Bootstrap Example
دراوڙ : (ابڙو اڪيڊمي)

2020-06-19
داخلا نمبر 104
عنوان دراوڙ
شاخ سنڌوءَ جو سفر
پڙهيو ويو 1410
داخلا جو حوالو:

هن داخلا لاءِ تاريخ جا حوالا موجود نه آهن

هن داخلا جون تصويرون نه مليون

دراوڙ جا بنياد
سنڌوءَ جو سفر / بدر ابڙو / ابڙو اڪيڊمي Abro Academy / علمي ادبي پورهيو /

دراوڙ - مان نڪتل ٻيون شاخون-

دراوڙ


شاخ سنڌوءَ جو سفر
ٽوٽل صفحا1
موجودہ صفحو0
اڳلو صفحو-0-گذريل صفحو

دراوڙ



هندستان جي قديم لوڪن ۾ سنٿال، اوڏ، ڀيل، گونڊ، ٻاليشاهي، ڪولهي، ميگهواڙ شامل ڪيا وڃن ٿا. پر اينٿروپولاجي (Anthropology) جي ماهرن ۾ ان مسئلي تي بحث اڃا هلندڙ آهي ته انهن مان دراوڙ ڪير ڪير آهي؟ ڏٺو وڃي ته اهي سڀئي نسل قديم هندستان جا شڪاري لوڪ آهن، جيڪي تاريخ کان اڳ واري زماني کان مختلف ماٿرين، جبلن ۽ ريگستانن ۾ رهندا پيا اچن. سندن رهڻي ڪهڻي، سندن ڪرت، ديويون ۽ ديوتا، ريتون رسمون توڙي جهوپڙن جو انداز پٿر جي پڇاڙڪي زماني سان هڪجهڙائي رکن ٿا. اها ٻي ڳالهه آهي ته جديد زماني جي ايجادن سبب هو پٿر جي دور واري سرشتي ۽ اوزارن کان جند ڇڏائي چڪا آهن، ۽ تهذيبي طور تي ٻه چار وکون اڳتي کنيون اٿن. تهذيبي طور پوئتي رهڻ جو هڪ سبب اهو به آهي ته اهي قديم لوڪ تاريخن کان اڳ واري زماني کان وٺي اڄ تائين پرماري طبقن جي ڏاڍاين جو شڪار رهيا آهن، ٻيو اهو ته ڇاڪاڻ ته هيءُ قديم لوڪ ڏورانهين ٻهراڙين ۾ رهن ٿا تنهن ڪري جديد زماني جي سهوليتن مان کين ڪو به فائدو نه پهتو آهي.

هندو لوڪ انهن قديم نسلن کي هندو ضرور سڏين ٿا پر اها هڪ سياست آهي. انهن قديم ۽ باغينسلن کي اڇوت ۽ شودر جو درجو ڏنو ويو آهي، کين شودر جو درجو ڏيئي هندو لوڪن ۾ شامل ته ڪيو ويو پر سماج ۾ غلام جي حيثيت ڏيئي برهمڻ ۽ کتري ذاتين سان برابريءَ جي حقن کان محروم رکيو ويو. شڪاري لوڪ هئڻ جي ناتي اهي ويڙهاڪ ماڻهو هئا پر سماج جي بندشن سبب بي وس ٿي ٻوساٽجي ويا آهن. ڀيلن کي دراوڙ لوڪن ۾ شامل ڪجي يا نه ڪجي؟ ان سوال جو جواب اينٿرو پولاجيءَ جا ماهر بهتر طور ڏيئي سگهندا پر اها ويڙهاڪ قوم آهي، جنهن کي هر حيلي بهاني سان چيڀاٽيو ويو. مثال طور مهاڀارت ۾ هڪ ڀيل ”ايڪ لويه“ جو ذڪر آهي، جيڪو ارجن جي گرو دروڻاچاريه کان جنگي تعليم وٺڻ آيو پر دروڻاچاريه کيس اهو چئي پنهنجي شاگرديءَ ۾ وٺڻ کان انڪار ڪيو ته هو ڪنهن کتري راجا جو پٽ ناهي؛ پر ان ڀيل، دروڻاچاريه کي پنهنجو گرو ڀانئي لڪ چوريءَ اهي سبق ياد ڪيا۽ مشق ڪئي جيڪي دروڻاچاريه ارجن کي ڏيندو هو. اهو ڀيل تير اندازيءَ ۾ ايترو ئي ڀڙ ٿيو جيترو ارجن هو. مهاڀارت موجبدروڻاچاريهکي جڏهن ان حقيقت جي خبر پئي تڏهن ايڪ لويه ڀيل کان گرو دکشڻا ۾ ساڄي هٿ جو آڱوٺو گهريائين جيڪو ڪمان تي چاڙهڻ ۽ تير لاهڻ لاءِ بنيادي شيءِ هوندو آهي. ايڪ لويه ڀيل پنهنجي گروءَ جي حڪم تي آڱوٺو ڪپي ڏنو ۽ ارجن کي برتري ملي. ڀيلن سان عملي ٻه اکيائيءَ جو ان کان وڏو ٻيو ڪهڙو ثبوت ٿي سگهي ٿو جو مهاڀارت جهڙي ڌرمڪ داستان ۽ گرو دروڻاچاريههڪ نوجوان ڀيل شهزادي جو آڱوٺو فقط ان ڪري وڍائي ڇڏيو جو متان اهو تير اندازيءَ ۾ کتري شهزادي ارجن کان اڳتي نه نڪري وڃي! مهاڀارت داستان 200 قبل مسيح کان 400 قبل مسيح جي لڳ ڀڳ لکيو ويو هوندو.

ڀيلن جو ذڪرُ مهاڀارت کان اڳ لکيل داستان رامائڻ ۾ به آهي. هڪ عورت رام جي ڀڳتڻ آهي جنهن جو جوٺو ٻير کائڻ تي رام جا سنگتي رام کي جهلين ٿا. ٻئي هنڌ ڀيلن جو هڪ قبيلو رام جو ساٿاري آهي جيڪو بن واس دوران رام جو دوست ٿيو. رامائڻ (جيڪڏهن مڪمل ڏند ڪٿا نه آهي ته ان) جو زمانو لڳ ڀڳ 1000 قبل مسيح ٿي سگهي ٿو. رامائڻ تقريباً 300 ق م ۾ لکي وئي.

ڀيلن بابت هڪ ڳالهه طئي آهي ته اهي اصل سنڌي ناهن، انهن جو وطن مارواڙ طرف هو جتان پوءِ هر طرف پکڙيا آهن. سنڌ ۾ انهن جي گهڻائي هن وقت به سرحدي علائقن ۾ آهي. هونئن ڀيل لوڪ جهنگلي جاتي آهي، جيڪا شڪار، زراعت ۽ مزوريءَ تي گذر سفر ڪري ٿي. انهن جي ڀيٽ ۾ ڪولهي نسلي اعتبار کان سنڌي آهن، ڪڇ، گجرات ۽ ٿر سندن ٺڪاڻا آهن. شڪار جا قديم طور طريقا اڃا به سندن مزاج ۾ شامل آهن، کيت مزوري ڪن، مال پالين، جهنگلي گاهه ۽ ٻوٽن مان استعمال جون شيون ٺاهين ۽ پنهنجا مردا پورين ٿا. مردار به کائين ٿا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ڪڇ، گجرات، ٿر ۽ جيسلمير ۾ رهندڙ انهن اوائلي لوڪن وٽ اهي سڀ اهڃاڻ اڃا تائين موجود آهن. جيڪي موهن جي دڙي ۾ عام هئا.

انهن نشانين ۾ سڀ کان اهم ته اهي نشان آهن جيڪي جانورن تي سڃاڻپ لاءِ هنيا وڃن ٿا، ٻي نشاني عورتن جي ٻانهن ۾ پاتل ٻانهيون آهن، جيڪي ڪنهن وقت ۾ عاج مان ٺاهيون وينديون هيون پر هاڻي جهنگ، ٻيلا ۽ هاٿي ختم ٿيڻ سبب پلاسٽڪ مان ٺاهيون وڃن ٿيون. اهڙيون ٻانهيون اسان کي ڪيل (Kel) بستيءَ ۾ به نظر آيون.

دراوڙ لوڪن جو ذڪر نڪتو آهي ته هتي هڪ بحث ڇيڙي سگهجي ٿو. اسان ڏٺو آهي ته سنڌ جا قديم ماڻهو مال پالين ٿا. جيڪو ٻڪريون پالي ان کي ٻڪرار چون، جيڪو رڍون پالي سو ٿيو ريڍار، مينهون پاليندڙ ميهار سڏجي ۽ اٺ پاليندڙ اوٺار. سڀني کي گڏي چون مالوند يا مالدار، يعني مال وارا، يا وري سڏين ”ڌنار“ يعني ڌن وارو. سنڌيءَ ۾ اڃا به هڪ لفظ استعمال ٿئي ٿو ”ڌراڙ“. عام طور تي ڌراڙ ۽ ڌنار هڪ معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو. پر اهو ٺيڪ ناهي. اهو صحيح آهي ته ”ڌراڙ“ ماڻهو بنيادي طرح جانور پالين ٿا. پر اهو ٺيڪ ناهي ته ڌراڙ لفظ جي معنيٰ به ساڳي هجي. هر لفظ جي پنهنجي معنيٰ ۽ ان جو تاريخي حوالو هوندو آهي.

مان تجويز ٿو ڪيان ته لفظ ”ڌراڙ“ ساڳيو ئي لفظ ”دراوڙ“ آهي. يعني جڏهن اسان دراوڙ لوڪن جي ڳالهه ڪيون ٿا ته اصل ۾ اسان دراڙ لوڪن جي ڳالهه ڪيون ٿا. اسان اهو به ڏسون ٿا ته دراوڙ لوڪ مال پالين ٿا ۽ ان اپائين ٿا يعني سندن سماج چارڻڪو ۽ زرعي (pastoral agricutral) آهي. هوڏانهن لفظ ڌراڙ جي اڄوڪي معنيٰ به اها آهي، يعني مال پاليندڙ. جيڪڏهن سنڌ جي قديم لوڪن جي ڪار ڪرت ۽ نفسيات جو ٿورڙو ئي مشاهدو ڪبو ته چٽي طرح نظر ايندو ته اهي ماڻهو اڄ به ساڳيو ڪم ڪندا نظر ايندا، يعني مال پالڻ ۽ پوک ڪرڻ.

اسان وٽ سنڌيءَ ۾ ”ڌراڙن جا ڌڪ“ محاوري طور استعمال ٿيندو آهي. اهو سنڌي لوڪن جي بهادري ۽ طاقت ڏانهن اشارو آهي. جيڪڏهن ڌراڙ جي معنيٰ فقط ريڍار ۽ ٻڪرار آهي ته پوءِ محاورو فضول ٿيو وڃي. ظاهر آهي ته بهادريءَ جي وصف گگدام جانورن کي ڌڪ هڻندڙن لاءِ نه پر دشمنن تي اثرائتو وار ڪرڻ وارن لاءِ مخصوص آهي. ٻين لفظن ۾ ڌراڙن کي ويڙهاڪ نسل چيو ويو آهي. ٿي سگهي ٿو ته مُهين جي دڙي سان لاڳاپيل نسل کي ويڙهاڪ چوڻ تي اعتراض ڪيو وڃي پر ان حقيقت جو ڪهڙو جواب ٿي سگهي ٿو ته سنڌ جا اوائلي نسل اڄ تائين پنهنجن وڏڙن جي بهادريءَ جا داستان ڳائيندا پيا اچن. هونئن به مُهين جو دڙو فوجين جو شهر نه هو، اهو سڌريل ۽ واپاري نوعيت جو هيڊ ڪواٽر هو. شهرن ۾ فوجي نه، شهري رهندا آهن.




ٽوٽل صفحا1
موجودہ صفحو0
اڳيون صفحو-0-گذريل صفحو

دراوڙ ھنن داخلائن ۾ پڻ استعمال ٿيل آھي
نئه ڪيهر جي ۾
سنڌوءَ جو سفر - موضوع جون ٻيون داخلائون-
پبلشر پاران
ليکڪ پاران : سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جي زندگي ۽ موت جو سُوال
اسڪائي ليڪس جي نقش قدم تي
سنڌوءَ جي جاگرافيائي تاريخ
سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟
سنڌو طاس
سنڌو طاس ٺاهه
رگ ويِد ۾ سنڌو
سنڌو مهم ۾ شرڪت
آديسي اڄ مر سڀان مرندو سڀڪو
ٽيڪسيلا
سڪندر اعظم
ڪئمپ ڏانهن
ڪابل نديءَ جي ڪنڌيءَ تي
گليشئر جي هاڃا
اٽڪ وٽ سنڌو
اٽڪ قلعو
اٽڪ پُل
نيرن نيڻن واري ۽ چانديءَ روپ مست
پوٺوهار
غازي گهڙيالا پروجيڪٽ
پاور ڪامپليڪس
پوٺو هار جا ڪجهه درويش
خوشحال ڳڙهه
سنڌوءَ جا خوفناڪ لنگهه
جبلن ۾ ڦاٿل سنڌو
نوري پِير ۽ جوڳي
گهوڙا تڙپ
سوڪڙيان
طوطي خان کان انٽرويو
خوشحال ڳڙهه کان اڳتي
عزيز شڪاريءَ جي قبر
ست سهيليون
ٻيو وڏو وڪڙ
مکڊ شريف
سنڌوءَ ۾ سون
سوان ندي
ڪالاباغ ڏانهن
ڪالاباغ بند
ڪالاباغ بند- ڪجهه تفصيل
ڪالاباغ بند ٺاهڻ جا مقصد
فني جوڙجڪ
بند ڪيئن ٺهندو؟
جبلن جي صورتحال
پٺاڻن کي اعتراض جا سبب
ڪالاباغ شهر
جناح بئراج
ڪالاباغ کان چشمه تائين
ڪيل
دراوڙ
ڪيل بستيءَ کان اڳتي
بوٽ لاڪ
بلوٽ شريف
بلوٽ جي اصل ڪهاڻي
چشمه بئراج ۽ چشمه جهلم لنڪ ڪئنال
بئراج تي
ڪلور ڪوٽ
درياخان ڏانهن
دريا خان ۾
ديرو اسماعيل خان
آلودگي
طوطي خان سان ڪچهري
رحمان ٺيڙهي
رولاڪ افغان قبيلو
ڊي-آءِ خان شهر جو چڪر
ڪروڙ شريف ڏانهن
هڪ ڳوٺ-نوتڪ
ڪروڙ شريف
ليهّ پتڻ تي
نئون ڏينهن
تونسه بئراج
تونسه شريف پير پٺاڻ
بئراج ڏانهن واپسي
زندهه پير
ديري غازي خان ڏانهن
ديرو غازي خان شهر
تاريخ جاگرافي
موسم
قديم علاج
شهر جو ماضي
قديم مندر ۽ مسجدون
سياسي ڇڪتاڻ
نئون سج
ٻيڙي ناهي ته به پرواهه ناهي
ٻار لنگهيائون ٻاجهه سين
ڄام پور وٽ ٻيڙين جي پُل
ڄام پور
ڄام پور جي تاريخ
ڄام جادم جکرو
دلوراءِ جي ٺيڙهه
هرڻاڪس يا هَڙند؟
سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ
ورتر اَسر ۽ اِندر جي جنگ
ڪارو پاڻي
ڄام پور جي سياسي ۽ سماجي حالت
مولانا عبيدالله سنڌي رحه
گهاڙِي والا
مٺڻ ڪوٽ ڏانهن
ڌٻڻ ۾
پتڻ تي حال احوال
درگاهه بابا فريد
شهر مٺڻ ڪوٽ
عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار
ڪشمور
گرنٿ صاحب جو درشن
سک مت
گرونانڪ
گرونانڪ - هڪ فنڪار
گڊو بئراج
سنڌ جي گم ٿيل ندي
ستلج جو وهڪرو
سنڌوءَ جا قديم وهڪرا
گهاڙ
مهراڻ
وهڪرا ۽ انهن جا زمانا
سنڌوءَ جي لاهِي
درياهه ۽ زمين جي سطح
گڊو بئراج تي حادثو
ماڇڪو - سنڌ ۾ پنجاب جو ٻيٽ
ڪنڌڪوٽ ۾
ٽوڙي بنگلي ۾
دنيا جو ڊگهي ۾ ڊگهو ماڻهو
ماٿيلو
مومل ۽ ڀينرون
شڪارپور
عجيب اطلاع
سکر
عجيب ٽڪريون
لب مهراڻ تي آجيان
اسوريا جي راڻي
ڏهاڳڻ سهاڳڻ
اروڙ
ڪالڪان غار
اروڙ ۾ هڪ ٻي غار
نَينهن ٽڪر
سکر ۽ بکر جي تاريخ
خواجه خضر جو آستانو
ساڌ ٻيلو
سَتين جو آستان
روهڙي
وار مبارڪ
پتن جي ماڙي
معصوم شاهه جو منارو
آدم شاهه جو مقبرو
سکر پتڻ
مسجد منزل گاهه
لئنسڊائون پُل
ايوب پُل
سکر بئراج
ٽالپر
نوشهرو فيروز
ڪوٽ ڏيجي
مٿي جو سور لاهيندڙ پير - شادي شهيد
راڪاس جو روڻو
خيرپور ضلعي ۾ درگاهن پويان ڏندڪٿائون
ابراهيم اڌم جي ڏند ڪٿا
آستانو ابراهيم اڌم بلخي
هرڻيءَ جو کير
هنو
شيطان
خيرپور ضلعي ۾ موجود اولهه - اوڀر قبرون
ٻيا پير ۽ قبرون
سيد حسين شاهه بخاري
سيد ڇتن شاهه
لونگ فقير
پير مشائخ مهيسر يا مهيسر مشائخ
سلطان اڌم ڪٿا جو ٻيو حصو
خيرپور ۾ کجي
کجيءَ جو پرڏيهي واپار
فيصلي جي گهڙي
سکر کان لاڙڪاڻي ڏانهن
لاڙڪاڻي ۾
قُبو ڀانڊو ۽ ٿهيمن جا قُبا
شاهه بهارو
ميان الياس ۽ ميان شاهه علي (شاهل) ڪلهوڙي جا مقبرا
اڍاٽ، ڪانڌڙا، جهڪڙ ۽ خيرپور جُوسو
ڌاڙيلن جو خوني حملو
مُهين جو دڙو
مُهين جي دڙي وٽ سنڌو
مهين جي تباهي
ڌرتي ماتا
اينڪي ۽ نِن مهه جي ڪهاڻي
بهشت دلمون ڪيئن ٺهيو؟
مُهين جي دڙي بابت ڏند ڪٿائون
مُهين جي دڙي جا ڪنڀار
ويهڙ ڏانهن
مهاڻا درياهه تان لڏي ويا
ميان گاجي ديرو
وِيهڙ
اولهه وارا پراسرار جبل
لڪل خزاني جي واٽ
دانا ٽاورز
کيرٿر جو ن چوٽيون
مخدوم بلاول
درگاهه مخدوم بلاول
ميان يار محمد ڪلهوڙي جو مقبرو
آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه
گاجي شاهه - قديم واهيون
ڪافر ڪوٽ
سڪندر جو پڙاڏو
سيوهڻ
مي رقصم قلندر شهباز
ڇُٽو اُمراڻي
بودلو بهار ۽ هُنود ڪاسائي
يڪ ٿنڀي
لال باغ
نه ملاح نه مڪڙي
کيرٿر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ گبر بند
نُڪو بٺي آثار
ڪائي ماٿري
جِنن جا گهر
نئگ ڏانهن
شاهه روهي
لنگم تي رت ڀيٽا
لکمير جي ماڙي
هتي نالو لکڻ سان بخار لهي ٿو
سنڌو کيرٿر ماٿري تهذيب
سيوهڻ کان اڳتي
لڪي
بهشت جي دري
تيرٿ ڌارا
بِزن جهڏو
آمري
سن
رني ڪوٽ
رني ڪوٽ بابت ڪجهه تجويزون
سنڌ: پنڊ پهڻن جي دنيا
سنڌ جا ٻيلا
هُڙيون
ڪچي جا ٻيلا
پڪي جا ٻيلا
وڏن ماڻهن سان سنڌوءَ جي جُٺ
حيدرآباد
حيدرآباد ۾ ٽالپرن جي دلچسپي
شهر جون چاڙهيون
قديم آثار
گنجو ڏونگر گام
سياسي ماضي
مرسون مرسون سنڌ نه ڏيسون
مياڻيءَ واري جنگ کانپوءِ
ڪوٽڙي
جِهرڪَ
ميل ـ101
ماجيران جي ماڙي
ڪينجهر
ڪينجهر لڳ ٻيا قديم آثار
هيم ڪوٽ
سونڊا
سونڊا پتڻ
کبڙ پاتڻيءَ جون خبرون
ميربحر ڪير آهن؟
جهنڊو پاتڻي
ٺٽو
دبگير مسجد
مسجد خضري
شاهجهاني مسجد
ٺٽي جا پراڻا پاڙا
سريچند درٻار - فقير جو ڳوٺ
مڪلي
قديم مسجد
پير پٺي ۽ شاهه ڏاتار جي ڪٿا
پير پٺو ماڳ
ٻيڙيءَ جي مرمت ٿي وئي
خدا آباد
ڪلان ڪوٽ
سنڌ ۾ تيل ۽ گئس
قديم غارون
سنياسيءَ جي غار
جَت ۽ وَڳ
اُڏيرو مندر
جنگي سرڏانهن
درياهه ۽ کاريون
جنگي سر پتڻ جي اهميت
مانگر مڇ يا ويسر
ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار
ڪيٽي بندر
ڳاڙهن چانورن جي پوک
ٻيا فصل
شڪارين جون تياريون
گهاتو ڪيئن گهارين؟
پورٽ قاسم ڏانهن
تِمر جا ٻيلا
ڊيلٽا ۾ فطرت جي دهشتگردي
بئراجن جي تعمير کان اڳ
جاکي بندر
رتوڪوٽ
ملاڪي ڪوٽ
درياهه پير ماڳ
ٿنڀن واري مسجد
وڏا هڏا
گُجو
سنڌ ۾ قديم ترين لکت
ٿرون ٽڪري
هاليجي
پکين جا رستا
ڀنڀور
موکي متارا
اوچتو ڦاٽ
سمنڊ ۽ ويرون
مهم جي پڄاڻي
چوکنڊي
سانڊي تان جنگ
بلوچ ٽومبس
ملير ماٿري
ڪراچيءَ جا ڪجهه ٻيا آثار
ريڙهي مياڻ
کديجي
منگهو پير
مورڙيو مانگر مڇ
پڄاڻي
حوالا
بُلهو کوسو ۽ بُـلهي جي بُـٺي


.....سنڌوءَ جو سفر موضوع جون وڌيڪ داخلائون