Bootstrap Example
رحمان ٺيڙهي : (ابڙو اڪيڊمي)

2020-06-19
داخلا نمبر 117
عنوان رحمان ٺيڙهي
شاخ سنڌوءَ جو سفر
پڙهيو ويو 1312
داخلا جو حوالو:

داخلا ۾ استعمال ٿيل تاريخون

1989.11.07-A.D

اڱارو-7 نومبر 1989ع ديري اسماعيل خان کان اٺ ڏهه ميل اتر اولهه ۾ بنون روڊ کان کاٻي پاسي، سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو مرڪز رحمان ٺيڙهي آهي. رحمان ٺيڙهي لڳ ڀڳ هڪ چورس ڪلو ميٽر تي پکڙيل شاندار سائٽ آهي. سنڌو تهذيب جي پکيڙ بابت ماهرن جو چوڻ آهي ته سمورين قديم تهذيبن ۾ پکيڙ جي لحاظ کان سنڌو تهذيب وڏي ۾ وڏي آهي. قديم تهذيبن مان مراد، مصر، عراق، ايران ۽ چين جون قديم تهذيبون آهن، جن جي وسعت مڃيل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جون حدون اتر ۾ افغانستان جي علائقي بدخشان کان وٺي ڏکڻ ۾ لوٿل ڪاٺياواڙ تائين، مڪران بلوچستا


3880.00.00-B.C

سنڌو تهذيب کي ٽن مکيه دورن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو گڏيل عرصو 3880 قبل مسيح کان 1700 قبل مسيح تائين لکيو وڃي ٿو، پر سنڌ ۾ تهذيب جا بنياد اڃا قديم آهن. ڪجهه سال اڳ سبيءَ جي ويجهو مهر ڳڙهه وٽ، ظاهر ٿيل آثار سنڌ جي تهذيبي تاريخ کي ايترو پوئتي کڻي ويا آهن جو، سواءِ فلسطين ۾ جيريڪو آثارن جي (جيڪي سڀ کان پراڻا سمجهيا وڃن ٿا) کان پوءِ ٻئي نمبر تي قديم ليکيا وڃن ٿا. مهر ڳڙهه ثقافت ست هزار سال اڳ ٺڪريءَ جي دور کان به اڳ موجود هئي. رحمان ٺيڙهي کان چار پنج ميل ڏکڻ ۾، گومل ٺيڙهي آهي جيڪا پڻ سنڌو تهذيب جو هڪ


1700.00.00-B.C

سنڌو تهذيب کي ٽن مکيه دورن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو گڏيل عرصو 3880 قبل مسيح کان 1700 قبل مسيح تائين لکيو وڃي ٿو، پر سنڌ ۾ تهذيب جا بنياد اڃا قديم آهن. ڪجهه سال اڳ سبيءَ جي ويجهو مهر ڳڙهه وٽ، ظاهر ٿيل آثار سنڌ جي تهذيبي تاريخ کي ايترو پوئتي کڻي ويا آهن جو، سواءِ فلسطين ۾ جيريڪو آثارن جي (جيڪي سڀ کان پراڻا سمجهيا وڃن ٿا) کان پوءِ ٻئي نمبر تي قديم ليکيا وڃن ٿا. مهر ڳڙهه ثقافت ست هزار سال اڳ ٺڪريءَ جي دور کان به اڳ موجود هئي. رحمان ٺيڙهي کان چار پنج ميل ڏکڻ ۾، گومل ٺيڙهي آهي جيڪا پڻ سنڌو تهذيب جو هڪ


هن داخلا جون تصويرون نه مليون

رحمان ٺيڙهي جا بنياد
سنڌوءَ جو سفر / بدر ابڙو / ابڙو اڪيڊمي Abro Academy / علمي ادبي پورهيو /

رحمان ٺيڙهي - مان نڪتل ٻيون شاخون-

رحمان ٺيڙهي


شاخ سنڌوءَ جو سفر
ٽوٽل صفحا1
موجودہ صفحو0
اڳلو صفحو-0-گذريل صفحو

رحمان ٺيڙهي



اڱارو-7 نومبر 1989ع

ديري اسماعيل خان کان اٺ ڏهه ميل اتر اولهه ۾ بنون روڊ کان کاٻي پاسي، سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو مرڪز رحمان ٺيڙهي آهي. رحمان ٺيڙهي لڳ ڀڳ هڪ چورس ڪلو ميٽر تي پکڙيل شاندار سائٽ آهي. سنڌو تهذيب جي پکيڙ بابت ماهرن جو چوڻ آهي ته سمورين قديم تهذيبن ۾ پکيڙ جي لحاظ کان سنڌو تهذيب وڏي ۾ وڏي آهي. قديم تهذيبن مان مراد، مصر، عراق، ايران ۽ چين جون قديم تهذيبون آهن، جن جي وسعت مڃيل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جون حدون اتر ۾ افغانستان جي علائقي بدخشان کان وٺي ڏکڻ ۾ لوٿل ڪاٺياواڙ تائين، مڪران بلوچستان کان وٺي هاڪڙي جي گم ٿيل وهڪري تائين ۽ ان کان اڳتي گنگا جي ڪنڌيءَ تائين پکڙيل آهن. تازي تحقيق موجب، سنڌو تهذيب جا ماڳ مڪان بي شمار آهن، فقط چولستان ۾ 360 ۽ سنڌ ۾ 250 کن ماڳ رڪارڊ تي چڙهي چڪا آهن، تڏهن به هر نئين ڏينهن تي ڪو نه ڪو کنڊر ظاهر ٿي رهيو آهي.

سنڌو تهذيب کي ٽن مکيه دورن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو گڏيل عرصو 3880 قبل مسيح کان 1700 قبل مسيح تائين لکيو وڃي ٿو، پر سنڌ ۾ تهذيب جا بنياد اڃا قديم آهن. ڪجهه سال اڳ سبيءَ جي ويجهو مهر ڳڙهه وٽ، ظاهر ٿيل آثار سنڌ جي تهذيبي تاريخ کي ايترو پوئتي کڻي ويا آهن جو، سواءِ فلسطين ۾ جيريڪو آثارن جي (جيڪي سڀ کان پراڻا سمجهيا وڃن ٿا) کان پوءِ ٻئي نمبر تي قديم ليکيا وڃن ٿا. مهر ڳڙهه ثقافت ست هزار سال اڳ ٺڪريءَ جي دور کان به اڳ موجود هئي. رحمان ٺيڙهي کان چار پنج ميل ڏکڻ ۾، گومل ٺيڙهي آهي جيڪا پڻ سنڌو تهذيب جو هڪ ورق آهي. هيءُ سرائيڪي ڳالهائيندڙ ماڻهن جو ملڪ آهي. گومل نديءَ جا سڪل ڪنارا سنڌو تهذيب جي آثارن کي پنهنجي ساهه سان سانڍيو بيٺا آهن. سرائيڪيءَ ۾ ٺيڙهي يا ٺيڙهه جي معنيٰ آهي ڊهي پيل جاين جو ڍير. رحمان نالي هڪ ڳوٺ ڀر ۾ موجود آهي، جنهن ڪري هنن کنڊرن کي اها سڃاڻپ ملي آهي. مقامي ماڻهو رحمان ٺيڙهيءَ کي رحمان ڍيري به چون ٿا. ڍيري جي معنيٰ اها ئي آهي، جيڪا سنڌي ۾ آهي يعني ”ڍير“ (ڊٺل جاين جو ڍير). سنڌ ۾ خيرپور ميرس ۽ سکر جي وچ ۾ هڪ ننڍڙي شهر جو نالو ٺيڙهي آهي. ڇا هيءُ شهر ڪنهن کنڊر تي قائم آهي؟ سرائيڪي ۾ ٺيڙهه لاءِ هڪ لفظ ٽِٻه يا ٽٻو به استعمال ٿئي ٿو.

رحمان ٺيڙهيءَ مان ملندڙ ٺڪراٽو تمام گهڻو ۽ هوبهو مُهين جي دڙي جهڙو آهي. ٺڪر جون چوڙيون، ڌرتي ماتا جون ننڍڙيون مورتيون، ڏاند، ڦيٿا، ڪاري ۽ ناسي پٿر جا گهڙيل چاقو، مڻيا، سوراخن واريون ٺڪريون ۽ ٻيو سڀ ڪجهه. هتان اسان کي هڪ گهيٽي جي منڍي به ملي، هيءُ ٺڪر جو بيحد سهڻو رانديڪو هو. مُهين جي دڙي مان گهيٽي جو رانديڪو نه مليو آهي، پر رحمان ٺيڙهي وٽان گهيٽي جو رانديڪو لڀجڻ جابلو ماحول سان ٺهندڙ آهي ڇو ته هتي رڍون ۽ گهيٽا اڄ به مکيه پالتو جانور آهن. دڙي ۾ هڏا به تمام گهڻا آهن.

رحمان ٺيڙهي، جيڪا هن ماڳ جي ڦٽڻ لاءِ ڪنهن اوچتي آفت ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي، جي کوٽائيءَ جو ڪم ڪجهه سال اڳ شروع ٿيو هو. ماهرن، ٻن چئن جاين تي کوٽائيءَ جو ڪم ڪري، ڪم بند ڪري ڇڏيو. ان کانپوءِ هاڻي هتي هڪ چوڪيدار مقرر آهي، جيڪو ڀر ۾ هڪ ڳوٺ جو رهندڙ آهي. کوٽائيءَ دوران سنڌو تهذيب جون مهرون به لڌيون ويون آهن، ڪڻڪ به ملي آهي. هتان لڌل سموريون شيون پشاور موڪليون ويون آهن، جتي قديم آثارن واري کاتي جي آفيس آهي. پشاور يونيورسٽيءَ ۾ قديم آثارن جو جدا ڊپارٽمينٽ آهي. سڄي پاڪستان ۾ اها پهرين يونيورسٽي آهي جتي آرڪيالاجيءَ جي پڙهائي ٿئي ٿي. هاڻي خيرپور ۾ شاهه لطيف يونيورسٽي ۾ به پڙهائي شروع ڪئي اٿائون، ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ به جدا شعبو ڪونهي پر هڪ مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. پشاور يونيورسٽي جي شاگردن کي رحمان ٺيڙهي يا اتر سنڌو ماٿريءَ ۾ قديم آثارن جي ٿيندڙ کوٽائيءَ مان وڏو تجربو حاصل ٿي رهيو آهي. بدقسمتيءَ سان آرڪيالاجي کاتي کي سنڌ ۾ کوٽاين جو ڪو به شوق ڪونهي تنهن ڪري سڄي کوجنا پنجاب ۽ سرحد صوبن ۾ ٿي رهي آهي.

ان کان اڳ جو اسان ماهرن جون رپورٽون پڙهون، اسان کي رحمان ٺيڙهيءَ جي چوڪيدار ٻڌايو ته ”هن شهر ۾ ٽي شهر آهن، هڪ زلزلي ۾ تباهه ٿيو، ٻيو درياهه ٻوڙيو ۽ ٽيون باهه ۾ سڙي ويو. شهر مان کوپڙيون ۽ وڏا هڏا به مليا هئا. تمام ٿورا سياح هتي گهمڻ اچن ٿا باقي آرڪيالاجي ڊپارٽمينٽ وارا ايندا آهن.“ دڙي تي پکڙيل رک، باهه جي شاهدي ڏيڻ لاءِ ڪافي آهي. رحمان ٺيڙهيءَ جي چوڪيدار سرائيڪي پئي ڳالهائي، پاڻ کي بلوچ پئي سڏيائين، پاڙو ”ڪوڙيل“ هئس. پگهار 900 رپيا ماهوار هئس، ٽن سالن کان ملازم آهي. کائنس اڳ سندس پيءُ هن دڙي جو چوڪيدار هو. چوڪيدار ٻڌايو ته مقامي ماڻهن جو خيال آهي ته هيءُ شهر ان ڪري تباهه ٿيو جو هتان جا ماڻهو ڪافر هئا انهن تي خدا جو قهر نازل ٿيو. هن دڙي سان دلوراءِ جي ڪٿا لاڳو نه هئي جيڪا عام طور تي هر هنڌ ٻڌبي آهي. مقامي ماڻهن کي هتان جي ٺڪرين ۾ وضو يا طهارت لاءِ ڪم ايندڙ ڪنهن لوٽي يا بدني جا ٽڪرا ڪونه مليا ان مان اندازو هنيو اٿائون ته هتي ڪافر رهندا هئا. چوڪيدار ٻڌايو ته، ”هتان ٺڪر جو ننڍڙيون زالون يا گڏيون ۽ ڏاند ملن ٿا.“ ننڍڙيون زالون معنيٰ ڌرتي ماتا جون مورتيون. هن سرائيڪي ۾ زال، گڏي ۽ ڏاند جا لفظ بالڪل سنڌيءَ وانگر اچاريا. هن چوڙين کي ’وَنگ‘ ٿي چيو.

رحمان ٺيڙهيءَ ۾ پڪي سر جو وجود ناهي، ان جي ڀيٽ ۾ گومل ٺيڙهي جيڪا ساڳي تهذيب جو تسلسل آهي، ان ۾ پڪي سر نظر اچي ٿي. گومل ٺيڙهي تمام ننڍڙي آهي ۽ ٽانڪ روڊ جي ڪنڌيءَ تي آهي. گومل ٺيڙهي جي ڀر ۾ ڳڙهه حيات نالي ڳوٺ آهي، جنهن ڪري ان کي ڳڙهه حيات ٺيڙهي به چون ٿا‏.




ٽوٽل صفحا1
موجودہ صفحو0
اڳيون صفحو-0-گذريل صفحو

رحمان ٺيڙهي ھنن داخلائن ۾ پڻ استعمال ٿيل آھي
سنڌو کيرٿر ماٿري تهذيب
سنڌوءَ جو سفر - موضوع جون ٻيون داخلائون-
پبلشر پاران
ليکڪ پاران : سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جي زندگي ۽ موت جو سُوال
اسڪائي ليڪس جي نقش قدم تي
سنڌوءَ جي جاگرافيائي تاريخ
سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟
سنڌو طاس
سنڌو طاس ٺاهه
رگ ويِد ۾ سنڌو
سنڌو مهم ۾ شرڪت
آديسي اڄ مر سڀان مرندو سڀڪو
ٽيڪسيلا
سڪندر اعظم
ڪئمپ ڏانهن
ڪابل نديءَ جي ڪنڌيءَ تي
گليشئر جي هاڃا
اٽڪ وٽ سنڌو
اٽڪ قلعو
اٽڪ پُل
نيرن نيڻن واري ۽ چانديءَ روپ مست
پوٺوهار
غازي گهڙيالا پروجيڪٽ
پاور ڪامپليڪس
پوٺو هار جا ڪجهه درويش
خوشحال ڳڙهه
سنڌوءَ جا خوفناڪ لنگهه
جبلن ۾ ڦاٿل سنڌو
نوري پِير ۽ جوڳي
گهوڙا تڙپ
سوڪڙيان
طوطي خان کان انٽرويو
خوشحال ڳڙهه کان اڳتي
عزيز شڪاريءَ جي قبر
ست سهيليون
ٻيو وڏو وڪڙ
مکڊ شريف
سنڌوءَ ۾ سون
سوان ندي
ڪالاباغ ڏانهن
ڪالاباغ بند
ڪالاباغ بند- ڪجهه تفصيل
ڪالاباغ بند ٺاهڻ جا مقصد
فني جوڙجڪ
بند ڪيئن ٺهندو؟
جبلن جي صورتحال
پٺاڻن کي اعتراض جا سبب
ڪالاباغ شهر
جناح بئراج
ڪالاباغ کان چشمه تائين
ڪيل
دراوڙ
ڪيل بستيءَ کان اڳتي
بوٽ لاڪ
بلوٽ شريف
بلوٽ جي اصل ڪهاڻي
چشمه بئراج ۽ چشمه جهلم لنڪ ڪئنال
بئراج تي
ڪلور ڪوٽ
درياخان ڏانهن
دريا خان ۾
ديرو اسماعيل خان
آلودگي
طوطي خان سان ڪچهري
رحمان ٺيڙهي
رولاڪ افغان قبيلو
ڊي-آءِ خان شهر جو چڪر
ڪروڙ شريف ڏانهن
هڪ ڳوٺ-نوتڪ
ڪروڙ شريف
ليهّ پتڻ تي
نئون ڏينهن
تونسه بئراج
تونسه شريف پير پٺاڻ
بئراج ڏانهن واپسي
زندهه پير
ديري غازي خان ڏانهن
ديرو غازي خان شهر
تاريخ جاگرافي
موسم
قديم علاج
شهر جو ماضي
قديم مندر ۽ مسجدون
سياسي ڇڪتاڻ
نئون سج
ٻيڙي ناهي ته به پرواهه ناهي
ٻار لنگهيائون ٻاجهه سين
ڄام پور وٽ ٻيڙين جي پُل
ڄام پور
ڄام پور جي تاريخ
ڄام جادم جکرو
دلوراءِ جي ٺيڙهه
هرڻاڪس يا هَڙند؟
سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ
ورتر اَسر ۽ اِندر جي جنگ
ڪارو پاڻي
ڄام پور جي سياسي ۽ سماجي حالت
مولانا عبيدالله سنڌي رحه
گهاڙِي والا
مٺڻ ڪوٽ ڏانهن
ڌٻڻ ۾
پتڻ تي حال احوال
درگاهه بابا فريد
شهر مٺڻ ڪوٽ
عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار
ڪشمور
گرنٿ صاحب جو درشن
سک مت
گرونانڪ
گرونانڪ - هڪ فنڪار
گڊو بئراج
سنڌ جي گم ٿيل ندي
ستلج جو وهڪرو
سنڌوءَ جا قديم وهڪرا
گهاڙ
مهراڻ
وهڪرا ۽ انهن جا زمانا
سنڌوءَ جي لاهِي
درياهه ۽ زمين جي سطح
گڊو بئراج تي حادثو
ماڇڪو - سنڌ ۾ پنجاب جو ٻيٽ
ڪنڌڪوٽ ۾
ٽوڙي بنگلي ۾
دنيا جو ڊگهي ۾ ڊگهو ماڻهو
ماٿيلو
مومل ۽ ڀينرون
شڪارپور
عجيب اطلاع
سکر
عجيب ٽڪريون
لب مهراڻ تي آجيان
اسوريا جي راڻي
ڏهاڳڻ سهاڳڻ
اروڙ
ڪالڪان غار
اروڙ ۾ هڪ ٻي غار
نَينهن ٽڪر
سکر ۽ بکر جي تاريخ
خواجه خضر جو آستانو
ساڌ ٻيلو
سَتين جو آستان
روهڙي
وار مبارڪ
پتن جي ماڙي
معصوم شاهه جو منارو
آدم شاهه جو مقبرو
سکر پتڻ
مسجد منزل گاهه
لئنسڊائون پُل
ايوب پُل
سکر بئراج
ٽالپر
نوشهرو فيروز
ڪوٽ ڏيجي
مٿي جو سور لاهيندڙ پير - شادي شهيد
راڪاس جو روڻو
خيرپور ضلعي ۾ درگاهن پويان ڏندڪٿائون
ابراهيم اڌم جي ڏند ڪٿا
آستانو ابراهيم اڌم بلخي
هرڻيءَ جو کير
هنو
شيطان
خيرپور ضلعي ۾ موجود اولهه - اوڀر قبرون
ٻيا پير ۽ قبرون
سيد حسين شاهه بخاري
سيد ڇتن شاهه
لونگ فقير
پير مشائخ مهيسر يا مهيسر مشائخ
سلطان اڌم ڪٿا جو ٻيو حصو
خيرپور ۾ کجي
کجيءَ جو پرڏيهي واپار
فيصلي جي گهڙي
سکر کان لاڙڪاڻي ڏانهن
لاڙڪاڻي ۾
قُبو ڀانڊو ۽ ٿهيمن جا قُبا
شاهه بهارو
ميان الياس ۽ ميان شاهه علي (شاهل) ڪلهوڙي جا مقبرا
اڍاٽ، ڪانڌڙا، جهڪڙ ۽ خيرپور جُوسو
ڌاڙيلن جو خوني حملو
مُهين جو دڙو
مُهين جي دڙي وٽ سنڌو
مهين جي تباهي
ڌرتي ماتا
اينڪي ۽ نِن مهه جي ڪهاڻي
بهشت دلمون ڪيئن ٺهيو؟
مُهين جي دڙي بابت ڏند ڪٿائون
مُهين جي دڙي جا ڪنڀار
ويهڙ ڏانهن
مهاڻا درياهه تان لڏي ويا
ميان گاجي ديرو
وِيهڙ
اولهه وارا پراسرار جبل
لڪل خزاني جي واٽ
دانا ٽاورز
کيرٿر جو ن چوٽيون
مخدوم بلاول
درگاهه مخدوم بلاول
ميان يار محمد ڪلهوڙي جو مقبرو
آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه
گاجي شاهه - قديم واهيون
ڪافر ڪوٽ
سڪندر جو پڙاڏو
سيوهڻ
مي رقصم قلندر شهباز
ڇُٽو اُمراڻي
بودلو بهار ۽ هُنود ڪاسائي
يڪ ٿنڀي
لال باغ
نه ملاح نه مڪڙي
کيرٿر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ گبر بند
نُڪو بٺي آثار
ڪائي ماٿري
جِنن جا گهر
نئگ ڏانهن
شاهه روهي
لنگم تي رت ڀيٽا
لکمير جي ماڙي
هتي نالو لکڻ سان بخار لهي ٿو
سنڌو کيرٿر ماٿري تهذيب
سيوهڻ کان اڳتي
لڪي
بهشت جي دري
تيرٿ ڌارا
بِزن جهڏو
آمري
سن
رني ڪوٽ
رني ڪوٽ بابت ڪجهه تجويزون
سنڌ: پنڊ پهڻن جي دنيا
سنڌ جا ٻيلا
هُڙيون
ڪچي جا ٻيلا
پڪي جا ٻيلا
وڏن ماڻهن سان سنڌوءَ جي جُٺ
حيدرآباد
حيدرآباد ۾ ٽالپرن جي دلچسپي
شهر جون چاڙهيون
قديم آثار
گنجو ڏونگر گام
سياسي ماضي
مرسون مرسون سنڌ نه ڏيسون
مياڻيءَ واري جنگ کانپوءِ
ڪوٽڙي
جِهرڪَ
ميل ـ101
ماجيران جي ماڙي
ڪينجهر
ڪينجهر لڳ ٻيا قديم آثار
هيم ڪوٽ
سونڊا
سونڊا پتڻ
کبڙ پاتڻيءَ جون خبرون
ميربحر ڪير آهن؟
جهنڊو پاتڻي
ٺٽو
دبگير مسجد
مسجد خضري
شاهجهاني مسجد
ٺٽي جا پراڻا پاڙا
سريچند درٻار - فقير جو ڳوٺ
مڪلي
قديم مسجد
پير پٺي ۽ شاهه ڏاتار جي ڪٿا
پير پٺو ماڳ
ٻيڙيءَ جي مرمت ٿي وئي
خدا آباد
ڪلان ڪوٽ
سنڌ ۾ تيل ۽ گئس
قديم غارون
سنياسيءَ جي غار
جَت ۽ وَڳ
اُڏيرو مندر
جنگي سرڏانهن
درياهه ۽ کاريون
جنگي سر پتڻ جي اهميت
مانگر مڇ يا ويسر
ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار
ڪيٽي بندر
ڳاڙهن چانورن جي پوک
ٻيا فصل
شڪارين جون تياريون
گهاتو ڪيئن گهارين؟
پورٽ قاسم ڏانهن
تِمر جا ٻيلا
ڊيلٽا ۾ فطرت جي دهشتگردي
بئراجن جي تعمير کان اڳ
جاکي بندر
رتوڪوٽ
ملاڪي ڪوٽ
درياهه پير ماڳ
ٿنڀن واري مسجد
وڏا هڏا
گُجو
سنڌ ۾ قديم ترين لکت
ٿرون ٽڪري
هاليجي
پکين جا رستا
ڀنڀور
موکي متارا
اوچتو ڦاٽ
سمنڊ ۽ ويرون
مهم جي پڄاڻي
چوکنڊي
سانڊي تان جنگ
بلوچ ٽومبس
ملير ماٿري
ڪراچيءَ جا ڪجهه ٻيا آثار
ريڙهي مياڻ
کديجي
منگهو پير
مورڙيو مانگر مڇ
پڄاڻي
حوالا
بُلهو کوسو ۽ بُـلهي جي بُـٺي


.....سنڌوءَ جو سفر موضوع جون وڌيڪ داخلائون