Bootstrap Example
اروڙ : (ابڙو اڪيڊمي)

2020-06-21
داخلا نمبر 188
عنوان اروڙ
شاخ سنڌوءَ جو سفر
پڙهيو ويو 1472
داخلا جو حوالو:

داخلا ۾ استعمال ٿيل تاريخون

0416.00.00-A.D

سنڌ تي راءُ گهراڻي جي حڪومت جيڪا ٻُڌ مت تي هلندڙ هئي، هجري سن کان اڳ به هئييعني 416ع کان 644ع تائين. تاريخ جي حوالن موجب راءُ ڏيواجِيءَ جوپوٽو راءُ سهارس (ٻيو) 600ع۾ نيمروز (سيستان)جي حاڪم سان جنگ دوران اڄڪلهه واري قلات ۽ مڪران جي حدن ۾ مارجي ويو. سهارس جي موت کانپوءِ نيمروز اڳتي وڌڻ جي همت نه ڪئي ڇو ته هن محسوس ڪري ورتو هو ته هو راجا جي موت کانپوءِ به سنڌ تي قبضو ڪري نه سگهندو.


0600.00.00-A.D

سنڌ تي راءُ گهراڻي جي حڪومت جيڪا ٻُڌ مت تي هلندڙ هئي، هجري سن کان اڳ به هئييعني 416ع کان 644ع تائين. تاريخ جي حوالن موجب راءُ ڏيواجِيءَ جوپوٽو راءُ سهارس (ٻيو) 600ع۾ نيمروز (سيستان)جي حاڪم سان جنگ دوران اڄڪلهه واري قلات ۽ مڪران جي حدن ۾ مارجي ويو. سهارس جي موت کانپوءِ نيمروز اڳتي وڌڻ جي همت نه ڪئي ڇو ته هن محسوس ڪري ورتو هو ته هو راجا جي موت کانپوءِ به سنڌ تي قبضو ڪري نه سگهندو.


0640.00.00-A.D

سنڌ تي راءُ گهراڻي جي حڪومت جيڪا ٻُڌ مت تي هلندڙ هئي، هجري سن کان اڳ به هئييعني 416ع کان 644ع تائين. تاريخ جي حوالن موجب راءُ ڏيواجِيءَ جوپوٽو راءُ سهارس (ٻيو) 600ع۾ نيمروز (سيستان)جي حاڪم سان جنگ دوران اڄڪلهه واري قلات ۽ مڪران جي حدن ۾ مارجي ويو. سهارس جي موت کانپوءِ نيمروز اڳتي وڌڻ جي همت نه ڪئي ڇو ته هن محسوس ڪري ورتو هو ته هو راجا جي موت کانپوءِ به سنڌ تي قبضو ڪري نه سگهندو. سهارس (ٻيو) کانپوءِ سندس پٽ راءُ سهارس حڪومت ڪئي ۽ بيماريءَ جي حالت ۾ قدرتي موت مري ويو. کانئس پوءِ راءُ حڪومت ختم ٿي


0712.00.00-A.D

سهارس (ٻيو) کانپوءِ سندس پٽ راءُ سهارس حڪومت ڪئي ۽ بيماريءَ جي حالت ۾ قدرتي موت مري ويو. کانئس پوءِ راءُ حڪومت ختم ٿي ۽ هڪ چالاڪ برهمڻ ”چچ بن سيلائج“ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي ۽ (640ع کان 662ع تائين) راڄ ڪيو. چچ کانپوءِ چندر بن سيلائج ۽ پوءِ ڏاهر بن چچ تخت تي ويٺو ۽ 712ع تائين حڪومت ڪيائين. اهڙيءَ طرح سنڌ تي برهمڻن فقط 72 سال حڪومت ڪئي.


0946.00.00-A.D

اروڙ به درياهي بندر هو، جيڪو سن 946ع (341 هجري) تائين قائم هو. ”نئين مصر جا پراڻا ورق“ جو ليکڪ ڪرنل اِي. بي. ايسٽوڪ 1839ع ۾ سکر کان اروڙ جا کنڊر ڏسڻ ويو هو ته واٽ تي کيس هڪ اهڙي پل تان لنگهڻو پيو جنهن کي ’اروڙ واري ٻنڌ‘ ٿي چيائون. تنهن وقت کيس ٻڌايو ويو ته اها پل ٻه صديون پراڻي آهي. اها پل درياهه جي هڪ شاخ تي ٺهيل هوندي جنهن جو وهڪرو ڪيپٽن جي اندازي موجب اروڙ وٽان لنگهندو هوندو. پل، 600 فٽ ڊگهي ۽ فقط 14 فُٽ اوچي هئي. سندس خيال موجب مير معصوم شاهه جي دور ۾ اها پل ٺهي هوندي.


هن داخلا جون تصويرون نه مليون

اروڙ جا بنياد
سنڌوءَ جو سفر / بدر ابڙو / ابڙو اڪيڊمي Abro Academy / علمي ادبي پورهيو /

اروڙ - مان نڪتل ٻيون شاخون-

اروڙ


شاخ سنڌوءَ جو سفر
ٽوٽل صفحا1
موجودہ صفحو0
اڳلو صفحو-0-گذريل صفحو

اروڙ



اسان اروڙ جي ڦٽل شهر تي بيٺا آهيون. مقامي ماڻهو مِڙي اچن ٿا، ”هيءَ محمد بن قاسم جي ٺهرايل مسيت آهي.“ هتي لڳل بورڊ به ساڳي دعويٰ ڪري ٿو. مونکي ٿورو اڳ اخبارن ۾ هليل تڪراري خبرون ياد آيون. اها دعويٰ هڪ مقامي مذهبي تنظيم جنهن جو تعلق جماعت اسلامي چيو وڃيٿو، ڪئي آهي ته اها مسجد محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ ٺاهي. ان تنظيم جنرل ضياءُ الحق جي دور ۾ مسجد سان گڏ ڀر ۾ ڪجهه زمين به حاصل ڪئي هئي.

هوڏانهن آرڪيالاجي کاتي جو چوڻ آهي ته اها مسجد محمد بن قاسم جي دور جي ٿينه ٿي سگهي. ڇاڪاڻ ته ان مسجد جي هيٺان مغل جي دور جا آثار دٻيل آهن. جيڪڏهن اِتي عربن هٿان سنڌ جي فتح مهل سچ پچ مسجد ٺهي هئي ته پوءِ ان جا آثار مغل دور جي ڍير کان به هيٺ هئڻ گهرجن. آرڪيالاجي کاتي وارن جو چوڻ آهي ته نظر ايندڙ مسجد اروڙ جي بنهه آخري دور جي آهي. مذهبي تنظيم وارا قديم آثارن واري کاتي جي راءِ کي رد ڪري چون ٿا ته جنهن صورت ۾ دڙي جي کوٽائي ٿي ئي ناهي ته پوءِ سندن دعويٰ کي ڪيئن قبول ڪجي!

اروڙ جي کنڊرن جي پکيڙ شهر کي ’وڏو‘ ثابت ڪرڻ لاءِ ڪافي آهي. شهر جو ڏاکڻون حصو ٽڪريءَ تي آهي ديوارون ڊهي چڪيو آهن پر ڪٿي ڪٿي بنياد ظاهر بيٺا آهن. اڏاوت ۾ پٿر جا بي ڊولا بلاڪ ۽ سرون گڏيل طور استعمال ٿيل آهن. اندازو آهي ته پٿر پاڙن ۾ استعمال ٿيو هوندو جيئن سنڌ جي اڪثر کنڊرن ۾ ڏٺو ويو آهي. کنڊر جي لڳ ڀڳ وچ ۾ اها جاءِ آهي جتي راجا ڏاهر جو محل هو. منهنجي ذهن جي پردي تي چچ نامي جا ورق هڪ هڪ ٿي کُلڻ لڳا. راءُ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو ۽ پوءِ بغداد کان نڪتل لشڪر، تلوارن جي جهڻڪار، گهوڙن جي هڻڪار. جنگ جي ميدان ۾ برهمڻ راجا جو موت ۽ پوءِ سنڌ جي شهزادين جون گرفتاريون ۽ بغداد ڏانهن قيد ٿي وڃڻ.

چچ نامي جو ليکڪ ۽ تاريخ کي قوميت، مذهب ۽ ڌرم جي اک سان ڏسندڙ دانشور ڀلي ڇا به چون پر ڏسڻ ۾ اهو آيو ته مسلمان قيدي عورتن جي دانهن تي لبيڪ چوندڙ حجاج بن يوسف جي دربار ۾ هندو عورتون قيدي بڻائي پيش ڪيون ويون. بي شڪ سنڌ جو ٻُڌ عوام برهمڻيت جي خلاف هو ۽ مسلمانن سان ملي براهمڻ راڄ جي انت جو سبب ٿيو. پر پوءِ ڇا ٿيو؟ ڇا سندن اسٽوپا گهڻو وقت هلي سگهيا؟ چچ نامي ۾ اهو ته برابر لکيل آهي ته بغداد جو لشڪر عورتن کي ڇڏائڻ نڪتو پر جڏهن ديبل فتح ٿي چڪو ته بغداد مان نڪتل سپه سالار کي هدايت ملي، ”اروڙ ۽ ملتان فتح ڪيا وڃن جتي سنڌ جي اصل دولت آهي.“

سنڌ تي راءُ گهراڻي جي حڪومت جيڪا ٻُڌ مت تي هلندڙ هئي، هجري سن کان اڳ به هئييعني 416ع کان 644ع تائين. تاريخ جي حوالن موجب راءُ ڏيواجِيءَ جوپوٽو راءُ سهارس (ٻيو) 600ع۾ نيمروز (سيستان)جي حاڪم سان جنگ دوران اڄڪلهه واري قلات ۽ مڪران جي حدن ۾ مارجي ويو. سهارس جي موت کانپوءِ نيمروز اڳتي وڌڻ جي همت نه ڪئي ڇو ته هن محسوس ڪري ورتو هو ته هو راجا جي موت کانپوءِ به سنڌ تي قبضو ڪري نه سگهندو. سهارس (ٻيو) کانپوءِ سندس پٽ راءُ سهارس حڪومت ڪئي ۽ بيماريءَ جي حالت ۾ قدرتي موت مري ويو. کانئس پوءِ راءُ حڪومت ختم ٿي ۽ هڪ چالاڪ برهمڻ ”چچ بن سيلائج“ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي ۽ (640ع کان 662ع تائين) راڄ ڪيو. چچ کانپوءِ چندر بن سيلائج ۽ پوءِ ڏاهر بن چچ تخت تي ويٺو ۽ 712ع تائين حڪومت ڪيائين. اهڙيءَ طرح سنڌ تي برهمڻن فقط 72 سال حڪومت ڪئي.

تاريخدانن جو خيال آهي ته راءَ گهراڻي جا سنڌي نالا سنسڪرت ۾ ڪلاسيڪي راجائن سان ڀيٽڻ جوڳا آهن. مثال طور: راءُ ڏيواجي ديوادِتيه (Devaditya)آهي جنهن جي حڪومت مڪران جي اوڀر کان ڪشمير جي اولهه ۽ ڪراچيءَ جي ڏکڻ کان قنڌار جي اترتائين هئي. راءُ سهارس شري هريش (Shriharsha) آهي، ۽ راءُ سهاسي سِينهاسينا (Sinhasena) آهي.

سنڌ ۾ راءُ گهراڻي جي حڪومت جو هڪ حوالو پنجين صدي عيسويءَ جي چوٿين ڏهاڪي مان ملي ٿو، جڏهن بهرام گور (430-438ع) سنڌ جي راجا چنگل جي ڌيءَ سان شادي ڪئي. دوست ۽ دشمن راجائن جي ڌيئرن سان شادي ڪري انهن کي ٿڌو رکڻ واري سياسي حڪمتِ عملي اچاريه ڪوتليه چاڻڪيه ارٿ شاستر ۾ ان وقت ڏيئي چڪو هو جڏهن سڪندر جي گهوڙن جون ٽاپون سنڌو ماٿريءَ ۾ گونجي رهيون هيون.

ٿورو مٿي پاڻ نيمروز جي حاڪم سان راءُ سهارس جي جنگ جو ذڪر ڪيو آهي. هي تاريخون درست نه ٿيون لڳن، پر واقعا ٺيڪ آهن. ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ پنهنجي هڪ مضمون ۾ (تاريخي سنڌو نسبت-سنڌ صدين کان) 644ع (23-هجري) ڌاري هڪ جنگ جو ذڪر طبري جي حوالي سان ڪيو آهي. اهو راءُ سهارس جو دور هو. اها لڙائي مڪران ۾ لڳي ۽ درياهي جنگ سڏجي ٿي. درياهه ۽ سمنڊ سان سنڌو ماٿريءَ سان ماڻهن جو تمام پراڻو رشتو آهي. قديم آثارن جي کوجنا موجب سنڌو تهذيب وقت سنڌ ۽ بلوچستان ۾ سامونڊي بندرگاهون قائم هيون.

اروڙ به درياهي بندر هو، جيڪو سن 946ع (341 هجري) تائين قائم هو. ”نئين مصر جا پراڻا ورق“ جو ليکڪ ڪرنل اِي. بي. ايسٽوڪ 1839ع ۾ سکر کان اروڙ جا کنڊر ڏسڻ ويو هو ته واٽ تي کيس هڪ اهڙي پل تان لنگهڻو پيو جنهن کي ’اروڙ واري ٻنڌ‘ ٿي چيائون. تنهن وقت کيس ٻڌايو ويو ته اها پل ٻه صديون پراڻي آهي. اها پل درياهه جي هڪ شاخ تي ٺهيل هوندي جنهن جو وهڪرو ڪيپٽن جي اندازي موجب اروڙ وٽان لنگهندو هوندو. پل، 600 فٽ ڊگهي ۽ فقط 14 فُٽ اوچي هئي. سندس خيال موجب مير معصوم شاهه جي دور ۾ اها پل ٺهي هوندي.

اڄڪلهه ان پل جا نشان ڪونهن البت دڙي جي مٿان اهو ڳوٺ اڃا قائم آهي جيڪو ايسٽوڪ ڏٺو هو. اصل ۾ اهي ڪي ٻاهران يا پوءِ آيل ماڻهو ناهن پر جڏهن شهر ڦٽو ته اهي سُسي وڃي ڳوٺ جيترو ٿيو. امير ماڻهو لڏي وڃي روهڙي، بکر ۽ سکر ويٺا ٻه چار غريب ڪٽنب رهجي ويا. عمارتون ڊهي ويون ته وري ڪنهن هٿ نه وڌو. البت شهرن جون سرون ماڻهن کي مفت ملي ويون. ٻيو ته ٺهيو بکر جي حاڪمن به اروڙ تان سرون کڻائي بکر جو قلعو نئون ڪرايو، پويان وڃي اروڙ جون ٺلهيون پاڙون بچيون.

اروڙ جي باقاعدي کوٽائي نه ٿي آهي، قديم آثارن تي کوجنا جي نڪته نگاهه کان گهڻو تڻو ڪم دڙي جي مٿاڇري تان لڌل ٺڪرين ۽ ٻئي سامان جي بنياد تي ٿيو آهي.

آرڪيالاجي کاتي وارن کي ته سنڌ جي ڪنهن به کنڊر سان دلچسپي ناهي پر اها ڳالهه به ٻڌجي ٿي ته مٿي ذڪر ڪيل هڪ مذهبي تنظيم کوٽائيءَ جي خلاف مزاحمت ڪندي رهي آهي ڇو ته ڪن ماڻهن جي چوڻ موجب جيڪڏهن هيٺين سطح مان مغل دور نڪري آيو ته پوءِ مسجد کي محمد بن قاسم سان منسو ب ڪرڻ لاءِ باقي ڪهڙو دليل بچندو!




ٽوٽل صفحا1
موجودہ صفحو0
اڳيون صفحو-0-گذريل صفحو

اروڙ ھنن داخلائن ۾ پڻ استعمال ٿيل آھي
نئه ڪيهر جي ۾
سنڌوءَ جو سفر - موضوع جون ٻيون داخلائون-
پبلشر پاران
ليکڪ پاران : سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جي زندگي ۽ موت جو سُوال
اسڪائي ليڪس جي نقش قدم تي
سنڌوءَ جي جاگرافيائي تاريخ
سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟
سنڌو طاس
سنڌو طاس ٺاهه
رگ ويِد ۾ سنڌو
سنڌو مهم ۾ شرڪت
آديسي اڄ مر سڀان مرندو سڀڪو
ٽيڪسيلا
سڪندر اعظم
ڪئمپ ڏانهن
ڪابل نديءَ جي ڪنڌيءَ تي
گليشئر جي هاڃا
اٽڪ وٽ سنڌو
اٽڪ قلعو
اٽڪ پُل
نيرن نيڻن واري ۽ چانديءَ روپ مست
پوٺوهار
غازي گهڙيالا پروجيڪٽ
پاور ڪامپليڪس
پوٺو هار جا ڪجهه درويش
خوشحال ڳڙهه
سنڌوءَ جا خوفناڪ لنگهه
جبلن ۾ ڦاٿل سنڌو
نوري پِير ۽ جوڳي
گهوڙا تڙپ
سوڪڙيان
طوطي خان کان انٽرويو
خوشحال ڳڙهه کان اڳتي
عزيز شڪاريءَ جي قبر
ست سهيليون
ٻيو وڏو وڪڙ
مکڊ شريف
سنڌوءَ ۾ سون
سوان ندي
ڪالاباغ ڏانهن
ڪالاباغ بند
ڪالاباغ بند- ڪجهه تفصيل
ڪالاباغ بند ٺاهڻ جا مقصد
فني جوڙجڪ
بند ڪيئن ٺهندو؟
جبلن جي صورتحال
پٺاڻن کي اعتراض جا سبب
ڪالاباغ شهر
جناح بئراج
ڪالاباغ کان چشمه تائين
ڪيل
دراوڙ
ڪيل بستيءَ کان اڳتي
بوٽ لاڪ
بلوٽ شريف
بلوٽ جي اصل ڪهاڻي
چشمه بئراج ۽ چشمه جهلم لنڪ ڪئنال
بئراج تي
ڪلور ڪوٽ
درياخان ڏانهن
دريا خان ۾
ديرو اسماعيل خان
آلودگي
طوطي خان سان ڪچهري
رحمان ٺيڙهي
رولاڪ افغان قبيلو
ڊي-آءِ خان شهر جو چڪر
ڪروڙ شريف ڏانهن
هڪ ڳوٺ-نوتڪ
ڪروڙ شريف
ليهّ پتڻ تي
نئون ڏينهن
تونسه بئراج
تونسه شريف پير پٺاڻ
بئراج ڏانهن واپسي
زندهه پير
ديري غازي خان ڏانهن
ديرو غازي خان شهر
تاريخ جاگرافي
موسم
قديم علاج
شهر جو ماضي
قديم مندر ۽ مسجدون
سياسي ڇڪتاڻ
نئون سج
ٻيڙي ناهي ته به پرواهه ناهي
ٻار لنگهيائون ٻاجهه سين
ڄام پور وٽ ٻيڙين جي پُل
ڄام پور
ڄام پور جي تاريخ
ڄام جادم جکرو
دلوراءِ جي ٺيڙهه
هرڻاڪس يا هَڙند؟
سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ
ورتر اَسر ۽ اِندر جي جنگ
ڪارو پاڻي
ڄام پور جي سياسي ۽ سماجي حالت
مولانا عبيدالله سنڌي رحه
گهاڙِي والا
مٺڻ ڪوٽ ڏانهن
ڌٻڻ ۾
پتڻ تي حال احوال
درگاهه بابا فريد
شهر مٺڻ ڪوٽ
عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار
ڪشمور
گرنٿ صاحب جو درشن
سک مت
گرونانڪ
گرونانڪ - هڪ فنڪار
گڊو بئراج
سنڌ جي گم ٿيل ندي
ستلج جو وهڪرو
سنڌوءَ جا قديم وهڪرا
گهاڙ
مهراڻ
وهڪرا ۽ انهن جا زمانا
سنڌوءَ جي لاهِي
درياهه ۽ زمين جي سطح
گڊو بئراج تي حادثو
ماڇڪو - سنڌ ۾ پنجاب جو ٻيٽ
ڪنڌڪوٽ ۾
ٽوڙي بنگلي ۾
دنيا جو ڊگهي ۾ ڊگهو ماڻهو
ماٿيلو
مومل ۽ ڀينرون
شڪارپور
عجيب اطلاع
سکر
عجيب ٽڪريون
لب مهراڻ تي آجيان
اسوريا جي راڻي
ڏهاڳڻ سهاڳڻ
اروڙ
ڪالڪان غار
اروڙ ۾ هڪ ٻي غار
نَينهن ٽڪر
سکر ۽ بکر جي تاريخ
خواجه خضر جو آستانو
ساڌ ٻيلو
سَتين جو آستان
روهڙي
وار مبارڪ
پتن جي ماڙي
معصوم شاهه جو منارو
آدم شاهه جو مقبرو
سکر پتڻ
مسجد منزل گاهه
لئنسڊائون پُل
ايوب پُل
سکر بئراج
ٽالپر
نوشهرو فيروز
ڪوٽ ڏيجي
مٿي جو سور لاهيندڙ پير - شادي شهيد
راڪاس جو روڻو
خيرپور ضلعي ۾ درگاهن پويان ڏندڪٿائون
ابراهيم اڌم جي ڏند ڪٿا
آستانو ابراهيم اڌم بلخي
هرڻيءَ جو کير
هنو
شيطان
خيرپور ضلعي ۾ موجود اولهه - اوڀر قبرون
ٻيا پير ۽ قبرون
سيد حسين شاهه بخاري
سيد ڇتن شاهه
لونگ فقير
پير مشائخ مهيسر يا مهيسر مشائخ
سلطان اڌم ڪٿا جو ٻيو حصو
خيرپور ۾ کجي
کجيءَ جو پرڏيهي واپار
فيصلي جي گهڙي
سکر کان لاڙڪاڻي ڏانهن
لاڙڪاڻي ۾
قُبو ڀانڊو ۽ ٿهيمن جا قُبا
شاهه بهارو
ميان الياس ۽ ميان شاهه علي (شاهل) ڪلهوڙي جا مقبرا
اڍاٽ، ڪانڌڙا، جهڪڙ ۽ خيرپور جُوسو
ڌاڙيلن جو خوني حملو
مُهين جو دڙو
مُهين جي دڙي وٽ سنڌو
مهين جي تباهي
ڌرتي ماتا
اينڪي ۽ نِن مهه جي ڪهاڻي
بهشت دلمون ڪيئن ٺهيو؟
مُهين جي دڙي بابت ڏند ڪٿائون
مُهين جي دڙي جا ڪنڀار
ويهڙ ڏانهن
مهاڻا درياهه تان لڏي ويا
ميان گاجي ديرو
وِيهڙ
اولهه وارا پراسرار جبل
لڪل خزاني جي واٽ
دانا ٽاورز
کيرٿر جو ن چوٽيون
مخدوم بلاول
درگاهه مخدوم بلاول
ميان يار محمد ڪلهوڙي جو مقبرو
آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه
گاجي شاهه - قديم واهيون
ڪافر ڪوٽ
سڪندر جو پڙاڏو
سيوهڻ
مي رقصم قلندر شهباز
ڇُٽو اُمراڻي
بودلو بهار ۽ هُنود ڪاسائي
يڪ ٿنڀي
لال باغ
نه ملاح نه مڪڙي
کيرٿر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ گبر بند
نُڪو بٺي آثار
ڪائي ماٿري
جِنن جا گهر
نئگ ڏانهن
شاهه روهي
لنگم تي رت ڀيٽا
لکمير جي ماڙي
هتي نالو لکڻ سان بخار لهي ٿو
سنڌو کيرٿر ماٿري تهذيب
سيوهڻ کان اڳتي
لڪي
بهشت جي دري
تيرٿ ڌارا
بِزن جهڏو
آمري
سن
رني ڪوٽ
رني ڪوٽ بابت ڪجهه تجويزون
سنڌ: پنڊ پهڻن جي دنيا
سنڌ جا ٻيلا
هُڙيون
ڪچي جا ٻيلا
پڪي جا ٻيلا
وڏن ماڻهن سان سنڌوءَ جي جُٺ
حيدرآباد
حيدرآباد ۾ ٽالپرن جي دلچسپي
شهر جون چاڙهيون
قديم آثار
گنجو ڏونگر گام
سياسي ماضي
مرسون مرسون سنڌ نه ڏيسون
مياڻيءَ واري جنگ کانپوءِ
ڪوٽڙي
جِهرڪَ
ميل ـ101
ماجيران جي ماڙي
ڪينجهر
ڪينجهر لڳ ٻيا قديم آثار
هيم ڪوٽ
سونڊا
سونڊا پتڻ
کبڙ پاتڻيءَ جون خبرون
ميربحر ڪير آهن؟
جهنڊو پاتڻي
ٺٽو
دبگير مسجد
مسجد خضري
شاهجهاني مسجد
ٺٽي جا پراڻا پاڙا
سريچند درٻار - فقير جو ڳوٺ
مڪلي
قديم مسجد
پير پٺي ۽ شاهه ڏاتار جي ڪٿا
پير پٺو ماڳ
ٻيڙيءَ جي مرمت ٿي وئي
خدا آباد
ڪلان ڪوٽ
سنڌ ۾ تيل ۽ گئس
قديم غارون
سنياسيءَ جي غار
جَت ۽ وَڳ
اُڏيرو مندر
جنگي سرڏانهن
درياهه ۽ کاريون
جنگي سر پتڻ جي اهميت
مانگر مڇ يا ويسر
ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار
ڪيٽي بندر
ڳاڙهن چانورن جي پوک
ٻيا فصل
شڪارين جون تياريون
گهاتو ڪيئن گهارين؟
پورٽ قاسم ڏانهن
تِمر جا ٻيلا
ڊيلٽا ۾ فطرت جي دهشتگردي
بئراجن جي تعمير کان اڳ
جاکي بندر
رتوڪوٽ
ملاڪي ڪوٽ
درياهه پير ماڳ
ٿنڀن واري مسجد
وڏا هڏا
گُجو
سنڌ ۾ قديم ترين لکت
ٿرون ٽڪري
هاليجي
پکين جا رستا
ڀنڀور
موکي متارا
اوچتو ڦاٽ
سمنڊ ۽ ويرون
مهم جي پڄاڻي
چوکنڊي
سانڊي تان جنگ
بلوچ ٽومبس
ملير ماٿري
ڪراچيءَ جا ڪجهه ٻيا آثار
ريڙهي مياڻ
کديجي
منگهو پير
مورڙيو مانگر مڇ
پڄاڻي
حوالا
بُلهو کوسو ۽ بُـلهي جي بُـٺي


.....سنڌوءَ جو سفر موضوع جون وڌيڪ داخلائون