Bootstrap Example
دلوراءِ جي ٺيڙهه : (ابڙو اڪيڊمي)

2020-06-19
داخلا نمبر 144
عنوان دلوراءِ جي ٺيڙهه
شاخ سنڌوءَ جو سفر
پڙهيو ويو 1349
داخلا جو حوالو:

هن داخلا لاءِ تاريخ جا حوالا موجود نه آهن

هن داخلا جون تصويرون نه مليون

دلوراءِ جي ٺيڙهه جا بنياد
سنڌوءَ جو سفر / بدر ابڙو / ابڙو اڪيڊمي Abro Academy / علمي ادبي پورهيو /

دلوراءِ جي ٺيڙهه - مان نڪتل ٻيون شاخون-

دلوراءِ جي ٺيڙهه


شاخ سنڌوءَ جو سفر
ٽوٽل صفحا2
موجودہ صفحو0
اڳلو صفحو-0--1-گذريل صفحو

دلوراءُ جي ٺيڙهه



قديم دڙي جي چئني پاسي زمينون آباد ٿيل آهن. زميندارن هوريان هوريان دڙي جو ڪافي حصو پٽ ڪري ڇڏيو آهي ۽ ڀرپاسي جا ماڻهو قديم آثارن ۾ موجود ٺڪرين ۽ هڏين تي تاتيل اَن کائي رب جو شڪر ادا ڪري رهيا آهن.

”سائين هي وڏو دڙو هو ...خبر خدا کي پر چون ٿا ته هتي ٻڌمذهب وارا ماڻهو هئا.“ هڪ جهونڙي اسان کي دڙو گهمائيندي چيو. چؤطرف وڏا دڙا ۽ دڙيون، ڪچيون سرون، موڪريون ديوارون، ٺُلَ، ٺڪريون ۽ هڏيون. هن وقت دڙو ٻه مربع والاري ٿو.

”هن طرف وڏي بازار هئي ... هتي شاهي محل هو ... بادشاهه ڏاڍو ظالم هو. خدا جو قهر نازل ٿيس، اوچتو ڌرتي ڌڏي ڪنهن کي به بچڻ جو موقعو نه مليو.“

هن همراهه به دلوراءُ جي ظلم جي اها ئي ڪهاڻي ٻڌائي جيڪا سنڌ ۾ ٻڌائي وڃي ٿي. اکر اکر ساڳي، ”بادشاهه ڏاڍو عياش هو. سندس حڪم هو ته شهر ۾ جڏهن به ڪا شادي ٿئي تڏهن ڪنوار پهرين رات شاهي محل ۾ سندس ڪمري ۾ گذاريندي، ماڻهو شادي ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ لڳا، جنهن ڪري نسل گهٽجڻ لڳو. جڏهن دلوراءُ جي ڀاڻيجيءَ جي شادي ٿي ۽ حڪم موجب ان ڇوڪريءَ کي دلوراءِ جي محل ۾ رات گذارڻ لاءِ موڪليو پئي ويو تڏهن ان ڇوڪريءَ دلوراءُکي پاراتو ڏنو، ائين هي شهر خدا جي قهر جو نشانو بڻيو. ڌرتي ڌٻي ۽ هر شيءِ هيٺ مٿي ٿي وئي.“ ڳوٺاڻن جو چوڻ آهي ته هتان هر شيءِ ۽ هر نانءُ ابتو ملي ٿو. کين هڪ ابتي ٽڀي مان ڪنهن پکيءَ جي هڏي به ملي هئي. خبر ناهي ته ڪيڏانهن ڪيائون. ڪن اونڌن ٽڀن ۽ ٿانون هيٺان چانور ۽ ڪڻڪ به ملي آهي.

دلوراءُ جي ٺيڙهه بابت منشي حڪم چند (1875ع ۾) لکي ٿو ته: ”ڄام پور کان ٽي ميل پري ٺيڙهه دلوراءِ آهي. قلعي جا نشان، برج ۽ گهر اڃا تائين موجود آهن. ڪڏهن ڪڏهن چاندي، سون، رپيا پئسا، مڻيا وغيره لڀجن ٿا. هڪ انگريز ڊپٽي ڪمشنر 1858ع ۾ هتي کوٽائي ڪرائي هئي تڏهن هتان سڪا، ٿانءَ ۽ پٿر جا مڻيا نڪتا هئا. انهن مان اڪثر ٿانءَ اهڙا آهن جيڪي هندن جي پوڄا پاٺ لاءِ هوندا آهن.“ منشي حڪم چند دلوراءُ سان منسوب ٻن ٻين دڙن جو به ذڪر ڪري ٿو، جن مان هڪ خاص راڄڻ پور ۾ هو (هاڻوڪي صورتحال معلوم ناهي) ۽ ٻيو فاضل پور ويجهو.

دلوراءُ جي ڏند ڪٿا پنهجي جاءِ تي! ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ هن کي سچو پچو تاريخي فرد قرار ڏئي ٿو جيڪو ڇُٽي امراڻيءَ جو ڀاءُ ۽ سومرن جي دور جو حاڪم هو. ڊاڪٽ بلوچ کيس سنڌ جو چڱي ساک وارو حڪمران سمجهي ٿو۽ ڏند ڪٿا کي بلڪل رد ڪري ٿو.

’دلوراءُ ٺيڙهه‘ تي قائم ڳوٺ جا ماڻهو سرائيڪي ڳالهائيندڙ ۽ مهمان نواز آهن. چيائون، “رات ترسو!” اسان معافي ورتيته وري چيائون، ”ماني کائو!“ اسان ٻيهر هٿ ٻڌا. وري چيائون، ”چڱو چانهه پي وڃو!“ اسان کي دير پئي ٿي. رات لهي چڪي هئي. ڪريم ميمڻ جي ڪئمرا ويڙهجي سيڙهجي وڃي پنهنجي پيتيءَ ۾ ستي هئي. البت اشتياق انصاري ۽ محمد عليءَ جي ڪئمرائن ڪنهن ڪنهن مهل ڪنهن ڊٺل ديوار تي فليش جو چمڪاٽ ٿي هنيو. پر هاڻي اهي به دڙن تان لهي رهيا هئا. ڪئمپ ڏانهن موٽ کان اڳ شهر جو چڪر هڻڻو هو. اسان چانهه جي دعوت به قبول نه ڪئي ته همراههصفا چِڙي پيا. چيائون، ”دوست نٿا لڳو ... ڪنهن چڱي نيت سان آيل نٿا لڳو ... جيڪو ماڻهو اسان جي دعوت ٿڏيندو آهي، اسان ڀانئيندا آهيون ته نيت کوٽي اٿس جو نمڪ نٿو چکي!“

چانهه پيئڻي پئي. چڱو جو ترسياسين. ڪچهري مچي وئي.

”اچي هيءَ ڏسو! ڪيڏي نه سنهڙي ٺڪري آهي ... هيءُ ٽڀو ڏسو ... هيءُ پيالو ڏسو ... هتان اسان هڪ پيالو لڌو هو ان ۾ پاڻي وجهندا هئاسون ته پنجن منٽن ۾ ٿڌو ٿي ويندو هو ... هتان ڪڏهن ڪڏهن سوني اشرفي لڀجي ٿي، هڪ تولي جيتري ...“

”ڪا لوهه جي شيءِ لڌي اٿوَ!“

”نه ... ملن ٿيون پر بلڪل ختم ٿيل ... منهنجي هڪ دوست هتان پتل هي هڪ مورتي لڌي هئي اها اسان بچاڻي صاحب کي ڏيئي ڇڏي. بچاڻي صاحب سنڌ صوبي جو هو، هتي ڄام پور ۾ اَيسِي (اسسٽنٽ ڪمشنر) ٿي آيو هو.“

”اها مورتي ڪيئن هئي؟“

”هڪ ماڻهوءَ جو بت هو. ويٺل حالت ۾ ... جيئن پوڄا ڪندو هجي!“ هن ’يوگ آسڻ‘ وانگر ويهي ڏيکاريو،”ننڍڙي هيتري هٿ جيتري مورتي هئي.“

اها ڳالهه ٻولهه ڳوٺ جي چڱي مڙس سان پئي ٿي.

”دڙو ته وڃي هاڻي ٻه مربع بچيو آهي اڳي هيءُ تمام گهڻو هو. هتان ڏکڻ ۾ اڌ ميل پري هڪ ٻيو دڙو آهي. جيڪو هِن ئي دڙي جو حصو سمجهو ... وري اوڀر پاسي وڃو ته هڪ ميل پنڌ تي ٽيون دڙو آهي ...“

”ڀلا ڪا شيءِ به ته ڏيکاريو ... ڪا مورتي، ڪو سِڪو، ڪا ٻي شيءِ ... کڻي ڪو نه وينداسون ... رڳو فوٽو ڪڍون ... منع ڪندؤ ته فوٽو به نه ڪڍبو پر ڏيکاريو ته سهي ... ڪيڏو پري کان آيا آهيون.“ اشتياق انصاريءَ ڏاڍي درد سان ميزبانن کي منٿ ميڙ ڪئي.

چؤٻول مچي ويو، ”اڙي ڏيکاريون ... مهمان آهن ... ٺڪر ڀٿر ٿا ڏسن ٻيو ڇا؟ ڀلي فوٽا ڪڍن ... اڙي فلاڻا وڃي فلاڻي کي ڏس، متان وٽس ڪجهه بچيل هجي ... فلاڻا تون فلاڻي کي وڃي چئه ته ڪجهه اٿوَ ته اچي مهمانن کي ڏيکاريو. مون وٽ ناهي ... مون وٽان گم ٿي ويون ... مون وٽان فلاڻو کڻي ويو.“ ڪو به همراهه ڪا به شيءِ کڻي نه آيو. نيٺ پِرئي مڙس پاڻ ٺڪر جي هڪ ننڍڙي ڪُني سوکڙي ڪري ڏني ته، ”يارو ڪنهن وٽ هجي ها ته توهان کي ضرور ڏيکاري ها ... ٻئي ڀيري چڪر هڻو ته ڪجهه نه ڪجهه ڳولي ڦولهي وٺنداسون.“

هي کوسا هئا پر علائقي جا چڱا مڙس سردار فاروق خان لغاري ۽ جعفر خان لغاري آهن. دڙي جون سڀ سرون ڪچيون آهن. مقامي ماڻهو کنڊر جي مختلف حصن ڏانهن اشارا ڪري ٻڌائين ٿا، ”هيءَ قلعي جي ديوار آهي، هُن ڀر شهر هو. هِن طرف بازاريون آهن ... هِن پاسي سونارا هئا، هن پاسي ڪنڀار، هن طرف ... جتان جهڙيون شيون لڀجن ٿيون. اسان سمجهون ٿا ته اتي اهي بازاريون هيون ... هيءُ ڏسو هتي بازار پوري ٿئي ٿي ... وڏن ماڻهن هتي وڏي لٽ مچائي، سڀ ڪجهه لٽي ويا.“

”ڀلا توهان ماڻهو هن دڙي کي سنڀالڻ بدران ڊاهي پوک ڇوٿا ڪيو؟“ ڪنهن دوست سوال ڪيو.

”ان ڪري ته کنڊر جي مٽيءَ ۾ ڀاڻ کان به گهڻي طاقت آهي ... ويهه پنجويهه سال اڳ تائين ماڻهو هن دڙي مان مٽي ڪڍي اُٺ ڀري ڀاڻ طور وڃي وڪڻندا هئا. پر پوءِ حڪومت کي خبر پئي ته دڙي تي کڻي قبضو ڪيائين ۽ چوڪيدار ويهاريو اٿن ... او! هتي ڏسو دڙي جي مٿان چوڪيدار جي ڪوٺي ٺهيل آهي.“

”حڪومت وارا همراهه پاڻ به ايندا آهن؟“ انور پڇيو.

”نه حڪومت وارا نه پر هڙپه وارا ايندا آهن“ ڳوٺاڻي جواب ڏنو. سندس مطلب هو ته آرڪيالاجي ڊپارٽمينٽ سان تعلق رکندڙ عملدار ايندا آهن. جيتوڻيڪ دلوراءُ ٺيڙهه ڄام پور کان فقط ٽي ميل آهي پر اهو دڙو ديري غازي خان ضلعي جي انتظامي حدن ۾ آهي جڏهن ته ڄام پور شهر پاڻ ضلعي راڄڻ پور جو اُتريون شهر آهي.

”مون کي هتان هڪ سوني منڊي ملي هئي.“ هڪ ڳوٺاڻي سچي ڪئي.

”هتان سون لڀجي ٿو ان ڪر




ٽوٽل صفحا2
موجودہ صفحو0
اڳيون صفحو-0--1-گذريل صفحو

دلوراءِ جي ٺيڙهه ھنن داخلائن ۾ پڻ استعمال ٿيل آھي
سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جو سفر - موضوع جون ٻيون داخلائون-
پبلشر پاران
ليکڪ پاران : سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جي زندگي ۽ موت جو سُوال
اسڪائي ليڪس جي نقش قدم تي
سنڌوءَ جي جاگرافيائي تاريخ
سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟
سنڌو طاس
سنڌو طاس ٺاهه
رگ ويِد ۾ سنڌو
سنڌو مهم ۾ شرڪت
آديسي اڄ مر سڀان مرندو سڀڪو
ٽيڪسيلا
سڪندر اعظم
ڪئمپ ڏانهن
ڪابل نديءَ جي ڪنڌيءَ تي
گليشئر جي هاڃا
اٽڪ وٽ سنڌو
اٽڪ قلعو
اٽڪ پُل
نيرن نيڻن واري ۽ چانديءَ روپ مست
پوٺوهار
غازي گهڙيالا پروجيڪٽ
پاور ڪامپليڪس
پوٺو هار جا ڪجهه درويش
خوشحال ڳڙهه
سنڌوءَ جا خوفناڪ لنگهه
جبلن ۾ ڦاٿل سنڌو
نوري پِير ۽ جوڳي
گهوڙا تڙپ
سوڪڙيان
طوطي خان کان انٽرويو
خوشحال ڳڙهه کان اڳتي
عزيز شڪاريءَ جي قبر
ست سهيليون
ٻيو وڏو وڪڙ
مکڊ شريف
سنڌوءَ ۾ سون
سوان ندي
ڪالاباغ ڏانهن
ڪالاباغ بند
ڪالاباغ بند- ڪجهه تفصيل
ڪالاباغ بند ٺاهڻ جا مقصد
فني جوڙجڪ
بند ڪيئن ٺهندو؟
جبلن جي صورتحال
پٺاڻن کي اعتراض جا سبب
ڪالاباغ شهر
جناح بئراج
ڪالاباغ کان چشمه تائين
ڪيل
دراوڙ
ڪيل بستيءَ کان اڳتي
بوٽ لاڪ
بلوٽ شريف
بلوٽ جي اصل ڪهاڻي
چشمه بئراج ۽ چشمه جهلم لنڪ ڪئنال
بئراج تي
ڪلور ڪوٽ
درياخان ڏانهن
دريا خان ۾
ديرو اسماعيل خان
آلودگي
طوطي خان سان ڪچهري
رحمان ٺيڙهي
رولاڪ افغان قبيلو
ڊي-آءِ خان شهر جو چڪر
ڪروڙ شريف ڏانهن
هڪ ڳوٺ-نوتڪ
ڪروڙ شريف
ليهّ پتڻ تي
نئون ڏينهن
تونسه بئراج
تونسه شريف پير پٺاڻ
بئراج ڏانهن واپسي
زندهه پير
ديري غازي خان ڏانهن
ديرو غازي خان شهر
تاريخ جاگرافي
موسم
قديم علاج
شهر جو ماضي
قديم مندر ۽ مسجدون
سياسي ڇڪتاڻ
نئون سج
ٻيڙي ناهي ته به پرواهه ناهي
ٻار لنگهيائون ٻاجهه سين
ڄام پور وٽ ٻيڙين جي پُل
ڄام پور
ڄام پور جي تاريخ
ڄام جادم جکرو
دلوراءِ جي ٺيڙهه
هرڻاڪس يا هَڙند؟
سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ
ورتر اَسر ۽ اِندر جي جنگ
ڪارو پاڻي
ڄام پور جي سياسي ۽ سماجي حالت
مولانا عبيدالله سنڌي رحه
گهاڙِي والا
مٺڻ ڪوٽ ڏانهن
ڌٻڻ ۾
پتڻ تي حال احوال
درگاهه بابا فريد
شهر مٺڻ ڪوٽ
عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار
ڪشمور
گرنٿ صاحب جو درشن
سک مت
گرونانڪ
گرونانڪ - هڪ فنڪار
گڊو بئراج
سنڌ جي گم ٿيل ندي
ستلج جو وهڪرو
سنڌوءَ جا قديم وهڪرا
گهاڙ
مهراڻ
وهڪرا ۽ انهن جا زمانا
سنڌوءَ جي لاهِي
درياهه ۽ زمين جي سطح
گڊو بئراج تي حادثو
ماڇڪو - سنڌ ۾ پنجاب جو ٻيٽ
ڪنڌڪوٽ ۾
ٽوڙي بنگلي ۾
دنيا جو ڊگهي ۾ ڊگهو ماڻهو
ماٿيلو
مومل ۽ ڀينرون
شڪارپور
عجيب اطلاع
سکر
عجيب ٽڪريون
لب مهراڻ تي آجيان
اسوريا جي راڻي
ڏهاڳڻ سهاڳڻ
اروڙ
ڪالڪان غار
اروڙ ۾ هڪ ٻي غار
نَينهن ٽڪر
سکر ۽ بکر جي تاريخ
خواجه خضر جو آستانو
ساڌ ٻيلو
سَتين جو آستان
روهڙي
وار مبارڪ
پتن جي ماڙي
معصوم شاهه جو منارو
آدم شاهه جو مقبرو
سکر پتڻ
مسجد منزل گاهه
لئنسڊائون پُل
ايوب پُل
سکر بئراج
ٽالپر
نوشهرو فيروز
ڪوٽ ڏيجي
مٿي جو سور لاهيندڙ پير - شادي شهيد
راڪاس جو روڻو
خيرپور ضلعي ۾ درگاهن پويان ڏندڪٿائون
ابراهيم اڌم جي ڏند ڪٿا
آستانو ابراهيم اڌم بلخي
هرڻيءَ جو کير
هنو
شيطان
خيرپور ضلعي ۾ موجود اولهه - اوڀر قبرون
ٻيا پير ۽ قبرون
سيد حسين شاهه بخاري
سيد ڇتن شاهه
لونگ فقير
پير مشائخ مهيسر يا مهيسر مشائخ
سلطان اڌم ڪٿا جو ٻيو حصو
خيرپور ۾ کجي
کجيءَ جو پرڏيهي واپار
فيصلي جي گهڙي
سکر کان لاڙڪاڻي ڏانهن
لاڙڪاڻي ۾
قُبو ڀانڊو ۽ ٿهيمن جا قُبا
شاهه بهارو
ميان الياس ۽ ميان شاهه علي (شاهل) ڪلهوڙي جا مقبرا
اڍاٽ، ڪانڌڙا، جهڪڙ ۽ خيرپور جُوسو
ڌاڙيلن جو خوني حملو
مُهين جو دڙو
مُهين جي دڙي وٽ سنڌو
مهين جي تباهي
ڌرتي ماتا
اينڪي ۽ نِن مهه جي ڪهاڻي
بهشت دلمون ڪيئن ٺهيو؟
مُهين جي دڙي بابت ڏند ڪٿائون
مُهين جي دڙي جا ڪنڀار
ويهڙ ڏانهن
مهاڻا درياهه تان لڏي ويا
ميان گاجي ديرو
وِيهڙ
اولهه وارا پراسرار جبل
لڪل خزاني جي واٽ
دانا ٽاورز
کيرٿر جو ن چوٽيون
مخدوم بلاول
درگاهه مخدوم بلاول
ميان يار محمد ڪلهوڙي جو مقبرو
آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه
گاجي شاهه - قديم واهيون
ڪافر ڪوٽ
سڪندر جو پڙاڏو
سيوهڻ
مي رقصم قلندر شهباز
ڇُٽو اُمراڻي
بودلو بهار ۽ هُنود ڪاسائي
يڪ ٿنڀي
لال باغ
نه ملاح نه مڪڙي
کيرٿر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ گبر بند
نُڪو بٺي آثار
ڪائي ماٿري
جِنن جا گهر
نئگ ڏانهن
شاهه روهي
لنگم تي رت ڀيٽا
لکمير جي ماڙي
هتي نالو لکڻ سان بخار لهي ٿو
سنڌو کيرٿر ماٿري تهذيب
سيوهڻ کان اڳتي
لڪي
بهشت جي دري
تيرٿ ڌارا
بِزن جهڏو
آمري
سن
رني ڪوٽ
رني ڪوٽ بابت ڪجهه تجويزون
سنڌ: پنڊ پهڻن جي دنيا
سنڌ جا ٻيلا
هُڙيون
ڪچي جا ٻيلا
پڪي جا ٻيلا
وڏن ماڻهن سان سنڌوءَ جي جُٺ
حيدرآباد
حيدرآباد ۾ ٽالپرن جي دلچسپي
شهر جون چاڙهيون
قديم آثار
گنجو ڏونگر گام
سياسي ماضي
مرسون مرسون سنڌ نه ڏيسون
مياڻيءَ واري جنگ کانپوءِ
ڪوٽڙي
جِهرڪَ
ميل ـ101
ماجيران جي ماڙي
ڪينجهر
ڪينجهر لڳ ٻيا قديم آثار
هيم ڪوٽ
سونڊا
سونڊا پتڻ
کبڙ پاتڻيءَ جون خبرون
ميربحر ڪير آهن؟
جهنڊو پاتڻي
ٺٽو
دبگير مسجد
مسجد خضري
شاهجهاني مسجد
ٺٽي جا پراڻا پاڙا
سريچند درٻار - فقير جو ڳوٺ
مڪلي
قديم مسجد
پير پٺي ۽ شاهه ڏاتار جي ڪٿا
پير پٺو ماڳ
ٻيڙيءَ جي مرمت ٿي وئي
خدا آباد
ڪلان ڪوٽ
سنڌ ۾ تيل ۽ گئس
قديم غارون
سنياسيءَ جي غار
جَت ۽ وَڳ
اُڏيرو مندر
جنگي سرڏانهن
درياهه ۽ کاريون
جنگي سر پتڻ جي اهميت
مانگر مڇ يا ويسر
ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار
ڪيٽي بندر
ڳاڙهن چانورن جي پوک
ٻيا فصل
شڪارين جون تياريون
گهاتو ڪيئن گهارين؟
پورٽ قاسم ڏانهن
تِمر جا ٻيلا
ڊيلٽا ۾ فطرت جي دهشتگردي
بئراجن جي تعمير کان اڳ
جاکي بندر
رتوڪوٽ
ملاڪي ڪوٽ
درياهه پير ماڳ
ٿنڀن واري مسجد
وڏا هڏا
گُجو
سنڌ ۾ قديم ترين لکت
ٿرون ٽڪري
هاليجي
پکين جا رستا
ڀنڀور
موکي متارا
اوچتو ڦاٽ
سمنڊ ۽ ويرون
مهم جي پڄاڻي
چوکنڊي
سانڊي تان جنگ
بلوچ ٽومبس
ملير ماٿري
ڪراچيءَ جا ڪجهه ٻيا آثار
ريڙهي مياڻ
کديجي
منگهو پير
مورڙيو مانگر مڇ
پڄاڻي
حوالا
بُلهو کوسو ۽ بُـلهي جي بُـٺي


.....سنڌوءَ جو سفر موضوع جون وڌيڪ داخلائون