Bootstrap Example
سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ : (ابڙو اڪيڊمي)

2020-06-19
داخلا نمبر 146
عنوان سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ
شاخ سنڌوءَ جو سفر
پڙهيو ويو 1813
داخلا جو حوالو:

داخلا ۾ استعمال ٿيل تاريخون

1000.00.00-B.C

رگ ويد رچنا جو زمانو عام طور تي 1000 ق. م. سمجهيو وڃي ٿو پر ان ۾ ڏنل واقعا اڃا به قديم ٿي سگهن ٿا. واضح هجي ته سنڌو تهذيب جي زوالجو دور 1800 ق. م. ڪٿيو ويو آهي ۽ 1500 ق. م. کان سينٽرل ايشيا جا ڪي حملي آور قبيلا اپکنڊ ۾ اچڻ لڳا هئا. ديوتائن سان جنگ کان پوءِ هڙند ويران ٿي ويو. گهڻو گهڻو پوءِ سڪندر لوڌيءَ (1489/ 1517ع) هيءُ شهر آباد ڪيو ۽ ناهڙين کي جاگير ڪري ڏنائين. پراڻو شهر اڃا ڦٽل حالت ۾ آهي.


1800.00.00-B.C

رگ ويد رچنا جو زمانو عام طور تي 1000 ق. م. سمجهيو وڃي ٿو پر ان ۾ ڏنل واقعا اڃا به قديم ٿي سگهن ٿا. واضح هجي ته سنڌو تهذيب جي زوالجو دور 1800 ق. م. ڪٿيو ويو آهي ۽ 1500 ق. م. کان سينٽرل ايشيا جا ڪي حملي آور قبيلا اپکنڊ ۾ اچڻ لڳا هئا. ديوتائن سان جنگ کان پوءِ هڙند ويران ٿي ويو. گهڻو گهڻو پوءِ سڪندر لوڌيءَ (1489/ 1517ع) هيءُ شهر آباد ڪيو ۽ ناهڙين کي جاگير ڪري ڏنائين. پراڻو شهر اڃا ڦٽل حالت ۾ آهي.


1500.00.00-B.C

رگ ويد رچنا جو زمانو عام طور تي 1000 ق. م. سمجهيو وڃي ٿو پر ان ۾ ڏنل واقعا اڃا به قديم ٿي سگهن ٿا. واضح هجي ته سنڌو تهذيب جي زوالجو دور 1800 ق. م. ڪٿيو ويو آهي ۽ 1500 ق. م. کان سينٽرل ايشيا جا ڪي حملي آور قبيلا اپکنڊ ۾ اچڻ لڳا هئا. ديوتائن سان جنگ کان پوءِ هڙند ويران ٿي ويو. گهڻو گهڻو پوءِ سڪندر لوڌيءَ (1489/ 1517ع) هيءُ شهر آباد ڪيو ۽ ناهڙين کي جاگير ڪري ڏنائين. پراڻو شهر اڃا ڦٽل حالت ۾ آهي.


1489.00.00-A.D

رگ ويد رچنا جو زمانو عام طور تي 1000 ق. م. سمجهيو وڃي ٿو پر ان ۾ ڏنل واقعا اڃا به قديم ٿي سگهن ٿا. واضح هجي ته سنڌو تهذيب جي زوالجو دور 1800 ق. م. ڪٿيو ويو آهي ۽ 1500 ق. م. کان سينٽرل ايشيا جا ڪي حملي آور قبيلا اپکنڊ ۾ اچڻ لڳا هئا. ديوتائن سان جنگ کان پوءِ هڙند ويران ٿي ويو. گهڻو گهڻو پوءِ سڪندر لوڌيءَ (1489/ 1517ع) هيءُ شهر آباد ڪيو ۽ ناهڙين کي جاگير ڪري ڏنائين. پراڻو شهر اڃا ڦٽل حالت ۾ آهي.


1517.00.00-A.D

رگ ويد رچنا جو زمانو عام طور تي 1000 ق. م. سمجهيو وڃي ٿو پر ان ۾ ڏنل واقعا اڃا به قديم ٿي سگهن ٿا. واضح هجي ته سنڌو تهذيب جي زوالجو دور 1800 ق. م. ڪٿيو ويو آهي ۽ 1500 ق. م. کان سينٽرل ايشيا جا ڪي حملي آور قبيلا اپکنڊ ۾ اچڻ لڳا هئا. ديوتائن سان جنگ کان پوءِ هڙند ويران ٿي ويو. گهڻو گهڻو پوءِ سڪندر لوڌيءَ (1489/ 1517ع) هيءُ شهر آباد ڪيو ۽ ناهڙين کي جاگير ڪري ڏنائين. پراڻو شهر اڃا ڦٽل حالت ۾ آهي.


هن داخلا جون تصويرون نه مليون

سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ جا بنياد
سنڌوءَ جو سفر / بدر ابڙو / ابڙو اڪيڊمي Abro Academy / علمي ادبي پورهيو /

سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ - مان نڪتل ٻيون شاخون-

سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ


شاخ سنڌوءَ جو سفر
ٽوٽل صفحا2
موجودہ صفحو0
اڳلو صفحو-0--1-گذريل صفحو

سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ



جيڪڏهن هڙند سچ پچ هرڻا ڪشپ ديئت جو وطن هو ته پوءِ چئبو ته هيءُ اهو دور هو جڏهن سنڌو ماٿريءَ ۾ ويدن وارو فلسفو پنهنجي گرفت وڃائي ويٺو هو يا ويدڪ مت جي پاڙ لڳي ئي ڪونه هئي. هڙند سنڌوءَ جي اڄوڪي وهڪري کان ويهارو کن ميل اولهه ۾ آهي پر ان جو قديم وهڪرو اڃا به اولهه ۾ هو، ان ڪري چئي سگهجي ٿو ته هرڻا ڪشپ ۽ سندس ڀاءُ هرڻا ڪش ٻئي قديم سنڌ جا طاقتور ڪردار هئا، جن جو راڄ سنڌوءَ کان ملتان تائين ته پڪ ئي پڪ هو.

هرڻا ڪش ۽ هرڻيا ڪشپ جي ماءُ جو نالو ’دِتي‘ هو. شريمد ڀاڳوت موجب وشنوءَ واراهه (سوئر) روپ جو اوتار وٺي هرڻا ڪش کي ماريو. اهو اوتار ’ڪروکنڊ‘ نالي ماڳ / ملڪ ۾ ظاهر ٿيو هو جتي پوءِ سوئر جي پوڄا عام ٿي. هرڻا ڪش جي موت جو بدلو وٺڻ لاءِ هرڻيا ڪشپ سنڀريو جنهن کي وشنوءَ نراسنگها روپ اوتار وٺي ماريو. نراسنگها اوتار (نرهر کنڊ) ۾ ظاهر ٿيو جتي پوءِ نرهر برکه جي حڪومت قائم ٿي جنهن نرسنگها اوتار جي پوڄا شروع ڪرائي. ’ڪروکنڊ‘ تي راجا ’ڪَر‘ جي حڪومت قائم ٿي. شريمد ڀاڳوت پڙهڻ سان ائين ٿو لڳي ته ’نرهر‘ توڙي ’ڪرو‘ کنڊ / شهر وارا نالا هرڻا ڪش ۽ هرڻيا ڪشپ جي مرڻ کانپوءِ نون حاڪمن جي نالن سان مشهور ٿيا.

اها به ڪيڏي نه عجيب ڳالهه آهي ته مُهين جي دڙي مان لڌل مهرن مان ڪن تي هڪ اهڙو ڪردار به ظاهر ٿئي ٿو جيڪو عراقي ڪردار گِلگمش وانگر شينهن سان وڙهندو نظر اچي ٿو. وشنو پراڻ ٻنهي ڀائرن جي ماءُ جو نالو ڄاڻايو آهي، پيءُ جو نه. واضح هجي قديم سنڌو ماٿريءَ ۾ ماءُ پوڄا هئي ۽ اولاد جي سڃاڻپ ماءُ جي نالي سان هئي. ٻيو اوتار’وَراهه‘ سوئر روپ ۾ آهي جيڪو سنڌو ماٿريءَ جو عام جهنگلي جانور آهي.

شريمد ڀاڳوت سنڌوءَ ڪناري تي رهندڙ ڪردارن کي دئيت (شيطان) ڪري پيش ڪيو آهي، جن ديوتائن سان جنگ ڪئي. جنگ جو سبب هو، زمين يا وطن. ڪٿا موجب ته جڏهن هرڻا ڪش جوان ٿيو تڏهن هرڻا ڪش ڌرتيءَ کي پاتال ۾ کڻي ويو. هن سوچيو ته جڏهن ديوتا ڌرتيءَ تي يَگيه ۽ هَـوَن ڪن ٿاتڏهنديوتائن کي ٻَل تڏهن پهچي ٿو، انڪري جيڪڏهن ڌرتي ديوتائن جي پهچ کان پري هوندي ته هو ڪمزور ٿي ويندا. ان کان پوءِ برهما وڃي وشنوءَ کي منٿ ميڙ ڪئي ته هو ڌرتيءَ کي پاتال مان ڇڏائي. اچي ته جيئن ديوتائن جي سگهه بچي سگهي. سو وشنو وَراهه (سوئر) روپ اوتار وٺي پاتال ۾ ويو ۽ هرڻاڪش کي ماري ڌرتيءَ کي ساڳئي هنڌ قائم ڪيو، جتي اڳ موجود هئي.

ڪٿا جي ان حصي جي عقلي تشريح هيئن به ڪري سگهجي ٿي ته جڏهن برهمڻن سنڌو ماٿريءَ ۾ اکيون وڌيون تڏهن هرڻاڪش مزاحمت ڪئي پر ويدڪ قوت (کشترين)هرڻاڪش جو تختو اونڌو ڪري ڇڏيو ۽ سندس رياست (ڌرتي) تي قبضو ڪري ورتو. ڇاڪاڻ ته هرڻاڪش مزاحمت ڪئي ان ڪري کيس دئيت (شيطان) قرار ڏنو ويو. هن ڪٿا ۾ ’پاتال‘ لفظ کي به اهميت ڏيئي سگهجي ٿي ڇو ته ’پاتال‘ سنڌ جي اتهاس ۾ هڪ قديم بندرگاهه آهي.

هرڻا ڪش جي موت کانپوءِ هرڻيا ڪشپ نارائڻ (وِشنو) کان بدلو وٺڻ لاءِ سنڀريو.ڏندڪٿا اڃا اڳتي هلي ٿي، هرڻيا ڪشپ چوي ٿو، ”مان وشنو ڀڳوان کي پنهنجي ترشول سان ماريندس تڏهن سڀئي ديوتائون موت جي ڊپ کان ۽ منهنجي ڊپ کان پاڻهي ڀڄي ويندا ... انهيءَ ڪري جتي جتي به براهمڻ ۽ رکيشورن کي يگيه ۽ هَـوَن ڪندا ڏسو، اتي انهن کي ماري ڇڏيو.“ اها ڳالهه ٻڌندي ئي دئيت سڀڪا جاءِ ڳوليندا ڳئون، براهمڻ ۽ رکيشورن کي مارڻ لڳا ... دتيءَ (هرڻيا ڪشپ کي) چيو، ”اي پٽ! نارائڻ (وِشنوءَ) ديوتائن جي مدد ڪري تنهنجي ڀاءُ کي ماريو، سو تون به ديوتائن کي ماري پنهنجي ڀاءُ جو بدلو وٺ!“ هرڻيا ڪشپ چيو، ”ڇاڪاڻ ته منهنجي ڀاءُ کي پرميشور (وِشنوءَ) ماريو هو تنهن ڪري ان کي ماري بدلو وٺندس.“

ان کانپوءِ هرڻا ڪشپ هڪ طريقو ڳوليو. هو ماءُ کان موڪل وٺي مندرا چل (هماچل يا هماليه) جبل تيهليو ويو ۽ اتي وڃي برهما جو تپ (پوڄا) ڪيو. هن سؤ ورهين تائين هڪ هٿ مٿي ڪري ۽ هڪڙي پير جي آڱوٺي تي بيهي تپ ڪيو ۽ بنا چرڻ ۽ پرڻ جي سج ڏانهن ڏسندو رهيو. ڊگهي تپسيا سبب هو مٽيءَ ۾ ڍڪجي ويو مٿس گاهه ٻوٽا ڄمي ويا، جن ۾ نانگن ۽ وِڇن پنهنجا ٻر ٺاهي ڇڏيا. تپسيا جي گرمي سبب نديون جبل ۽ سمنڊ سڙڻ لڳا. جڏهن ڄڀي ديوتائن کي لڳي تڏهن ديوتائن وڃي برهما کي منٿ ميڙ ڪئي ته هو هرڻيا ڪشپ وٽ وڃي سندس مرضي پڇي، جيڪي گهري ٿو سو ڏئي تپسيا ختم ڪرائي ته جيئن حياتيون سڙڻ کان بچي پون. ٻي صورت ۾ هو ديوتائن جي سرشٽي ناس ڪري پنهنجي سُرشٽِي (ڪائناتي سرشتو) ٺاهي ڇڏيندو.

جڏهن برهما هرڻيه ڪشپ وٽ سندس خواهش پڇڻ ويو ته هرڻيا ڪشپ کانئس گهر ڪئي ته، ”مون سان اهڙو وعدو ڪيو وڃي ته تنهنجو پيدا ڪيل ڪو به ديوتا، دئيت، ماڻهو، جيت جڻو يا جانور مون کي ماري نه سگهي. مان نه ڏينهن جو مران نه رات جو، نه ڌرتيءَ تي مران نه آڪاس تي، نه ڪو هٿيار مون کي وڍي سگهي، نه ڪو لڙائي ۾ منهنجي سامهون بيهي سگهي. جيئن يوگ ۽ تپ ڪرڻ وارا پوتر ٿين ٿا تيئن مون کي به پوترتا ملي، مان ديوتائن، دئيتن، ماڻهن ۽ ٻين سڀني جيون جو راجا ٿيان منهنجي يوگ ۽ تپ جي طاقت ڪڏهن به نه گهٽجي.“ برهما ساڻس واعدو ڪيو ته، ”ائين ٿيندو ۽ ان سان گڏ تون ستن ديپن جو راجا ٿيندين!“

ڪٿا جو اهو حصو هرڻيا ڪشپ جي مزاحمت جو باب آهي. ائين ٿو لڳي ته هن ڊگهو عرصو تياري ۽ ويڙهه ۾ گذاريو جنهن کانپوءِ برهمڻ ۽ کتري ساڻس وقتي سياسي ٺاهه ڪرڻ تي مجبور ٿي پيا ۽ ستن ديپن تي سندس راڄ قبول ڪيائون. پر اهو ٺاهه دشمنيءَ کي ختم ڪري نه سگهيو. ٻئي ڌريون ڪنهن مناسب موقعي جي تاڙ ۾ رهيون. هرڻياڪشپ جي طاقت پوءِ ڏينهون ڏينهن وڌندي وئي ايستائين جو برهمڻ وڃي غارن ۾ لڪا. شريمد ڀاڳوت جو هيءُ ٽڪرو ڪافي ڇرڪائيندڙ آهي:

”جڏهن هرڻيا ڪشپ پنهنجين ٻانهن جي ٻل تي سڀني ديوتائن، دئيتن، گنڌروَن ۽ سِڌن، چارن ۽ڪِنرن، رکيشورن ۽ تپسوين، ڀوتن ۽ جنن، پِرجاپتين ۽ مينن ۽ ستن جي ديپن جي راجائن کي جيتي ٽنهي لوڪن جو راڄ ڪرڻ لڳو ... تڏهن سڀني ديوتائن سندس ڊپ کان ڀڄي وڃي برهما کي چيو، ”هرڻيا ڪشپ سڀ راڄ ڇڪي ويو پر هاڻي اسان جي ساهن جي ڪڍ آهي. هاڻي اسين ڇا ڪيون؟“ برهما جواب ڏنو، ”هنن ڏينهن ۾ دئيتن جي حالت چڱي آهي ۽ توهان جا ڏينهن خراب آهن تنهن ڪري توهان جبل جي غار ۾ لڪي هريءَ (وشنو) جو ڀڄن (پوڄا ۽ تعريف جا گيت) ڪيو جيستائين توهان جا چڱا ڏينهن اچن.“ اها ڳالهه ٻڌي سڀ ديوتا ڪنهن جبل ۾ لڪي پنهنجا ڏينهن ڪاٽڻ لڳا.

ان کانپوءِ،هرڻياڪشپ ڊگهي حڪومت ڪئي. کيس چار پُٽ ٿيا جن مان ٽن پيءُ جي راهه ورتي باقي چوٿون پرهلاد وڃي وشنوءَ جو ڀڳت ٿيو. چئني ڀائرن جا استاد شُڪرا اچاريه جا پٽ سنڊا ۽ مرڪ برهمڻ هئا، جڏهن ته شُڪرا اچاريه پاڻ هرڻياڪشپ جو استاد هو. هرڻيا ڪشپ سنڊا ۽ مرڪ کي هدايت ڪئي ته




ٽوٽل صفحا2
موجودہ صفحو0
اڳيون صفحو-0--1-گذريل صفحو

سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ ھنن داخلائن ۾ پڻ استعمال ٿيل آھي
سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ
سنڌوءَ جو سفر - موضوع جون ٻيون داخلائون-
پبلشر پاران
ليکڪ پاران : سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جي زندگي ۽ موت جو سُوال
اسڪائي ليڪس جي نقش قدم تي
سنڌوءَ جي جاگرافيائي تاريخ
سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟
سنڌو طاس
سنڌو طاس ٺاهه
رگ ويِد ۾ سنڌو
سنڌو مهم ۾ شرڪت
آديسي اڄ مر سڀان مرندو سڀڪو
ٽيڪسيلا
سڪندر اعظم
ڪئمپ ڏانهن
ڪابل نديءَ جي ڪنڌيءَ تي
گليشئر جي هاڃا
اٽڪ وٽ سنڌو
اٽڪ قلعو
اٽڪ پُل
نيرن نيڻن واري ۽ چانديءَ روپ مست
پوٺوهار
غازي گهڙيالا پروجيڪٽ
پاور ڪامپليڪس
پوٺو هار جا ڪجهه درويش
خوشحال ڳڙهه
سنڌوءَ جا خوفناڪ لنگهه
جبلن ۾ ڦاٿل سنڌو
نوري پِير ۽ جوڳي
گهوڙا تڙپ
سوڪڙيان
طوطي خان کان انٽرويو
خوشحال ڳڙهه کان اڳتي
عزيز شڪاريءَ جي قبر
ست سهيليون
ٻيو وڏو وڪڙ
مکڊ شريف
سنڌوءَ ۾ سون
سوان ندي
ڪالاباغ ڏانهن
ڪالاباغ بند
ڪالاباغ بند- ڪجهه تفصيل
ڪالاباغ بند ٺاهڻ جا مقصد
فني جوڙجڪ
بند ڪيئن ٺهندو؟
جبلن جي صورتحال
پٺاڻن کي اعتراض جا سبب
ڪالاباغ شهر
جناح بئراج
ڪالاباغ کان چشمه تائين
ڪيل
دراوڙ
ڪيل بستيءَ کان اڳتي
بوٽ لاڪ
بلوٽ شريف
بلوٽ جي اصل ڪهاڻي
چشمه بئراج ۽ چشمه جهلم لنڪ ڪئنال
بئراج تي
ڪلور ڪوٽ
درياخان ڏانهن
دريا خان ۾
ديرو اسماعيل خان
آلودگي
طوطي خان سان ڪچهري
رحمان ٺيڙهي
رولاڪ افغان قبيلو
ڊي-آءِ خان شهر جو چڪر
ڪروڙ شريف ڏانهن
هڪ ڳوٺ-نوتڪ
ڪروڙ شريف
ليهّ پتڻ تي
نئون ڏينهن
تونسه بئراج
تونسه شريف پير پٺاڻ
بئراج ڏانهن واپسي
زندهه پير
ديري غازي خان ڏانهن
ديرو غازي خان شهر
تاريخ جاگرافي
موسم
قديم علاج
شهر جو ماضي
قديم مندر ۽ مسجدون
سياسي ڇڪتاڻ
نئون سج
ٻيڙي ناهي ته به پرواهه ناهي
ٻار لنگهيائون ٻاجهه سين
ڄام پور وٽ ٻيڙين جي پُل
ڄام پور
ڄام پور جي تاريخ
ڄام جادم جکرو
دلوراءِ جي ٺيڙهه
هرڻاڪس يا هَڙند؟
سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ
ورتر اَسر ۽ اِندر جي جنگ
ڪارو پاڻي
ڄام پور جي سياسي ۽ سماجي حالت
مولانا عبيدالله سنڌي رحه
گهاڙِي والا
مٺڻ ڪوٽ ڏانهن
ڌٻڻ ۾
پتڻ تي حال احوال
درگاهه بابا فريد
شهر مٺڻ ڪوٽ
عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار
ڪشمور
گرنٿ صاحب جو درشن
سک مت
گرونانڪ
گرونانڪ - هڪ فنڪار
گڊو بئراج
سنڌ جي گم ٿيل ندي
ستلج جو وهڪرو
سنڌوءَ جا قديم وهڪرا
گهاڙ
مهراڻ
وهڪرا ۽ انهن جا زمانا
سنڌوءَ جي لاهِي
درياهه ۽ زمين جي سطح
گڊو بئراج تي حادثو
ماڇڪو - سنڌ ۾ پنجاب جو ٻيٽ
ڪنڌڪوٽ ۾
ٽوڙي بنگلي ۾
دنيا جو ڊگهي ۾ ڊگهو ماڻهو
ماٿيلو
مومل ۽ ڀينرون
شڪارپور
عجيب اطلاع
سکر
عجيب ٽڪريون
لب مهراڻ تي آجيان
اسوريا جي راڻي
ڏهاڳڻ سهاڳڻ
اروڙ
ڪالڪان غار
اروڙ ۾ هڪ ٻي غار
نَينهن ٽڪر
سکر ۽ بکر جي تاريخ
خواجه خضر جو آستانو
ساڌ ٻيلو
سَتين جو آستان
روهڙي
وار مبارڪ
پتن جي ماڙي
معصوم شاهه جو منارو
آدم شاهه جو مقبرو
سکر پتڻ
مسجد منزل گاهه
لئنسڊائون پُل
ايوب پُل
سکر بئراج
ٽالپر
نوشهرو فيروز
ڪوٽ ڏيجي
مٿي جو سور لاهيندڙ پير - شادي شهيد
راڪاس جو روڻو
خيرپور ضلعي ۾ درگاهن پويان ڏندڪٿائون
ابراهيم اڌم جي ڏند ڪٿا
آستانو ابراهيم اڌم بلخي
هرڻيءَ جو کير
هنو
شيطان
خيرپور ضلعي ۾ موجود اولهه - اوڀر قبرون
ٻيا پير ۽ قبرون
سيد حسين شاهه بخاري
سيد ڇتن شاهه
لونگ فقير
پير مشائخ مهيسر يا مهيسر مشائخ
سلطان اڌم ڪٿا جو ٻيو حصو
خيرپور ۾ کجي
کجيءَ جو پرڏيهي واپار
فيصلي جي گهڙي
سکر کان لاڙڪاڻي ڏانهن
لاڙڪاڻي ۾
قُبو ڀانڊو ۽ ٿهيمن جا قُبا
شاهه بهارو
ميان الياس ۽ ميان شاهه علي (شاهل) ڪلهوڙي جا مقبرا
اڍاٽ، ڪانڌڙا، جهڪڙ ۽ خيرپور جُوسو
ڌاڙيلن جو خوني حملو
مُهين جو دڙو
مُهين جي دڙي وٽ سنڌو
مهين جي تباهي
ڌرتي ماتا
اينڪي ۽ نِن مهه جي ڪهاڻي
بهشت دلمون ڪيئن ٺهيو؟
مُهين جي دڙي بابت ڏند ڪٿائون
مُهين جي دڙي جا ڪنڀار
ويهڙ ڏانهن
مهاڻا درياهه تان لڏي ويا
ميان گاجي ديرو
وِيهڙ
اولهه وارا پراسرار جبل
لڪل خزاني جي واٽ
دانا ٽاورز
کيرٿر جو ن چوٽيون
مخدوم بلاول
درگاهه مخدوم بلاول
ميان يار محمد ڪلهوڙي جو مقبرو
آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه
گاجي شاهه - قديم واهيون
ڪافر ڪوٽ
سڪندر جو پڙاڏو
سيوهڻ
مي رقصم قلندر شهباز
ڇُٽو اُمراڻي
بودلو بهار ۽ هُنود ڪاسائي
يڪ ٿنڀي
لال باغ
نه ملاح نه مڪڙي
کيرٿر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ گبر بند
نُڪو بٺي آثار
ڪائي ماٿري
جِنن جا گهر
نئگ ڏانهن
شاهه روهي
لنگم تي رت ڀيٽا
لکمير جي ماڙي
هتي نالو لکڻ سان بخار لهي ٿو
سنڌو کيرٿر ماٿري تهذيب
سيوهڻ کان اڳتي
لڪي
بهشت جي دري
تيرٿ ڌارا
بِزن جهڏو
آمري
سن
رني ڪوٽ
رني ڪوٽ بابت ڪجهه تجويزون
سنڌ: پنڊ پهڻن جي دنيا
سنڌ جا ٻيلا
هُڙيون
ڪچي جا ٻيلا
پڪي جا ٻيلا
وڏن ماڻهن سان سنڌوءَ جي جُٺ
حيدرآباد
حيدرآباد ۾ ٽالپرن جي دلچسپي
شهر جون چاڙهيون
قديم آثار
گنجو ڏونگر گام
سياسي ماضي
مرسون مرسون سنڌ نه ڏيسون
مياڻيءَ واري جنگ کانپوءِ
ڪوٽڙي
جِهرڪَ
ميل ـ101
ماجيران جي ماڙي
ڪينجهر
ڪينجهر لڳ ٻيا قديم آثار
هيم ڪوٽ
سونڊا
سونڊا پتڻ
کبڙ پاتڻيءَ جون خبرون
ميربحر ڪير آهن؟
جهنڊو پاتڻي
ٺٽو
دبگير مسجد
مسجد خضري
شاهجهاني مسجد
ٺٽي جا پراڻا پاڙا
سريچند درٻار - فقير جو ڳوٺ
مڪلي
قديم مسجد
پير پٺي ۽ شاهه ڏاتار جي ڪٿا
پير پٺو ماڳ
ٻيڙيءَ جي مرمت ٿي وئي
خدا آباد
ڪلان ڪوٽ
سنڌ ۾ تيل ۽ گئس
قديم غارون
سنياسيءَ جي غار
جَت ۽ وَڳ
اُڏيرو مندر
جنگي سرڏانهن
درياهه ۽ کاريون
جنگي سر پتڻ جي اهميت
مانگر مڇ يا ويسر
ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار
ڪيٽي بندر
ڳاڙهن چانورن جي پوک
ٻيا فصل
شڪارين جون تياريون
گهاتو ڪيئن گهارين؟
پورٽ قاسم ڏانهن
تِمر جا ٻيلا
ڊيلٽا ۾ فطرت جي دهشتگردي
بئراجن جي تعمير کان اڳ
جاکي بندر
رتوڪوٽ
ملاڪي ڪوٽ
درياهه پير ماڳ
ٿنڀن واري مسجد
وڏا هڏا
گُجو
سنڌ ۾ قديم ترين لکت
ٿرون ٽڪري
هاليجي
پکين جا رستا
ڀنڀور
موکي متارا
اوچتو ڦاٽ
سمنڊ ۽ ويرون
مهم جي پڄاڻي
چوکنڊي
سانڊي تان جنگ
بلوچ ٽومبس
ملير ماٿري
ڪراچيءَ جا ڪجهه ٻيا آثار
ريڙهي مياڻ
کديجي
منگهو پير
مورڙيو مانگر مڇ
پڄاڻي
حوالا
بُلهو کوسو ۽ بُـلهي جي بُـٺي


.....سنڌوءَ جو سفر موضوع جون وڌيڪ داخلائون