Bootstrap Example
آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه : (ابڙو اڪيڊمي)

2020-06-24
داخلا نمبر 256
عنوان آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه
شاخ سنڌوءَ جو سفر
پڙهيو ويو 1407
داخلا جو حوالو:

هن داخلا لاءِ تاريخ جا حوالا موجود نه آهن

هن داخلا جون تصويرون نه مليون

آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه جا بنياد
سنڌوءَ جو سفر / بدر ابڙو / ابڙو اڪيڊمي Abro Academy / علمي ادبي پورهيو /

آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه - مان نڪتل ٻيون شاخون-

آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه


شاخ سنڌوءَ جو سفر
ٽوٽل صفحا1
موجودہ صفحو0
اڳلو صفحو-0-گذريل صفحو

آبپاشيءَ لاءِ هٿرادو واهه



سنڌ ۾ آبپاشيءَ جي هڪ جدا تاريخ آهي. ڪلهوڙن نوان واهه کوٽائڻ ۾ ڪافي شهرت حاصل ڪئي. پر ڪلهوڙن تائين پهچڻ کان اڳ اسان کي تاريخ کان اڳ واري ماضيءَ ۾ جهاتيون پائڻيون پون ٿيون. ايم. ايڇ. پنهور جي راءِ موجب ڪوٽڏيجي تهذيب واري زماني (2800 ق. م.) ۾ سنڌ ۾ آبپاشيءَ وارو نظام شروع ٿي چڪو هو ۽ مُهين جي دڙي جي شروعاتي دور (2300 ق. م) ۾ آبپاشي نظام سنڌوءَ جي ميدانن ۾ ڪنهن حد تائين شروع ٿي چڪو هو. خريف جا فصل جهڙوڪ ڪپهه، جوئر ۽ ٻاجهري صرف مينهن جي پاڻيءَ تي آباد ٿي نه پيا سگهن ۽ انهن فصلن جي ايڏي گهڻائي نه هئي جيڪا غير هاري طبقي جو به پورائو ڪري سگهي.

اهو صحيح آهي ته سنڌوءَ سنڌ ۾ زرخيز ميدان گهڻو اڳ ٺاهڻ شروع ڪيا پر سنڌوءَ جي هڪ خاص طبيعت آهي ته، هن جڏهن به دڳ مٽايو آهي ته يا پائيندڙ ڪئي آهي، تڏهن هن ڇڏيل پاسن تي مٽيءَ جا وڏا تهه جمع ڪيا آهن، جنهن ڪري اٿل واري وقت ۾ ته پاڻي ميدان ۾ وري ٿي ويو ۽ وڏو ڪچو پيدا ٿي ڪيائين پر رواجي حالت ۾ پاڻيءَ جي سطح هيٺ ڪري آبپاشيءَ جو ڪو وڏو سرشتو ٺهي نه ٿي سگهيو . اهو ئي سبب آهي جو جڏهن کان واهه ٺهڻ شروع ٿيا، تڏهن اهي سنڌوءَ جي ڇڏيل انهن پراڻن وهڪرن ۽ ڦاٽن تي ٺهيا، جيڪي باقي زمين کان هيٺ هئا. اها صورتحال، بئراج ۽ بند پوڻ کان پوءِ پيدا ٿي آهي جو، ڦاٿل درياهه پنهنجي پيٽ ۾ لٽ جمع ڪرڻ ۽ بندن مان پاڻ ڇڏائي نه سگهڻ سبب، عام ميداني سطح کان ڪجهه مٿي کڄي ويو آهي. پراڻن وهڪرن تي واهه کوٽائڻ جو ڪم سمن، ڪلهوڙن، ٽالپرن ۽ انگريزن ڪيو آهي. بعد ۾ انهن وڏن واهن مان ننڍا واهه ۽ شاخون ڪڍيون ويون.

پنهور صاحب جي اڀياس موجب جنهن هنڌان درياهه پنهنجو وهڪرو ڪيئي سال لڳاتار بحال رکيو ٿي، انهن سالن دوران ڪيئي واهه تعمير ڪيا ويا، جنهن ڪري زرعي ايراضي ۾ واڌ آئي ۽ ان سان گڏ آدمشماريءَ ۾ به اضافو ٿيو. هو صاحب چوي ٿو ته، سنڌ ۾ اڪثر ڪري هڪ يا ٻن صدين دوران ڪا نه ڪا آفت ايندي هئي، ان ڪري درياهه، پنهنجو وهڪرو بدلائي ڇڏيندو هو. وهڪري جي تبديليءَ سبب زمين هيٺ مٿي ٿي ويندي هئي جنهن ڪري واهه سُڪي ويندا هئا ۽ ماڻهو لڏپلاڻ ڪري مال جي چاري لاءِ پنهنجو مال ڪاهي ٿر ۽ ڪوهستان ڏانهن ويندا هئا. ان لڏپلاڻ سبب هو رولاڪ قوم ۾ بدلجي ويندا هئا. وري جڏهن درياهه جي ٻوڏ کانپوءِ درياهه لهندو هو ته اتي ٻوڏ هيٺ آيل زمين تي، گهڻي ريج سبب سياري ۽ بهار ۾ گاهه پيدا ٿيندو هو ۽ اهي ماڻهو انهن ميدانن ڏانهن واپس ورندا هئا.

جڏهن سنڌوءَ ۽ پنجاب جي درياهه تي بند ۽ بئراج نه هئا، تڏهن درياهه جي اٿل اَجهل هئي، پاڻي پري پري تائين پکڙجي ٿي ويو. اها اٿل چوماسي دوران ۽ اونهاري ۾ ٿي آئي. سنڌ ۾ ٻيا مينهن ٿوري مقدار ۾ سياري ۾ ٿي پيا. پنجاب جي درياهن جي اٿل (جن جو پاڻي سنڌوءَ ۾ اچي ٿو)، برفاني چوٽين تان پگهريل پاڻيءَ جي اٿل ۽ سنڌ ۾ چوماسي وارين برساتن جي اٿل جا پنهنجا پنهنجا وقت آهن. جن ٿوري ٿوري وقفي سان يا ڪڏهن ڪڏهن گڏجي سنڌ جي ميدانن کي ريج ٿي ڏنو. ٻئي طرف، جولاءِ -آگسٽ وارين برساتن، ٿر ۽ ڪوهستان کي مهيني ٻن لاءِ عظيم چراگاهن ۾ تبديل ڪري ٿي ڇڏيو. مختلف پٽن، ماٿري ۽ ڪچي ۾ مختلف وقتن تي پيدا ٿيندڙ چراگاهن سان گڏوگڏ ٻوڏن ۽ ڏڪر، سنڌ جي ماڻهن کي رولاڪ، فطرت تي ڀروسو رکندڙ ۽ سهپ جو مادو رکندڙ قوم جي صورت ۾ قائم رکڻ جي ڏاڍي ڪوشش ڪئي آهي. اها صورتحال بئراج پوڻ تائين باقي هئي. بند پوڻ کانپوءِ اها صورتحال بدلجي وئي، بئراج ايراضيءَ ۾ آبپاشي سرشتو مضبوط ٿي ويو ۽ لڏپلاڻ واريون حالتون گهٽجي ويون. ٿيندي ٿيندي هاڻي گهڻي لڏپلاڻ فقط ٿر ۽ ڪوهستان ۾ وڃي بچي آهي.

ڪلهوڙن جي دور ۾ ڪهڙا واهه کوٽيا ويا؟ ان سوال تي ايم_ ايڇ پنهور صاحب ويهارو کن نالا ڄاڻايا آهن، پر پنهور صاحب جي چوڻ موجب اهو سوال اڃا به تحقيق طلب آهي.

شاهه جي ڪور واهه شاهه بهاري، ميان نور محمد ڪلهوڙن جي وقت ۾ کوٽايو. نصرت واهه نصرت خان چانڊئيميان نور محمد ڪلهوڙي جي وقت ۾ کوٽايو. مراد واهه مراد خان ڪلهوڙي کوٽايو. فيروز واهه، ميان نصير ۽ ميان دين محمد ڪلهوڙي جي هڪ وزير فيروز ويراڙ کوٽايو. سرفراز واهه ميان سرفراز ڪلهوڙي کوٽايو. باغ واهه ڪلهوڙن جي خاص ماڻهوءَ باغ خان سيال کوٽايو. نور واهه ميان نور محمد ڪلهوڙي کوٽايو، جيڪو بيگاري واهن مان هڪ آهي. نور واهه نالي هڪ ٻيو واهه نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ اولهه نارا مان کوٽيو ويو. ٽيون نور واهه به نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ گهاڙ واهه مان ڪڍيو ويو. گهاڙ واهه بابت ڪلهوڙا دعويٰ ڪن ٿا ته انهن کوٽايو، جڏهن ته ڪنهن وقت ۾ اهو قدرتي واهه هو. اولهه نارو سنڌوءَ جو قدرتي ڦاٽ آهي پر ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي دور ۾ استعمال ٿيو. ڏِتي جي ڪور، ڏتي کهاوڙ کوٽايو. شاهه جي ڪور ميان نور محمد ڪلهوڙي کوٽايو. نو لکي، داد ۽ ڌامراهه واهه سنڌوءَ جا پراڻا وهڪرا هئا، تن کي ڪلهوڙن واهن طور استعمال ڪيو. گهانگهرو (Gangro)واهه هالا کان هيٺ قدرتي وهڪرو هو جنهن کي ڪلهوڙن 1758ع ۾ ٻيهر واهه طور استعمال ڪيو. بگهاڙ واهه 1699ع ۾ سنڌوءَ جو قدرتي ڦاٽ هو پر 1758ع ۾ غير دائمي ٿي ويو. غلام شاهه ڪلهوڙي ان کي واهه طور استعمال ڪيو. سن 1740ع تائين آبپاشيءَ ذريعي 22 لک ايڪڙ زمين آباد ٿيندي هئي پر پوءِ درياهه جي ڦيرڦار سبب اها حد بدلجي وئي. اهو ان وقت ٿيو جڏهن سنڌوءَ پنهنجو وهڪرو هالا وٽان بدلايو.




ٽوٽل صفحا1
موجودہ صفحو0
اڳيون صفحو-0-گذريل صفحو

آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه ھنن داخلائن ۾ پڻ استعمال ٿيل آھي
سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جو سفر - موضوع جون ٻيون داخلائون-
پبلشر پاران
ليکڪ پاران : سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جي زندگي ۽ موت جو سُوال
اسڪائي ليڪس جي نقش قدم تي
سنڌوءَ جي جاگرافيائي تاريخ
سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟
سنڌو طاس
سنڌو طاس ٺاهه
رگ ويِد ۾ سنڌو
سنڌو مهم ۾ شرڪت
آديسي اڄ مر سڀان مرندو سڀڪو
ٽيڪسيلا
سڪندر اعظم
ڪئمپ ڏانهن
ڪابل نديءَ جي ڪنڌيءَ تي
گليشئر جي هاڃا
اٽڪ وٽ سنڌو
اٽڪ قلعو
اٽڪ پُل
نيرن نيڻن واري ۽ چانديءَ روپ مست
پوٺوهار
غازي گهڙيالا پروجيڪٽ
پاور ڪامپليڪس
پوٺو هار جا ڪجهه درويش
خوشحال ڳڙهه
سنڌوءَ جا خوفناڪ لنگهه
جبلن ۾ ڦاٿل سنڌو
نوري پِير ۽ جوڳي
گهوڙا تڙپ
سوڪڙيان
طوطي خان کان انٽرويو
خوشحال ڳڙهه کان اڳتي
عزيز شڪاريءَ جي قبر
ست سهيليون
ٻيو وڏو وڪڙ
مکڊ شريف
سنڌوءَ ۾ سون
سوان ندي
ڪالاباغ ڏانهن
ڪالاباغ بند
ڪالاباغ بند- ڪجهه تفصيل
ڪالاباغ بند ٺاهڻ جا مقصد
فني جوڙجڪ
بند ڪيئن ٺهندو؟
جبلن جي صورتحال
پٺاڻن کي اعتراض جا سبب
ڪالاباغ شهر
جناح بئراج
ڪالاباغ کان چشمه تائين
ڪيل
دراوڙ
ڪيل بستيءَ کان اڳتي
بوٽ لاڪ
بلوٽ شريف
بلوٽ جي اصل ڪهاڻي
چشمه بئراج ۽ چشمه جهلم لنڪ ڪئنال
بئراج تي
ڪلور ڪوٽ
درياخان ڏانهن
دريا خان ۾
ديرو اسماعيل خان
آلودگي
طوطي خان سان ڪچهري
رحمان ٺيڙهي
رولاڪ افغان قبيلو
ڊي-آءِ خان شهر جو چڪر
ڪروڙ شريف ڏانهن
هڪ ڳوٺ-نوتڪ
ڪروڙ شريف
ليهّ پتڻ تي
نئون ڏينهن
تونسه بئراج
تونسه شريف پير پٺاڻ
بئراج ڏانهن واپسي
زندهه پير
ديري غازي خان ڏانهن
ديرو غازي خان شهر
تاريخ جاگرافي
موسم
قديم علاج
شهر جو ماضي
قديم مندر ۽ مسجدون
سياسي ڇڪتاڻ
نئون سج
ٻيڙي ناهي ته به پرواهه ناهي
ٻار لنگهيائون ٻاجهه سين
ڄام پور وٽ ٻيڙين جي پُل
ڄام پور
ڄام پور جي تاريخ
ڄام جادم جکرو
دلوراءِ جي ٺيڙهه
هرڻاڪس يا هَڙند؟
سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ
ورتر اَسر ۽ اِندر جي جنگ
ڪارو پاڻي
ڄام پور جي سياسي ۽ سماجي حالت
مولانا عبيدالله سنڌي رحه
گهاڙِي والا
مٺڻ ڪوٽ ڏانهن
ڌٻڻ ۾
پتڻ تي حال احوال
درگاهه بابا فريد
شهر مٺڻ ڪوٽ
عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار
ڪشمور
گرنٿ صاحب جو درشن
سک مت
گرونانڪ
گرونانڪ - هڪ فنڪار
گڊو بئراج
سنڌ جي گم ٿيل ندي
ستلج جو وهڪرو
سنڌوءَ جا قديم وهڪرا
گهاڙ
مهراڻ
وهڪرا ۽ انهن جا زمانا
سنڌوءَ جي لاهِي
درياهه ۽ زمين جي سطح
گڊو بئراج تي حادثو
ماڇڪو - سنڌ ۾ پنجاب جو ٻيٽ
ڪنڌڪوٽ ۾
ٽوڙي بنگلي ۾
دنيا جو ڊگهي ۾ ڊگهو ماڻهو
ماٿيلو
مومل ۽ ڀينرون
شڪارپور
عجيب اطلاع
سکر
عجيب ٽڪريون
لب مهراڻ تي آجيان
اسوريا جي راڻي
ڏهاڳڻ سهاڳڻ
اروڙ
ڪالڪان غار
اروڙ ۾ هڪ ٻي غار
نَينهن ٽڪر
سکر ۽ بکر جي تاريخ
خواجه خضر جو آستانو
ساڌ ٻيلو
سَتين جو آستان
روهڙي
وار مبارڪ
پتن جي ماڙي
معصوم شاهه جو منارو
آدم شاهه جو مقبرو
سکر پتڻ
مسجد منزل گاهه
لئنسڊائون پُل
ايوب پُل
سکر بئراج
ٽالپر
نوشهرو فيروز
ڪوٽ ڏيجي
مٿي جو سور لاهيندڙ پير - شادي شهيد
راڪاس جو روڻو
خيرپور ضلعي ۾ درگاهن پويان ڏندڪٿائون
ابراهيم اڌم جي ڏند ڪٿا
آستانو ابراهيم اڌم بلخي
هرڻيءَ جو کير
هنو
شيطان
خيرپور ضلعي ۾ موجود اولهه - اوڀر قبرون
ٻيا پير ۽ قبرون
سيد حسين شاهه بخاري
سيد ڇتن شاهه
لونگ فقير
پير مشائخ مهيسر يا مهيسر مشائخ
سلطان اڌم ڪٿا جو ٻيو حصو
خيرپور ۾ کجي
کجيءَ جو پرڏيهي واپار
فيصلي جي گهڙي
سکر کان لاڙڪاڻي ڏانهن
لاڙڪاڻي ۾
قُبو ڀانڊو ۽ ٿهيمن جا قُبا
شاهه بهارو
ميان الياس ۽ ميان شاهه علي (شاهل) ڪلهوڙي جا مقبرا
اڍاٽ، ڪانڌڙا، جهڪڙ ۽ خيرپور جُوسو
ڌاڙيلن جو خوني حملو
مُهين جو دڙو
مُهين جي دڙي وٽ سنڌو
مهين جي تباهي
ڌرتي ماتا
اينڪي ۽ نِن مهه جي ڪهاڻي
بهشت دلمون ڪيئن ٺهيو؟
مُهين جي دڙي بابت ڏند ڪٿائون
مُهين جي دڙي جا ڪنڀار
ويهڙ ڏانهن
مهاڻا درياهه تان لڏي ويا
ميان گاجي ديرو
وِيهڙ
اولهه وارا پراسرار جبل
لڪل خزاني جي واٽ
دانا ٽاورز
کيرٿر جو ن چوٽيون
مخدوم بلاول
درگاهه مخدوم بلاول
ميان يار محمد ڪلهوڙي جو مقبرو
آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه
گاجي شاهه - قديم واهيون
ڪافر ڪوٽ
سڪندر جو پڙاڏو
سيوهڻ
مي رقصم قلندر شهباز
ڇُٽو اُمراڻي
بودلو بهار ۽ هُنود ڪاسائي
يڪ ٿنڀي
لال باغ
نه ملاح نه مڪڙي
کيرٿر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ گبر بند
نُڪو بٺي آثار
ڪائي ماٿري
جِنن جا گهر
نئگ ڏانهن
شاهه روهي
لنگم تي رت ڀيٽا
لکمير جي ماڙي
هتي نالو لکڻ سان بخار لهي ٿو
سنڌو کيرٿر ماٿري تهذيب
سيوهڻ کان اڳتي
لڪي
بهشت جي دري
تيرٿ ڌارا
بِزن جهڏو
آمري
سن
رني ڪوٽ
رني ڪوٽ بابت ڪجهه تجويزون
سنڌ: پنڊ پهڻن جي دنيا
سنڌ جا ٻيلا
هُڙيون
ڪچي جا ٻيلا
پڪي جا ٻيلا
وڏن ماڻهن سان سنڌوءَ جي جُٺ
حيدرآباد
حيدرآباد ۾ ٽالپرن جي دلچسپي
شهر جون چاڙهيون
قديم آثار
گنجو ڏونگر گام
سياسي ماضي
مرسون مرسون سنڌ نه ڏيسون
مياڻيءَ واري جنگ کانپوءِ
ڪوٽڙي
جِهرڪَ
ميل ـ101
ماجيران جي ماڙي
ڪينجهر
ڪينجهر لڳ ٻيا قديم آثار
هيم ڪوٽ
سونڊا
سونڊا پتڻ
کبڙ پاتڻيءَ جون خبرون
ميربحر ڪير آهن؟
جهنڊو پاتڻي
ٺٽو
دبگير مسجد
مسجد خضري
شاهجهاني مسجد
ٺٽي جا پراڻا پاڙا
سريچند درٻار - فقير جو ڳوٺ
مڪلي
قديم مسجد
پير پٺي ۽ شاهه ڏاتار جي ڪٿا
پير پٺو ماڳ
ٻيڙيءَ جي مرمت ٿي وئي
خدا آباد
ڪلان ڪوٽ
سنڌ ۾ تيل ۽ گئس
قديم غارون
سنياسيءَ جي غار
جَت ۽ وَڳ
اُڏيرو مندر
جنگي سرڏانهن
درياهه ۽ کاريون
جنگي سر پتڻ جي اهميت
مانگر مڇ يا ويسر
ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار
ڪيٽي بندر
ڳاڙهن چانورن جي پوک
ٻيا فصل
شڪارين جون تياريون
گهاتو ڪيئن گهارين؟
پورٽ قاسم ڏانهن
تِمر جا ٻيلا
ڊيلٽا ۾ فطرت جي دهشتگردي
بئراجن جي تعمير کان اڳ
جاکي بندر
رتوڪوٽ
ملاڪي ڪوٽ
درياهه پير ماڳ
ٿنڀن واري مسجد
وڏا هڏا
گُجو
سنڌ ۾ قديم ترين لکت
ٿرون ٽڪري
هاليجي
پکين جا رستا
ڀنڀور
موکي متارا
اوچتو ڦاٽ
سمنڊ ۽ ويرون
مهم جي پڄاڻي
چوکنڊي
سانڊي تان جنگ
بلوچ ٽومبس
ملير ماٿري
ڪراچيءَ جا ڪجهه ٻيا آثار
ريڙهي مياڻ
کديجي
منگهو پير
مورڙيو مانگر مڇ
پڄاڻي
حوالا
بُلهو کوسو ۽ بُـلهي جي بُـٺي


.....سنڌوءَ جو سفر موضوع جون وڌيڪ داخلائون