Bootstrap Example
طوطي خان سان ڪچهري : (ابڙو اڪيڊمي)

2020-06-19
داخلا نمبر 116
عنوان طوطي خان سان ڪچهري
شاخ سنڌوءَ جو سفر
پڙهيو ويو 1299
داخلا جو حوالو:

هن داخلا لاءِ تاريخ جا حوالا موجود نه آهن

هن داخلا جون تصويرون نه مليون

طوطي خان سان ڪچهري جا بنياد
سنڌوءَ جو سفر / بدر ابڙو / ابڙو اڪيڊمي Abro Academy / علمي ادبي پورهيو /

طوطي خان سان ڪچهري - مان نڪتل ٻيون شاخون-

طوطي خان سان ڪچهري


شاخ سنڌوءَ جو سفر
ٽوٽل صفحا2
موجودہ صفحو0
اڳلو صفحو-0--1-گذريل صفحو

طوطي خان سان ڪچهري



رات جا ساڍا نَوَ

”تنهنجو اصل نالو ڇاهي؟ ۽ توکي طوطي خان ڇو ٿا چون؟ اهو عجيب نالو ناهي؟“ مان ۽ انور پيرزادو اڄ ان موڊ ۾ آهيون ته پنهنجي ٽيم جي معلم طوطي خان جو انٽرويو ڪيون. اسان جي خواهش هئي ته طوطي خان اسان جي سوالن جا جواب پنهنجي مادري ٻولي هندڪو ۾ ڏيندو هلي ته جيئن اسان هندڪو ۽ سنڌي ٻولين وچ ۾ هڪجهڙائي يا تفاوت محسوس ڪندا هلون.

”طوطي (Totee) خان دا مطلب اَي وي ڪه جِس وقت مين ڇوٽا آن، بچه آن، تَي نِڪڙَي هوندي آن مين گلان شروع ڪِيتيان، ستان مهيني ميري زبان چلي اَي تي! اس وقت مين ماءُ دا اور پيءُ دا لاڊلا پتر بڻ گَيان- تو بچپن تَون مين گلان ڪرڻ لگان ها تو اُس وقت ميرا نان رک دتا اين ڪه اَي جيها گلان ڪرنا تَي بالڪل طوطي پيا ڪرنا ... باقي تَي ميرا اصل نان سدبرگ گل اَي يعني گلاب کا ڦول، لکڻا پڙهڻا پَئدا اَي تَي سدبرگ عرف طوطي خان“ طوطي خان پنهنجو تعارف ڪرائي ويو. ”هيءَ ڇا شيءِ آهي؟“ مون طوطي خان کي ڀُرٽ ڏيکاريو جيڪو مون جيڪو جهانگيره وٽان کنيو هو.

”اسين لوگ آکنا ڀروٽ ... اَي ڪَپڙان دَي چمٽيا اَي نان تَي ڪپڙان دي نال آهستي آهستي لِويٽئي نال ... ان دا هور ڪوئي ڪام نهين هئه نان، صرف بالڻ (ٻارڻ) دَي ڪام آندا اَي.“

طوطي خان ٻڌايو ته سندس علائقي ۾ ڀُرٽ هڪ ٻوٽي جو نالو آهي، جنهن جو قد چار پنج ۽ ڇهه ست فٽ به ٿيندو آهي. ان جو ٻج اڌ مُني انچ جو بيضوي شڪل جو ٿئي ٿو، جنهن تي ڪنڊا ڪنڊا اڀريل هوندا آهن. ساڳئي علائقي ۾ ”ٽالهي“ به ٿئي ٿي، جيڪو ساڳوان وانگر مضبوط ڪاٺ آهي ان مان پيٽين جا تختا، ٻيڙين جا ڪي حصا ۽ فرنيچر ٺهي ٿو. اڄڪلهه شيشي جو سامان ان ئي ڪاٺ جي پيتين ۾ وجهي روانو ڪيو وڃي ٿو.

ٽالهيءَ کان سواءِ سفيدو وڻ آهي جيڪو پنهنجي اوچائي سبب نمايان آهي. سفيدي جو ڪاٺ نرم ٿيندو آهي تنهن ڪري ان مان ۽ بانس مان ماچيس جون تيليون ٺاهيون وڃن ٿيون.بيد به هتي جام آهي، جيڪو سنڌ ۾ ناهي. البت لڪيءَ وارن جبلن ۾ اهڙي ڪاٺ جا پنڊ پهڻ ملن ٿا جيڪو بيد يا بانس ٿي سگهي ٿو. هن علائقي ۾ نم کانسواءِ ٻيا اڪثر وڻ ٻوٽا آهن جيڪي سنڌ ۾ ٿين. هن علائقي ۾ ٽالهيءَ جي نالي سان هڪ ٻوٽو به ٿئي ٿو. هندڪو ۾ وڻ لاءِ ٻه ٽي نالا آهن ڪي بَڻ يا وَڻ چون، ڪي جنگي يا جهنگي چون، نئين زماني ۾ درخت به عام ٿيو آهي پر عام طور تي ته جهنگي لفظ ڪتب اچي ٿو. جهنگي گهڻا هجن ته ٿئي جهنگل، بَنَ (وڻ) گهڻا هجن ته به ٿئي ”بَن“ سنسڪرت ۽ ان جي اثر هيٺ بنگال تائين سڀني ٻولين ۾ ”بن“ جي معنيٰ ”جهنگ“ آهي، جيئن بَن مانس (جهنگلي ماڻهو) سندربَن (سهڻو ٻيلو) يا بن واس (جهنگ ۾ واسو يا رهڻ) وغيره.جهنگل کي انگريزيءَ ۾ به جنگل چون جيڪو لفظ سنسڪرت جي ’جانگل‘ تان ورتل آهي. انگريزن وٽ ٻيلي لاءِ لفظ جهنگل، کانسواءِ ٻياپنهنجا به لفظ آهن جيئن ’وُڊ‘ يا ’فاريسٽ‘.

طوطي خان سنڌوءَ ۾ تربيلا کان پنجاهه ميلن جي پنڌ ’دربند‘ کان وٺي ڪراچيءَ تائين سفر ڪيو آهي. دربند شروع ۾ علائقو غير هو، هاڻي ”رعيت“ ٿي ويو آهي. دربند آباد ايوب خان جي دور ۾ ”رعيت“ ۾ شامل ٿيو. طوطي خان اکين ڏٺي شاهدي ڏني ته ان کان اڳ دربند ۾ چرس آفيم ٽوڪرين ۾ ڀرجي دڪانن تي وڪامجندو هو. پوليس وارا به ڪونه پڇندا هئا (طوطي خان وڪامڻ لاءِ هندڪو ۾ لفظ وڪي استعمال ڪيو).

جڏهن تربيلا بند ٺهيو تڏهن دربند ۾ کبل جا ڳوٺ ۽ ٻيا ڳوٺ اتان کڄي ويا. هاڻي دربند مٿي جبل تي ڪالوني بڻجي ويئي آهي. مجموعي طور تي اٽڪل 160 ڳوٺ تربيلا جي پيٽ ۾ اچڻ سبب ڦٽي ويا. گهر ڇڏڻ لاءِ نواب جي معرفت ماڻهن کي پئسا ڏنا ويا. ان کانپوءِ وقت به وقت ٻه ٽي ڀيرا ٿوري ٿوري وقت لاءِ ڍنڍ ۾ پاڻي ڇڏيو ويو، جن تي ساڳين ماڻهن آبادي ڪئي. عارضي رهائش اختيار ڪئي ۽ هر ڀيري پئسا ڪليم (Claim) ڪيا. ان سلسلي ۾ علائقائي چيئرمين به جاوا ڪيا، اڌ پئسا آبادگارن جا ۽ اڌ ليڊرن جي کيسي ۾. (طوطي خان کيسي لاءِ لفظ ”کيسو“ استعمال ڪيو.)

دربند جو نالو اهو ڪيئن پيو؟ طوطي خان ٺيڪ طرح جواب نه ڏيئي سگهيو پر هن ٻڌايو ته، اهو پراڻو ڳوٺ هو. اتي ڪاٺ جو تمام وڏو ڪاروبار هو. ان ڪري دربند جي منڊي مشهور هئي. دربند جي علائقي وٽان سنڌو، جابلو گهاٽين مان لنگهي ٿو، گهوڙا تڙپ وانگر. طوطي خان جو چوڻ آهي ته تونئسه بئراج ٺهڻ سان ڪنهن به ڳوٺ کي نقصان نه ٿيو البت چشمه بئراج ٺهڻ سان چشمه نالي هڪ ڳوٺ پاڻي هيٺ آيو.

مون طوطي خان کان ان ڪافر ڪوٽ بابت پڇيو جنهن بابت هن چشمه بئراج تي پهچڻ کان اڳ، ساڄي پاسي جبلن ڏانهن اشارو ڪري ٻڌايو هو. طوطي خان ٻڌايو ته، ”مان هتي ڪيئي ڀيرا ويو آهيان، اتي هڪ رنڊيءَ جي ڪوٺي هئي، اتي هڪ جوڳي رهندو هو، پراڻي زماني جي ڳالهه آهي، اسان اکين سان ڪونه ڏٺا پر اتي کجين جا جهڳٽا آهن 20-25 کجيون آهن انهن ۾ چوکا (وهڻ جون جايون) ٺهيل آهن، معمولي چار ديواري آهي، ان کي جوڳيءَ جو ٿلهو چون ٿا، مون آخري ڀيرو 15-16 سال اڳ ڏٺو هو، خدا ڄاڻي هاڻي آهي به الائي نه. هيءُ ڪو شهر هو، الله ڄاڻي ماڻهو ڪيڏانهن ويا؟ ٻه اڍائي ميلن ۾ شهر جا بنياد پکڙيل آهن، بنياد پٿر جا آهن، هڪ هڪ پٿر پنج پنج، ڇهه ڇهه، اٺ اٺ ۽ 10-10 مڻن جو آهي، وڏا پٿر آهن انهن کي وڏين سرن وانگر گهڙيو ويو آهي، اوڏانهن وڃڻ لاءِ اڳي ته جيپ جو رستو به ڪونه هو، هاڻي ڪو ٺاهيو هجين ته اها خبر ناهي. هائو! باقي ڪالاباغ واري پاسي کان رستو آهي اتان جيپ ۾ وڃي سگهجي ٿو. ڪالاباغ کان عيسيٰ خيل ۽ اتان ڪنڊل. ڪنڊل تائين ويگنون هلن ٿيون. اتي ئي ڪافر ڪوٽ آهي.“

تو کي هن علائقي ۾ ڪي ٻيا قديم آثار سُجهن؟ طوطي خان کان نئون سوال ڪيو ويو.

”هائو! اٽڪ وٽ جتان پاڻ سفر شروع ڪيو (جهانگيره) ان کان ٽي ميل اڳتي هڪ پراڻو شهر محمد پور غرق ٿيل آهي. چون ٿا اهو سکن جي بادشاهيءَ جي زماني ۾ هو. ارڙهن ميلن تي پکڙيل هو. ان ۾ هندو مسلمان ۽ سک رهندا هئا.“

”شهر تباهه ڪيئن ٿيو؟“

”هتي هڪ پير رهندو هو. هڪ شخص پنهنجي ڌيءَ ڪٿان مڱائي پر پوءِ ڦِري ويو. پوءِ ڪيئي جرگا ٿيا پر هن شخص ڪنهن به جرگي کي نه مڃيو. پوءِ ڳالهه پهتي علائقي جي پير وٽ. فريادي ٻيڙيءَ ذريعي درياهه ٽپي پير وٽ پهتو. پير صاحب به هن شخص کي سمجهايو پر هن ڌيءَ ڏيڻ کان نابري واري ڇڏي، پير موٽي ويو ته پويان شهر کي باهه لڳي ۽ شهر سڙي ويو.“

”طوطي خان! هڪڙا ماڻهو ٿا چون ته سنڌو درياهه مانسرور ڍنڍ مان ٿو نڪري، ٻيا ماڻهو چون ٿا ته شينهن جي وات مان ٿو نڪري، ٽيان ماڻهو ٽين ڳالهه ٿا چون. سچ ڇاهي؟“ انور پيرزادو طوطي خان کان ڪا نئين ڏند ڪٿا پڇڻ جي موڊ ۾ هو.

”دربند وٽ سنڌوءَ کي اُگئي (Ugaee) ٿا




ٽوٽل صفحا2
موجودہ صفحو0
اڳيون صفحو-0--1-گذريل صفحو

طوطي خان سان ڪچهري ھنن داخلائن ۾ پڻ استعمال ٿيل آھي
طوطي خان سان ڪچهري
سنڌوءَ جو سفر - موضوع جون ٻيون داخلائون-
پبلشر پاران
ليکڪ پاران : سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جي زندگي ۽ موت جو سُوال
اسڪائي ليڪس جي نقش قدم تي
سنڌوءَ جي جاگرافيائي تاريخ
سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟
سنڌو طاس
سنڌو طاس ٺاهه
رگ ويِد ۾ سنڌو
سنڌو مهم ۾ شرڪت
آديسي اڄ مر سڀان مرندو سڀڪو
ٽيڪسيلا
سڪندر اعظم
ڪئمپ ڏانهن
ڪابل نديءَ جي ڪنڌيءَ تي
گليشئر جي هاڃا
اٽڪ وٽ سنڌو
اٽڪ قلعو
اٽڪ پُل
نيرن نيڻن واري ۽ چانديءَ روپ مست
پوٺوهار
غازي گهڙيالا پروجيڪٽ
پاور ڪامپليڪس
پوٺو هار جا ڪجهه درويش
خوشحال ڳڙهه
سنڌوءَ جا خوفناڪ لنگهه
جبلن ۾ ڦاٿل سنڌو
نوري پِير ۽ جوڳي
گهوڙا تڙپ
سوڪڙيان
طوطي خان کان انٽرويو
خوشحال ڳڙهه کان اڳتي
عزيز شڪاريءَ جي قبر
ست سهيليون
ٻيو وڏو وڪڙ
مکڊ شريف
سنڌوءَ ۾ سون
سوان ندي
ڪالاباغ ڏانهن
ڪالاباغ بند
ڪالاباغ بند- ڪجهه تفصيل
ڪالاباغ بند ٺاهڻ جا مقصد
فني جوڙجڪ
بند ڪيئن ٺهندو؟
جبلن جي صورتحال
پٺاڻن کي اعتراض جا سبب
ڪالاباغ شهر
جناح بئراج
ڪالاباغ کان چشمه تائين
ڪيل
دراوڙ
ڪيل بستيءَ کان اڳتي
بوٽ لاڪ
بلوٽ شريف
بلوٽ جي اصل ڪهاڻي
چشمه بئراج ۽ چشمه جهلم لنڪ ڪئنال
بئراج تي
ڪلور ڪوٽ
درياخان ڏانهن
دريا خان ۾
ديرو اسماعيل خان
آلودگي
طوطي خان سان ڪچهري
رحمان ٺيڙهي
رولاڪ افغان قبيلو
ڊي-آءِ خان شهر جو چڪر
ڪروڙ شريف ڏانهن
هڪ ڳوٺ-نوتڪ
ڪروڙ شريف
ليهّ پتڻ تي
نئون ڏينهن
تونسه بئراج
تونسه شريف پير پٺاڻ
بئراج ڏانهن واپسي
زندهه پير
ديري غازي خان ڏانهن
ديرو غازي خان شهر
تاريخ جاگرافي
موسم
قديم علاج
شهر جو ماضي
قديم مندر ۽ مسجدون
سياسي ڇڪتاڻ
نئون سج
ٻيڙي ناهي ته به پرواهه ناهي
ٻار لنگهيائون ٻاجهه سين
ڄام پور وٽ ٻيڙين جي پُل
ڄام پور
ڄام پور جي تاريخ
ڄام جادم جکرو
دلوراءِ جي ٺيڙهه
هرڻاڪس يا هَڙند؟
سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ
ورتر اَسر ۽ اِندر جي جنگ
ڪارو پاڻي
ڄام پور جي سياسي ۽ سماجي حالت
مولانا عبيدالله سنڌي رحه
گهاڙِي والا
مٺڻ ڪوٽ ڏانهن
ڌٻڻ ۾
پتڻ تي حال احوال
درگاهه بابا فريد
شهر مٺڻ ڪوٽ
عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار
ڪشمور
گرنٿ صاحب جو درشن
سک مت
گرونانڪ
گرونانڪ - هڪ فنڪار
گڊو بئراج
سنڌ جي گم ٿيل ندي
ستلج جو وهڪرو
سنڌوءَ جا قديم وهڪرا
گهاڙ
مهراڻ
وهڪرا ۽ انهن جا زمانا
سنڌوءَ جي لاهِي
درياهه ۽ زمين جي سطح
گڊو بئراج تي حادثو
ماڇڪو - سنڌ ۾ پنجاب جو ٻيٽ
ڪنڌڪوٽ ۾
ٽوڙي بنگلي ۾
دنيا جو ڊگهي ۾ ڊگهو ماڻهو
ماٿيلو
مومل ۽ ڀينرون
شڪارپور
عجيب اطلاع
سکر
عجيب ٽڪريون
لب مهراڻ تي آجيان
اسوريا جي راڻي
ڏهاڳڻ سهاڳڻ
اروڙ
ڪالڪان غار
اروڙ ۾ هڪ ٻي غار
نَينهن ٽڪر
سکر ۽ بکر جي تاريخ
خواجه خضر جو آستانو
ساڌ ٻيلو
سَتين جو آستان
روهڙي
وار مبارڪ
پتن جي ماڙي
معصوم شاهه جو منارو
آدم شاهه جو مقبرو
سکر پتڻ
مسجد منزل گاهه
لئنسڊائون پُل
ايوب پُل
سکر بئراج
ٽالپر
نوشهرو فيروز
ڪوٽ ڏيجي
مٿي جو سور لاهيندڙ پير - شادي شهيد
راڪاس جو روڻو
خيرپور ضلعي ۾ درگاهن پويان ڏندڪٿائون
ابراهيم اڌم جي ڏند ڪٿا
آستانو ابراهيم اڌم بلخي
هرڻيءَ جو کير
هنو
شيطان
خيرپور ضلعي ۾ موجود اولهه - اوڀر قبرون
ٻيا پير ۽ قبرون
سيد حسين شاهه بخاري
سيد ڇتن شاهه
لونگ فقير
پير مشائخ مهيسر يا مهيسر مشائخ
سلطان اڌم ڪٿا جو ٻيو حصو
خيرپور ۾ کجي
کجيءَ جو پرڏيهي واپار
فيصلي جي گهڙي
سکر کان لاڙڪاڻي ڏانهن
لاڙڪاڻي ۾
قُبو ڀانڊو ۽ ٿهيمن جا قُبا
شاهه بهارو
ميان الياس ۽ ميان شاهه علي (شاهل) ڪلهوڙي جا مقبرا
اڍاٽ، ڪانڌڙا، جهڪڙ ۽ خيرپور جُوسو
ڌاڙيلن جو خوني حملو
مُهين جو دڙو
مُهين جي دڙي وٽ سنڌو
مهين جي تباهي
ڌرتي ماتا
اينڪي ۽ نِن مهه جي ڪهاڻي
بهشت دلمون ڪيئن ٺهيو؟
مُهين جي دڙي بابت ڏند ڪٿائون
مُهين جي دڙي جا ڪنڀار
ويهڙ ڏانهن
مهاڻا درياهه تان لڏي ويا
ميان گاجي ديرو
وِيهڙ
اولهه وارا پراسرار جبل
لڪل خزاني جي واٽ
دانا ٽاورز
کيرٿر جو ن چوٽيون
مخدوم بلاول
درگاهه مخدوم بلاول
ميان يار محمد ڪلهوڙي جو مقبرو
آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه
گاجي شاهه - قديم واهيون
ڪافر ڪوٽ
سڪندر جو پڙاڏو
سيوهڻ
مي رقصم قلندر شهباز
ڇُٽو اُمراڻي
بودلو بهار ۽ هُنود ڪاسائي
يڪ ٿنڀي
لال باغ
نه ملاح نه مڪڙي
کيرٿر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ گبر بند
نُڪو بٺي آثار
ڪائي ماٿري
جِنن جا گهر
نئگ ڏانهن
شاهه روهي
لنگم تي رت ڀيٽا
لکمير جي ماڙي
هتي نالو لکڻ سان بخار لهي ٿو
سنڌو کيرٿر ماٿري تهذيب
سيوهڻ کان اڳتي
لڪي
بهشت جي دري
تيرٿ ڌارا
بِزن جهڏو
آمري
سن
رني ڪوٽ
رني ڪوٽ بابت ڪجهه تجويزون
سنڌ: پنڊ پهڻن جي دنيا
سنڌ جا ٻيلا
هُڙيون
ڪچي جا ٻيلا
پڪي جا ٻيلا
وڏن ماڻهن سان سنڌوءَ جي جُٺ
حيدرآباد
حيدرآباد ۾ ٽالپرن جي دلچسپي
شهر جون چاڙهيون
قديم آثار
گنجو ڏونگر گام
سياسي ماضي
مرسون مرسون سنڌ نه ڏيسون
مياڻيءَ واري جنگ کانپوءِ
ڪوٽڙي
جِهرڪَ
ميل ـ101
ماجيران جي ماڙي
ڪينجهر
ڪينجهر لڳ ٻيا قديم آثار
هيم ڪوٽ
سونڊا
سونڊا پتڻ
کبڙ پاتڻيءَ جون خبرون
ميربحر ڪير آهن؟
جهنڊو پاتڻي
ٺٽو
دبگير مسجد
مسجد خضري
شاهجهاني مسجد
ٺٽي جا پراڻا پاڙا
سريچند درٻار - فقير جو ڳوٺ
مڪلي
قديم مسجد
پير پٺي ۽ شاهه ڏاتار جي ڪٿا
پير پٺو ماڳ
ٻيڙيءَ جي مرمت ٿي وئي
خدا آباد
ڪلان ڪوٽ
سنڌ ۾ تيل ۽ گئس
قديم غارون
سنياسيءَ جي غار
جَت ۽ وَڳ
اُڏيرو مندر
جنگي سرڏانهن
درياهه ۽ کاريون
جنگي سر پتڻ جي اهميت
مانگر مڇ يا ويسر
ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار
ڪيٽي بندر
ڳاڙهن چانورن جي پوک
ٻيا فصل
شڪارين جون تياريون
گهاتو ڪيئن گهارين؟
پورٽ قاسم ڏانهن
تِمر جا ٻيلا
ڊيلٽا ۾ فطرت جي دهشتگردي
بئراجن جي تعمير کان اڳ
جاکي بندر
رتوڪوٽ
ملاڪي ڪوٽ
درياهه پير ماڳ
ٿنڀن واري مسجد
وڏا هڏا
گُجو
سنڌ ۾ قديم ترين لکت
ٿرون ٽڪري
هاليجي
پکين جا رستا
ڀنڀور
موکي متارا
اوچتو ڦاٽ
سمنڊ ۽ ويرون
مهم جي پڄاڻي
چوکنڊي
سانڊي تان جنگ
بلوچ ٽومبس
ملير ماٿري
ڪراچيءَ جا ڪجهه ٻيا آثار
ريڙهي مياڻ
کديجي
منگهو پير
مورڙيو مانگر مڇ
پڄاڻي
حوالا
بُلهو کوسو ۽ بُـلهي جي بُـٺي


.....سنڌوءَ جو سفر موضوع جون وڌيڪ داخلائون