Bootstrap Example
سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟ : (ابڙو اڪيڊمي)

2020-06-17
داخلا نمبر 59
عنوان سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟
شاخ سنڌوءَ جو سفر
پڙهيو ويو 1203
داخلا جو حوالو:

داخلا ۾ استعمال ٿيل تاريخون

1907.00.00-A.D

مورڪرافٽ کان اڳ پورچوگيز پادري عيسائيت جو پرچار ڪرڻ پهتا هئا پر تبتين جي عقيدن آڏو، سندن دال نه ڳري ۽ مايوس وريا. مورڪرافٽ کان هڪ سؤ سال پوءِ 1907ع ڌاري هڪ سوئڊش مهم جو Seven Hedin مورڪرافٽ جي پيرن تي نڪتو. هنن ٻنهي مانسرور ۽ ڪئلاش جي جيڪا منظر ڪشي ڪئي آهي سا ڏسي ۽ پڙهي هندو ڏند ڪٿائن تي پيار اچي وڃي ٿو.


هن داخلا جون تصويرون نه مليون

سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟ جا بنياد
سنڌوءَ جو سفر / بدر ابڙو / ابڙو اڪيڊمي Abro Academy / علمي ادبي پورهيو /

سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟ - مان نڪتل ٻيون شاخون-

سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟


شاخ سنڌوءَ جو سفر
ٽوٽل صفحا2
موجودہ صفحو0
اڳلو صفحو-0--1-گذريل صفحو

سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟

سنڌوءَ ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟ اهو وري هڪ ٻيو بحث آهي. عام راءُ ۽ تبتين جي عقيدي موجب هماليه جي ٻئي ڀر مانسر يا مانسرور ڍنڍ جو جمع ٿيل پاڻي جڏهن وهي هلي ٿو ته اهو سنڌوءَ جو وهڪرو آهي. پر جيڪڏهن دنيا جو ڪو به سٺو ائٽلس کڻي ڏسبو ته اها دعويٰ درست نظر نه ايندي.
مانسرور يا مانسر ڍنڍ، ملڪ نيپال جي اولهه واري ڪنڊ کان، اتر ۾ تبت جي سرحدن ۾ واقع آهي. اهو علائقو تبت جو ڏکڻ آهي. اتي ڪئلاش پربت واقع آهي. جنهن جي اوچائي 6714 ميٽر يا 22028 فٽ آهي، ڪئلاش جبل جي 15000 فٽ اوچي ماٿريءَ ۾ ٻه وڏيون ڍنڍون آهن، جن جو هڪٻئي سان ڳانڍاپو به آهي. اوڀر واري ڍنڍ جو نالو مانسرور آهي، جڏهن ته اولهه واري ڍنڍ کي “راڪاس تال“ يعني ”راڪاس ڍنڍ“ چيو وڃي ٿو.(Newnes World Atlas-London)
ڪئلاش پربت واري جابلو سلسلي کي Gangdisi Range به چئجي ٿو. آڪسفورڊ ورلڊ ائٽلس ۽ برٽينيڪا ورلڊ ائٽلس هڪ وڌيڪ دلچسپ صورتحال ٻڌائين ٿا، يعني، سنڌو ندي ڪنهن به ڍنڍ مان نٿي نڪري پر اها ڪئلاش پربت مان مانسرور ڍنڍ جي اتر ۾ 50 کن ڪلو ميٽر پري کان شروع ٿي، پنهنجو پاڻي ميڙي، جبلن مان پنهنجو لنگهه ٺاهي، تبت مان نڪري، لداخ وٽان ڦرندي، ان کانپوءِ اسان جي ڏٺل وائٺل رستي تي هلي ٿي. هوڏانهن مانسرور سان ڳنڍيل راڪاس ڍنڍ مان برابر هڪ ندي نڪري ٿي، جيڪا سنڌو نه پر ستلج ندي آهي. اِها ندي سنڌوءَ وانگر اولهه طرف کان وڏو وڪڙ کائي اپکنڊ ۾ داخل نٿي ٿئي پر پنهنجو وهڪرو اولهه ڏکڻ ۾ جاري ڪري ٿي ۽ نيٺ پنجاب جي ٻين ندين سان گڏجي پنجند وٽ سنڌوءَ سان گڏجي ٿي.
مانسرور ڍنڍ ايورسٽ چوٽيءَ کان اٽڪل 500 ڪلو ميٽر اولهه- اولهه اتر ۾ آهي، جڏهن ته سنڌوءَ جو مهڙ ڪئلاش پربت جي اتر ۾ آهي. قديم ڪتابن ۾ سنڌوءَ کي مانسرور مان نڪتل ندي ڇو ٻڌايو ويو؟ شايد ان ڪري ته تڏهن هماليه ۽ ندين جا ور وڪڙ چڱيءَ طرح نه ڏٺا ويا هئا. ۽ نتيجي ۾ قديم ڪتابن جي ليکڪن کان هڪ وڏي غلطي ٿي وئي.
اپکنڊ جي ديومالا چوي ٿي ته، هتان چار نديون نڪرن ٿيون جيڪي چئن مختلف رخن کان وهن ٿيون. سنڌو ندي اتر طرف کان شينهن جي وات مان نڪري ٿي، اولهه کان ستلج ندي هاٿيءَ جي وات مان نڪري ٿي، ڏکڻ طرف کان ڪرنالي ندي، مور جي چهنب مان نڪري ٿي ۽ اوڀر طرف کان برهمپترا گهوڙي جي وات مان نڪري ٿي. ڪرنالي ندي، اڳتي هلي گنگا ٿي پوي ٿي. هندو ڏندڪٿا ۾ مٿين چئني جانورن کي مقدس حيثيت آهي.
1811ع ڌاري ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ملازم مُور ڪرافٽ جوکم کنيو ۽ وڃي ڪئلاش کان نڪتو. اهو نه رڳو جاگرافيائي جوکم هو پر مقامي عقيدن ۽ سياسي حالتن جي اعتبار کان به گهٽ جوکم نه هو. تبتين جي خيال ۾ ڪئلاش پربت ڌرتيءَ جو وچ آهي ۽ هڪ اهڙو برفاڻو جبل آهي جتي هزارين ديوتا ۽ فطرت جون مقدس آتمائون رهن ٿيون، جن کي فقط سچين ۽ اندر جي اکين سان ڏسي سگهجي ٿو.
هندن جي خيال ۾ ڪئلاش مهاديو جو آستانو آهي، جنهن تي هو هر وقت تپسيا ۽ گيان ڌيان ۾ مصروف رهي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن هو پنهنجي زال پاربتي ۽ ٻين ننڍن ديوتائن سان گڏجي، مانسرور ڍنڍ ۾ ترندا آهن. انڪري ماڻهوءَ ذات کي اها ڳالهه نه ٿي جُڳائي ته اهو ديوتائن جي دنيا ۾ پير وجهي. گهڻو ممڪن آهي ته ديوتا ڪنهن ڳالهه تان چِڙي کيس اهڙي سيکت ڏين جيڪا ڪڏهن به وسري نه سگهي، پر ماڻهو ڪٿان ٿو مُڙي. ڪنهن به ڌرم يا مذهب ۾ ماڻهوءَ جي سڀ کان وڏي خواهش اها هجي ٿي ته الله راضي ٿئي يا ڀڳوان پرچي پوي. جيڪڏهن اهو ممڪن ناهي ته پوءِ ڀڳوان کي اکين سان ڏسي ڍاپجي، درشن ڪجي يا جيڪڏهن اهو به ممڪن نه هجي ته پوءِ گهٽ ۾ گهٽ مقدس/ پوتر ماڳن جو درشن ڪجي. سو، ماڻهو ڪئلاش ۽ مانسرور جي ياترا تي ويندا آهن. هيءُ ماڳ رڳو هندن لاءِ پوتر ناهي، خود تبتين جو عقيدو آهي ته مهاتما گوتم ٻڌ پنهنجن مڪتي ڏيندڙ 500 ساٿين سميت هتي رهي ٿو.
منڇر ۽ ڪئلاش جي ياترا لاءِ ايندڙ ماڻهن کي سوين ميلن جو اڻانگو پنڌ به ڪرڻ پوي ٿو. ڪي ماڻهو پنهنجن وڏڙن جي رک ڍنڍ ۾ وجهڻ ايندا آهن ته جيئن انهن کي مڪتي ملي. واپسيءَ مهل وري پاڻيءَ جا دٻا ڀري کنيو وڃن، جيئن مسلمان مڪي شريف مان آبِ زم زم ڀريو اچن. جبل ۽ ڍنڍ ڏانهن ويندڙ واٽن تي هنڌ هنڌ مندر جڙيل آهن. ماڻهو هر تيرت تي ترسي پوڄاپاٺ ڪن ٿا. مانسرور ڍنڍ تي سندن ياترا اولهه کان اوڀر ٿيندي آهي ڇو ته سج جو سفر به اوڀر کان اولهه هوندو آهي.
مورڪرافٽ کان اڳ پورچوگيز پادري عيسائيت جو پرچار ڪرڻ پهتا هئا پر تبتين جي عقيدن آڏو، سندن دال نه ڳري ۽ مايوس وريا. مورڪرافٽ کان هڪ سؤ سال پوءِ 1907ع ڌاري هڪ سوئڊش مهم جو Seven Hedin مورڪرافٽ جي پيرن تي نڪتو. هنن ٻنهي مانسرور ۽ ڪئلاش جي جيڪا منظر ڪشي ڪئي آهي سا ڏسي ۽ پڙهي هندو ڏند ڪٿائن تي پيار اچي وڃي ٿو.
ڪئلاش جبل جو رنگ گهرو واڱڻائي آهي، پر اهو ڪارو ڏسجي ٿو، شايد ان ڪري ئي ان کي ڪئلاش يا ڪالاش يا ڪارو سڏين ٿا. ڪئلاش جي مکيه سلسلي کان ٿورو پاسيري ۽ ٻنهي ڍنڍن جي ويجهو 2200 فٽ برف پوش چوٽي، هر وقت ڪوهيڙي، برف ۽ ڪڪرن ۾ ويڙهيل رهي ٿي. جبل سخت کردرو آهي، جيڪو ياترين کي ڦٽي وجهي ٿو.
مهم جو سيوين هيڊن، مانسرور جي ماپن تي وڏي محنت ڪئي. هن ٻڌايو ته ڍنڍ جو ترو ساسر جهڙو آهي ۽ وچ ڍنڍ ۾ ان جي وڌ ۾ وڌ اونهائي 250 فٽ آهي. ڍنڍ جو قطر 15 ميل آهي. مانسرور ۽ راڪاس ڍنڍن جي وچ ۾ ٻنهي کي ملائيندڙ چئنل سوڙهو آهي. جڏهن هيڊن اهو چئنل ڏٺو تڏهن اهو خشڪ هو. هو اونهاري جي مند ۾ اتي ويو هو.
راڪاس ڍنڍ تي اهو نالو شايد انڪري پيو جو، ڏندڪٿائن موجب تنهن وقت ۾ ڪجهه راڪاسن ديوتائن جو تختو اونڌو ڪرڻ لاءِ ڪئلاش جبل کي ڊاهڻ يا ڪيرائڻ جا جتن ڪيا هئا. چون ٿا ته ڪئلاش جي پاڙ ۾ اهو ڪڙو ۽ رسا ڇڪڻ جو نشان اڃا به موجود آهن. جن سان راڪاسن ڪئلاش اکوڙڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. راڪاس به شايد اتي ئي راڪاس ڍنڍ وٽ رهندا هئا، جنهن ڪري ڍنڍ تي اهو نالو پيو.
اونهاري جي مند ۾ مانسرور ۽ راڪاس پرسڪون نيريون ڍنڍون آهن. سرءُ جي مند ۾ راڪاس ڍنڍ تي برف ڄميو وڃي، صاف ۽ سڌي، ان حد تائين جو ان ۾ مڇيون ۽ نباتات ڏسي سگهجي ٿي. مانسرور ڍنڍ ۾ گرم چشما به آهن جنهن ڪري اها مڪمل طرح نٿي ڄمي.
موسم جي لحاظ کان هيءُ ماڳ ڀروسي جهڙو ناهي. ڪنهن به مهل اوچتو ئي اوچتو طوفان منهن ڪڍن ٿا، ڪڏهن مينهن، برف ته ڪڏهن تکيون هوائون لهيو پون. انڪري ڍنڍن ۾ لهڻ يا ٻيڙيون ڪاهڻ سر تريءَ تي کڻڻ برابر آهي. علائقي ۾ سرمائي هنج، عقاب ۽ پاڻيءَ جي پکين جا ڪيئي قسم آهن، جيڪي يا ته پاڻ ڀڳوان جا روپ آهن يا وري ڀڳوان جي وندر جو سامان.
ڌرتي وديا جي ماهرن جو چوڻ آهي ته، اٽڪل پنج لک سال اڳ ڌرتيءَ جي زبردست ڀڪوڙ سبب ايوريسٽ ۽ ڪي-ٽُو (K2)چوٽين جي وچ ۾ ڪئلاش پربت اڀريو. ان سان ڇا ٿيو جو ان علائقي مان وهندڙ هڪ وڏو وهڪرو ٻن ڀاڱن ۾ پکڙجي ويو. هڪ گنگا ۽ برهمپترا وارو جيڪو ڏکڻ اوڀر ڏي ويو ۽ ٻيو ستلج ۽ سنڌوءَ وارو، اتر ۽ اولهه ڏانهن مڙي ويو. هن وقت گنگا ۽ سنڌوءَ جا بُنجا هڪ ٻئي کان فق




ٽوٽل صفحا2
موجودہ صفحو0
اڳيون صفحو-0--1-گذريل صفحو

سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟ ھنن داخلائن ۾ پڻ استعمال ٿيل آھي
سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟
سنڌوءَ جو سفر - موضوع جون ٻيون داخلائون-
پبلشر پاران
ليکڪ پاران : سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جي زندگي ۽ موت جو سُوال
اسڪائي ليڪس جي نقش قدم تي
سنڌوءَ جي جاگرافيائي تاريخ
سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟
سنڌو طاس
سنڌو طاس ٺاهه
رگ ويِد ۾ سنڌو
سنڌو مهم ۾ شرڪت
آديسي اڄ مر سڀان مرندو سڀڪو
ٽيڪسيلا
سڪندر اعظم
ڪئمپ ڏانهن
ڪابل نديءَ جي ڪنڌيءَ تي
گليشئر جي هاڃا
اٽڪ وٽ سنڌو
اٽڪ قلعو
اٽڪ پُل
نيرن نيڻن واري ۽ چانديءَ روپ مست
پوٺوهار
غازي گهڙيالا پروجيڪٽ
پاور ڪامپليڪس
پوٺو هار جا ڪجهه درويش
خوشحال ڳڙهه
سنڌوءَ جا خوفناڪ لنگهه
جبلن ۾ ڦاٿل سنڌو
نوري پِير ۽ جوڳي
گهوڙا تڙپ
سوڪڙيان
طوطي خان کان انٽرويو
خوشحال ڳڙهه کان اڳتي
عزيز شڪاريءَ جي قبر
ست سهيليون
ٻيو وڏو وڪڙ
مکڊ شريف
سنڌوءَ ۾ سون
سوان ندي
ڪالاباغ ڏانهن
ڪالاباغ بند
ڪالاباغ بند- ڪجهه تفصيل
ڪالاباغ بند ٺاهڻ جا مقصد
فني جوڙجڪ
بند ڪيئن ٺهندو؟
جبلن جي صورتحال
پٺاڻن کي اعتراض جا سبب
ڪالاباغ شهر
جناح بئراج
ڪالاباغ کان چشمه تائين
ڪيل
دراوڙ
ڪيل بستيءَ کان اڳتي
بوٽ لاڪ
بلوٽ شريف
بلوٽ جي اصل ڪهاڻي
چشمه بئراج ۽ چشمه جهلم لنڪ ڪئنال
بئراج تي
ڪلور ڪوٽ
درياخان ڏانهن
دريا خان ۾
ديرو اسماعيل خان
آلودگي
طوطي خان سان ڪچهري
رحمان ٺيڙهي
رولاڪ افغان قبيلو
ڊي-آءِ خان شهر جو چڪر
ڪروڙ شريف ڏانهن
هڪ ڳوٺ-نوتڪ
ڪروڙ شريف
ليهّ پتڻ تي
نئون ڏينهن
تونسه بئراج
تونسه شريف پير پٺاڻ
بئراج ڏانهن واپسي
زندهه پير
ديري غازي خان ڏانهن
ديرو غازي خان شهر
تاريخ جاگرافي
موسم
قديم علاج
شهر جو ماضي
قديم مندر ۽ مسجدون
سياسي ڇڪتاڻ
نئون سج
ٻيڙي ناهي ته به پرواهه ناهي
ٻار لنگهيائون ٻاجهه سين
ڄام پور وٽ ٻيڙين جي پُل
ڄام پور
ڄام پور جي تاريخ
ڄام جادم جکرو
دلوراءِ جي ٺيڙهه
هرڻاڪس يا هَڙند؟
سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ
ورتر اَسر ۽ اِندر جي جنگ
ڪارو پاڻي
ڄام پور جي سياسي ۽ سماجي حالت
مولانا عبيدالله سنڌي رحه
گهاڙِي والا
مٺڻ ڪوٽ ڏانهن
ڌٻڻ ۾
پتڻ تي حال احوال
درگاهه بابا فريد
شهر مٺڻ ڪوٽ
عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار
ڪشمور
گرنٿ صاحب جو درشن
سک مت
گرونانڪ
گرونانڪ - هڪ فنڪار
گڊو بئراج
سنڌ جي گم ٿيل ندي
ستلج جو وهڪرو
سنڌوءَ جا قديم وهڪرا
گهاڙ
مهراڻ
وهڪرا ۽ انهن جا زمانا
سنڌوءَ جي لاهِي
درياهه ۽ زمين جي سطح
گڊو بئراج تي حادثو
ماڇڪو - سنڌ ۾ پنجاب جو ٻيٽ
ڪنڌڪوٽ ۾
ٽوڙي بنگلي ۾
دنيا جو ڊگهي ۾ ڊگهو ماڻهو
ماٿيلو
مومل ۽ ڀينرون
شڪارپور
عجيب اطلاع
سکر
عجيب ٽڪريون
لب مهراڻ تي آجيان
اسوريا جي راڻي
ڏهاڳڻ سهاڳڻ
اروڙ
ڪالڪان غار
اروڙ ۾ هڪ ٻي غار
نَينهن ٽڪر
سکر ۽ بکر جي تاريخ
خواجه خضر جو آستانو
ساڌ ٻيلو
سَتين جو آستان
روهڙي
وار مبارڪ
پتن جي ماڙي
معصوم شاهه جو منارو
آدم شاهه جو مقبرو
سکر پتڻ
مسجد منزل گاهه
لئنسڊائون پُل
ايوب پُل
سکر بئراج
ٽالپر
نوشهرو فيروز
ڪوٽ ڏيجي
مٿي جو سور لاهيندڙ پير - شادي شهيد
راڪاس جو روڻو
خيرپور ضلعي ۾ درگاهن پويان ڏندڪٿائون
ابراهيم اڌم جي ڏند ڪٿا
آستانو ابراهيم اڌم بلخي
هرڻيءَ جو کير
هنو
شيطان
خيرپور ضلعي ۾ موجود اولهه - اوڀر قبرون
ٻيا پير ۽ قبرون
سيد حسين شاهه بخاري
سيد ڇتن شاهه
لونگ فقير
پير مشائخ مهيسر يا مهيسر مشائخ
سلطان اڌم ڪٿا جو ٻيو حصو
خيرپور ۾ کجي
کجيءَ جو پرڏيهي واپار
فيصلي جي گهڙي
سکر کان لاڙڪاڻي ڏانهن
لاڙڪاڻي ۾
قُبو ڀانڊو ۽ ٿهيمن جا قُبا
شاهه بهارو
ميان الياس ۽ ميان شاهه علي (شاهل) ڪلهوڙي جا مقبرا
اڍاٽ، ڪانڌڙا، جهڪڙ ۽ خيرپور جُوسو
ڌاڙيلن جو خوني حملو
مُهين جو دڙو
مُهين جي دڙي وٽ سنڌو
مهين جي تباهي
ڌرتي ماتا
اينڪي ۽ نِن مهه جي ڪهاڻي
بهشت دلمون ڪيئن ٺهيو؟
مُهين جي دڙي بابت ڏند ڪٿائون
مُهين جي دڙي جا ڪنڀار
ويهڙ ڏانهن
مهاڻا درياهه تان لڏي ويا
ميان گاجي ديرو
وِيهڙ
اولهه وارا پراسرار جبل
لڪل خزاني جي واٽ
دانا ٽاورز
کيرٿر جو ن چوٽيون
مخدوم بلاول
درگاهه مخدوم بلاول
ميان يار محمد ڪلهوڙي جو مقبرو
آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه
گاجي شاهه - قديم واهيون
ڪافر ڪوٽ
سڪندر جو پڙاڏو
سيوهڻ
مي رقصم قلندر شهباز
ڇُٽو اُمراڻي
بودلو بهار ۽ هُنود ڪاسائي
يڪ ٿنڀي
لال باغ
نه ملاح نه مڪڙي
کيرٿر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ گبر بند
نُڪو بٺي آثار
ڪائي ماٿري
جِنن جا گهر
نئگ ڏانهن
شاهه روهي
لنگم تي رت ڀيٽا
لکمير جي ماڙي
هتي نالو لکڻ سان بخار لهي ٿو
سنڌو کيرٿر ماٿري تهذيب
سيوهڻ کان اڳتي
لڪي
بهشت جي دري
تيرٿ ڌارا
بِزن جهڏو
آمري
سن
رني ڪوٽ
رني ڪوٽ بابت ڪجهه تجويزون
سنڌ: پنڊ پهڻن جي دنيا
سنڌ جا ٻيلا
هُڙيون
ڪچي جا ٻيلا
پڪي جا ٻيلا
وڏن ماڻهن سان سنڌوءَ جي جُٺ
حيدرآباد
حيدرآباد ۾ ٽالپرن جي دلچسپي
شهر جون چاڙهيون
قديم آثار
گنجو ڏونگر گام
سياسي ماضي
مرسون مرسون سنڌ نه ڏيسون
مياڻيءَ واري جنگ کانپوءِ
ڪوٽڙي
جِهرڪَ
ميل ـ101
ماجيران جي ماڙي
ڪينجهر
ڪينجهر لڳ ٻيا قديم آثار
هيم ڪوٽ
سونڊا
سونڊا پتڻ
کبڙ پاتڻيءَ جون خبرون
ميربحر ڪير آهن؟
جهنڊو پاتڻي
ٺٽو
دبگير مسجد
مسجد خضري
شاهجهاني مسجد
ٺٽي جا پراڻا پاڙا
سريچند درٻار - فقير جو ڳوٺ
مڪلي
قديم مسجد
پير پٺي ۽ شاهه ڏاتار جي ڪٿا
پير پٺو ماڳ
ٻيڙيءَ جي مرمت ٿي وئي
خدا آباد
ڪلان ڪوٽ
سنڌ ۾ تيل ۽ گئس
قديم غارون
سنياسيءَ جي غار
جَت ۽ وَڳ
اُڏيرو مندر
جنگي سرڏانهن
درياهه ۽ کاريون
جنگي سر پتڻ جي اهميت
مانگر مڇ يا ويسر
ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار
ڪيٽي بندر
ڳاڙهن چانورن جي پوک
ٻيا فصل
شڪارين جون تياريون
گهاتو ڪيئن گهارين؟
پورٽ قاسم ڏانهن
تِمر جا ٻيلا
ڊيلٽا ۾ فطرت جي دهشتگردي
بئراجن جي تعمير کان اڳ
جاکي بندر
رتوڪوٽ
ملاڪي ڪوٽ
درياهه پير ماڳ
ٿنڀن واري مسجد
وڏا هڏا
گُجو
سنڌ ۾ قديم ترين لکت
ٿرون ٽڪري
هاليجي
پکين جا رستا
ڀنڀور
موکي متارا
اوچتو ڦاٽ
سمنڊ ۽ ويرون
مهم جي پڄاڻي
چوکنڊي
سانڊي تان جنگ
بلوچ ٽومبس
ملير ماٿري
ڪراچيءَ جا ڪجهه ٻيا آثار
ريڙهي مياڻ
کديجي
منگهو پير
مورڙيو مانگر مڇ
پڄاڻي
حوالا
بُلهو کوسو ۽ بُـلهي جي بُـٺي


.....سنڌوءَ جو سفر موضوع جون وڌيڪ داخلائون