Bootstrap Example
عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار : (ابڙو اڪيڊمي)

2020-06-20
داخلا نمبر 159
عنوان عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار
شاخ سنڌوءَ جو سفر
پڙهيو ويو 1222
داخلا جو حوالو:

داخلا ۾ استعمال ٿيل تاريخون

1904.00.00-A.D

بهاولپور رياست جو گزيٽيئر 1904ع ۾ ڄاڻائي ٿو ته، ”رحيم يار خان کان پنج ميل ڏکڻ ۾ سنڌوءَ جي قديم وهڪري جي اڀرندي ڪپ تي وسيع کنڊر ’پتن منارا‘ موجود آهي. قديم وقتن جي لازوال تعمير جوفقط هڪ نمونو ڦٽل برج جي صورت ۾ بيٺو آهي. ان ئي قسم جا ٻيا چار پر ننڍا برج هتي موجود هئا، جيڪي يقيناً مڌمت جي دور جون پاڇيون هيون.


1740.00.00-A.D

ان ئي قسم جا ٻيا چار پر ننڍا برج هتي موجود هئا، جيڪي يقيناً مڌمت جي دور جون پاڇيون هيون. وچون منارو چوڌاري چئني منارن کان اوچو هو ۽ چئني منارن جا مٿيان حصا وچين برج جي پهرين منزل سان ڳنڍيل هئا. اهي برج 18 صديءَ جي منڍ تائين صحيح سلامت هئا پر پوءِ فضل علي هلاڻيءَ هيءُ علائقو فتح ڪيو ته ان کي به ڊاهي ڇڏيائين ۽ ان جون سرون دين ڳڙهه، صاحب ڳڙهه ۽ ڀاڳله جا قلعا اڏڻ ۾ کپائي ڇڏيائين.“ گزيٽيئر موجب ٻُڌن جي هيءَ عبادت گاهه ٽي ماڙ هئي جنهن جي مٿين منزل ڪڏهن ڪري؟ تنهنجو پتو ناهي پر وچين منزل 1740ع ۾ بهادر


1870.00.00-A.D

1870ع ڌاري ڪرنل ’نچن‘ پتڻ منارا وٽ کوٽائي ڪرائي هئي پر چون ٿا ته ان وقت هڪ ڏاڍي عجيب ڳالهه ٿي. کوٽائيءَ دوران زمين مان ڏاڍو ڌپارو پاڻياٺو مادو نڪتو جنهن تي وڏا وڏا ماڪوڙا ويٺل هئا. ان مخلوق جنهن کي به چڪ پاتو اهو اتي جو اتي ڦٿڪي مري ويو، جنهن کان پوءِ کوٽائي بند ڪئي وئي. اندازو آهي ته پتڻ مناري وارو آڳاٽو شهر لڳ ڀڳ هڪ سؤ چورس ميلن تي پکڙيل هو جڏهن ته ڀرپاسي ۾ چئن پنجن ميلن جي دائري ۾ لڀجندڙ اڪثر دڙا هن ئي شهر جا مختلف پاڙا هئا. هن شهر جو اصل نالو ڇا هو؟ ڪو به ٻڌائي نه سگهيو آهي. البت سڪندر اعظم


هن داخلا جون تصويرون نه مليون

عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار جا بنياد
سنڌوءَ جو سفر / بدر ابڙو / ابڙو اڪيڊمي Abro Academy / علمي ادبي پورهيو /

عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار - مان نڪتل ٻيون شاخون-

عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار


شاخ سنڌوءَ جو سفر
ٽوٽل صفحا2
موجودہ صفحو0
اڳلو صفحو-0--1-گذريل صفحو

عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار
پتڻ مُنارو

جيڪڏهن اسان کي ’عمرڪوٽ‘ ڇِڪ نه ڪري ها ته اسان شايد سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري تان سفرڪري رحيم يار خان ۽ صادق آباد کان ٿيندا اوٻاوڙي کان سنڌ ۾ داخل ٿيون ها، جيتوڻيڪ اهو رستو ڊگهو پئي پيو. رحيم يار خان پاڻ بهاولپور ڊويزن جو ضلعي هيڊڪوارٽر آهي. هيءَ سڄي سڃ آهي جنهن ۾ رحيم يار خان ضلعي جو اتر اولهه وارو ميداني پٽ پنجند ڪئنال مان نڪتل واهن سبب سائو آهي. رحيم يار خان ضلعي جو ميداني پٽو اتر کان اولهه ان ڪري آهي جو هن هنڌ سنڌوءَ جو وهڪرو به انهيءَ رخ ۾ آهي. هونئن به سنڌوءَ جي ڪنهن وهڪري جا آثار رحيم يار خان کان اوڀر طرف نه آهن. البت ستلج جي پراڻي وهڪري يا وري هاڪڙي جا لنگهه آهن، هاڪڙو، اپکنڊ جي اها گم ٿيل ندي آهي جنهن کي سرسوتي ۽ واهند به چيو وڃي ٿو.
پاڪستان جا نقشا بهاولپور ڊويزن ۽ خاص ڪري رحيم يار خان جي ڀرپاسي ۾ ڪجهه قديم آثارن جي نشاندهي ڪن ٿا پر اها نصيب جي ڳالهه آهي، جنهن کي ملن! حڪومت جو سروي ڊپارٽمينٽ مقرر مدي کانپوءِ پراڻا نقشا نوان ڪري ٺاهيندو آهي ته جيئن اڳيون غلطيون درست ٿين ۽ نئين ٿيل ڦيرڦار ڪري سگهجي. پر اهي نقشا عام ماڻهن لاءِ ناهن. سرڪار جو خيال آهي ته ان صورت ۾ دشمن ملڪ اهي نقشا هٿ ڪري ويندا. پر هن سيٽلائٽ جي زماني ۾، جڏهن چون ٿا ته فُٽ پاٿ تي لڳل ٽپال جي دٻي جو فوٽو سيٽلائٽ جي ذريعي ڇڪجي ٿو وڃي ته پوءِ اها تسلي ڪيئن ڪجي ته دشمن وٽ پاڪستان جا نقشا نه هوندا! نقشن جي فراهمي نه ٿيڻ اصل ۾ تحقيقي ڪمن ۾ وڏي رنڊڪ آهي. بازار مان ملندڙ عام نقشي ۾ جيڪو سروي آف پاڪستان وارن جو تيار ڪيل آهي، فقط خيرڳڙهه قلعي ۽ ڀاڳلا قلعي جا کنڊر ڏيکاريل آهن پر رحيم يار خان ضلعو قديم آثارن جي معاملي ۾ ايترو غريب ناهي.
رحيم يار خان کان فقط پنج ميل پري هاڻوڪي زيد اسپتال جي پويان کان ويندڙ پڪو رستو اوڏانهن وڃي ٿوجتي پري کان ئي هڪ اوچو برج ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو برج 15 فُٽ اوچي دڙي تي بيٺل آهي. چوڏهن چورس فوٽن تي هڪ برج ٻه ماڙ ۽ چوڪنڊو آهي. اوچائي 26 فُٽ اٿس. درياهه جو قديم وهڪرو دڙي جي ڀرسان لنگهي ٿو جيڪو اڄ به ڪڏهن ڪڏهن ٻوڏن دوران درياهه جو پاڻي کڻي شهر کي بچائي ٿو.
ڊاڪٽر سيد زاهد علي واسطي ’بهاولپور جي سرزمين‘ تي لکندي رحيم يار خان جي تاريخ تي ڇنڊ ڇاڻ ڪري چوي ٿو ته، ”ميلن تائين، پري جيستائين نگاهه وڃي ٿي، دڙا ئي دڙا آهن، جتي پٿر، ٻيڙيون ۽ ٺڪريون پکڙيل آهن. هڪ اڌ دڙي تي جيڪا ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ هڪ قديم شوالي کي ڊاهي ٺاهي وئي هئي، مسجد ٺاهڻ جو مقصد فقط اهو ئي ته جيئن هندن واريون ريتون مسلمان عورتون ادا نه ڪن. هاڻي مسجد ته بيٺي آهي پر ڪو به ماڻهو يا نمازي ڪونهي جيڪو الله جو گهر آباد ڪري. ڳوٺ ۽ شهر ڪجهه ميل پري آهن...
هن ڦٽل ماڳ جو نالو ’پتن منارا‘ آهي، ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين هتيشِوراتڙيءَ جو ميلو لڳندو هو. انهن ڏينهن ۾ هڪ تلاءُ کير سان ۽ ٻيو پاڻيءَ سان ڀريل هوندو هو. چون ٿا ته جيسلمير ۽ بيڪانير جا راجا ۽ راءَ هنميلي ۾ شريڪ ٿيڻ ايندا هئا.“
بهاولپور رياست جو گزيٽيئر 1904ع ۾ ڄاڻائي ٿو ته، ”رحيم يار خان کان پنج ميل ڏکڻ ۾ سنڌوءَ جي قديم وهڪري جي اڀرندي ڪپ تي وسيع کنڊر ’پتن منارا‘ موجود آهي. قديم وقتن جي لازوال تعمير جوفقط هڪ نمونو ڦٽل برج جي صورت ۾ بيٺو آهي. ان ئي قسم جا ٻيا چار پر ننڍا برج هتي موجود هئا، جيڪي يقيناً مڌمت جي دور جون پاڇيون هيون. وچون منارو چوڌاري چئني منارن کان اوچو هو ۽ چئني منارن جا مٿيان حصا وچين برج جي پهرين منزل سان ڳنڍيل هئا. اهي برج 18 صديءَ جي منڍ تائين صحيح سلامت هئا پر پوءِ فضل علي هلاڻيءَ هيءُ علائقو فتح ڪيو ته ان کي به ڊاهي ڇڏيائين ۽ ان جون سرون دين ڳڙهه، صاحب ڳڙهه ۽ ڀاڳله جا قلعا اڏڻ ۾ کپائي ڇڏيائين.“ گزيٽيئر موجب ٻُڌن جي هيءَ عبادت گاهه ٽي ماڙ هئي جنهن جي مٿين منزل ڪڏهن ڪري؟ تنهنجو پتو ناهي پر وچين منزل 1740ع ۾ بهادر شاهه هلاڻيءَ ڊهرائي هئي. هتان لڌل ڪجهه سرن مان ڪنهن تي سنسڪرت ۾ لکيل هڪ تاريخ موجب مندر 300 ق. م. ڌاري ٺهيو.
1870ع ڌاري ڪرنل ’نچن‘ پتڻ منارا وٽ کوٽائي ڪرائي هئي پر چون ٿا ته ان وقت هڪ ڏاڍي عجيب ڳالهه ٿي. کوٽائيءَ دوران زمين مان ڏاڍو ڌپارو پاڻياٺو مادو نڪتو جنهن تي وڏا وڏا ماڪوڙا ويٺل هئا. ان مخلوق جنهن کي به چڪ پاتو اهو اتي جو اتي ڦٿڪي مري ويو، جنهن کان پوءِ کوٽائي بند ڪئي وئي. اندازو آهي ته پتڻ مناري وارو آڳاٽو شهر لڳ ڀڳ هڪ سؤ چورس ميلن تي پکڙيل هو جڏهن ته ڀرپاسي ۾ چئن پنجن ميلن جي دائري ۾ لڀجندڙ اڪثر دڙا هن ئي شهر جا مختلف پاڙا هئا. هن شهر جو اصل نالو ڇا هو؟ ڪو به ٻڌائي نه سگهيو آهي. البت سڪندر اعظم جڏهن پنجاب کان ڏکڻ طرف وڌيو ته هن ٻن درياهن جي ميل وٽان درياهه پار ڪري سوگڙيان جو محل فتح ڪيو. جڏهن ته ڪنگهم جو خيال آهي ته اهو ميلاپ وارو ماڳ هاڪڙي ۽ سنڌو يا وري سنڌو ۽ سندس ڪنهن ٻئي ساٿي درياهه جي ملڻ وارو ماڳ ٿي سگهي ٿو جيڪو صادق آباد ۽ رحيم يار خان جي ويجهو ڪنهن هنڌ هوندو. ٻيو امڪاني ساٿي درياهه ستلج ٿي سگهي ٿو جيڪو ڪنهن وقت ۾ پنجاب جي درياهن سان ملي پنجند ۾ شامل ٿيڻ بدران پنهنجو جدا وهڪرو ٺاهي لڳ ڀڳ هاڪڙي واري وهڪري وٽان ئي سنڌوءَ ۾ ڇوڙ ڪندو هو.
پتڻ مناري سان همير سومري جون ڪٿائون به جڙيل آهن. هڪ طرف قديم دور جي ڪنهن به سياح يا تاريخ هن شهر جي نالي يا حوالي جو ذڪر نه ڪيو آهي ته ٻئي طرف همير سومري جون ڪٿائون هلنديون ملن ٿيون جيڪو شهر جو آخري حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. ڊاڪٽر واسطيءَ موجب هنن سومرن پاڻ کي بلوچن ۾ ضم ڪري ڇڏيو هو ۽ گرجاڻي سڏجڻ لڳا هئا، جيڪي هڙند ۾ آباد آهن.
هيءُ شهر ڪيئن ڦِٽو؟ ان بابت به ڪٿائون ملن ٿيون. هڪ ڪٿا موجب پتن مناري جي هڪ سهڻي ڇوڪري هڪ ڀيرو درياهه تي وئي ته درياهه جو ديوتا مٿس عاشق ٿي پيو. شادي آڇيائينس پر ڇوڪريءَ انڪارڪيو. ڇوڪريءَ مائٽن سان ڳالهه ڪئي ته انهن ڇوڪريءَ کي ڪنهن ٻئي شهر اماڻي ڇڏيو. ٻئي ڏينهن درياهي ديوتا کي خبر پئي ته مڇرجي پيو ۽ اُٿلي شهر ٻوڙي ڇڏيائين، ڪو به ماڻهو جيئرو نه بچيو(يعني هي شهر درياهي ٻوڏ سبب ڦِٽو).
ٻي ڪٿا هن ريت آهي ته پتن جو راجا همير سومرو هو. ان وقت رحيم يار خان جو نالو ’ڦل وڏا‘ هو. جنهن جو رئيس ’لاکو پُٽ ڦُل‘ هو. لاکي ان وقت چرن سوامي نالي هڪ سنياسيءَ ساڌوءَ کي ڪجهه گهوڙا سوکڙي ڪري موڪليا پر همير سومري جي وزير ’ڍورو‘ پنهنجن ماڻهن هٿان اهي گهوڙا چوري ڪرائي ڇڏيا. ان موقعي تي چرن سواميءَ هڪ پاراتو ڏنو:

”ڍري ڍورا راءُ جيئن چرن مانڪيا
پتڻ پٽيجو ٿيو، سج وٽايو ساهه
همير پورا راڄ، نه ڪندو سومرا.“

سج ته پنهنجو رستو ڪونه مٽايو آهي البت درياهه رستو مٽائي ويو، پتڻ ڦٽي ويو، همير مري ويو ۽ سو




ٽوٽل صفحا2
موجودہ صفحو0
اڳيون صفحو-0--1-گذريل صفحو

عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار ھنن داخلائن ۾ پڻ استعمال ٿيل آھي
عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار
سنڌوءَ جو سفر - موضوع جون ٻيون داخلائون-
پبلشر پاران
ليکڪ پاران : سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جي زندگي ۽ موت جو سُوال
اسڪائي ليڪس جي نقش قدم تي
سنڌوءَ جي جاگرافيائي تاريخ
سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟
سنڌو طاس
سنڌو طاس ٺاهه
رگ ويِد ۾ سنڌو
سنڌو مهم ۾ شرڪت
آديسي اڄ مر سڀان مرندو سڀڪو
ٽيڪسيلا
سڪندر اعظم
ڪئمپ ڏانهن
ڪابل نديءَ جي ڪنڌيءَ تي
گليشئر جي هاڃا
اٽڪ وٽ سنڌو
اٽڪ قلعو
اٽڪ پُل
نيرن نيڻن واري ۽ چانديءَ روپ مست
پوٺوهار
غازي گهڙيالا پروجيڪٽ
پاور ڪامپليڪس
پوٺو هار جا ڪجهه درويش
خوشحال ڳڙهه
سنڌوءَ جا خوفناڪ لنگهه
جبلن ۾ ڦاٿل سنڌو
نوري پِير ۽ جوڳي
گهوڙا تڙپ
سوڪڙيان
طوطي خان کان انٽرويو
خوشحال ڳڙهه کان اڳتي
عزيز شڪاريءَ جي قبر
ست سهيليون
ٻيو وڏو وڪڙ
مکڊ شريف
سنڌوءَ ۾ سون
سوان ندي
ڪالاباغ ڏانهن
ڪالاباغ بند
ڪالاباغ بند- ڪجهه تفصيل
ڪالاباغ بند ٺاهڻ جا مقصد
فني جوڙجڪ
بند ڪيئن ٺهندو؟
جبلن جي صورتحال
پٺاڻن کي اعتراض جا سبب
ڪالاباغ شهر
جناح بئراج
ڪالاباغ کان چشمه تائين
ڪيل
دراوڙ
ڪيل بستيءَ کان اڳتي
بوٽ لاڪ
بلوٽ شريف
بلوٽ جي اصل ڪهاڻي
چشمه بئراج ۽ چشمه جهلم لنڪ ڪئنال
بئراج تي
ڪلور ڪوٽ
درياخان ڏانهن
دريا خان ۾
ديرو اسماعيل خان
آلودگي
طوطي خان سان ڪچهري
رحمان ٺيڙهي
رولاڪ افغان قبيلو
ڊي-آءِ خان شهر جو چڪر
ڪروڙ شريف ڏانهن
هڪ ڳوٺ-نوتڪ
ڪروڙ شريف
ليهّ پتڻ تي
نئون ڏينهن
تونسه بئراج
تونسه شريف پير پٺاڻ
بئراج ڏانهن واپسي
زندهه پير
ديري غازي خان ڏانهن
ديرو غازي خان شهر
تاريخ جاگرافي
موسم
قديم علاج
شهر جو ماضي
قديم مندر ۽ مسجدون
سياسي ڇڪتاڻ
نئون سج
ٻيڙي ناهي ته به پرواهه ناهي
ٻار لنگهيائون ٻاجهه سين
ڄام پور وٽ ٻيڙين جي پُل
ڄام پور
ڄام پور جي تاريخ
ڄام جادم جکرو
دلوراءِ جي ٺيڙهه
هرڻاڪس يا هَڙند؟
سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ
ورتر اَسر ۽ اِندر جي جنگ
ڪارو پاڻي
ڄام پور جي سياسي ۽ سماجي حالت
مولانا عبيدالله سنڌي رحه
گهاڙِي والا
مٺڻ ڪوٽ ڏانهن
ڌٻڻ ۾
پتڻ تي حال احوال
درگاهه بابا فريد
شهر مٺڻ ڪوٽ
عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار
ڪشمور
گرنٿ صاحب جو درشن
سک مت
گرونانڪ
گرونانڪ - هڪ فنڪار
گڊو بئراج
سنڌ جي گم ٿيل ندي
ستلج جو وهڪرو
سنڌوءَ جا قديم وهڪرا
گهاڙ
مهراڻ
وهڪرا ۽ انهن جا زمانا
سنڌوءَ جي لاهِي
درياهه ۽ زمين جي سطح
گڊو بئراج تي حادثو
ماڇڪو - سنڌ ۾ پنجاب جو ٻيٽ
ڪنڌڪوٽ ۾
ٽوڙي بنگلي ۾
دنيا جو ڊگهي ۾ ڊگهو ماڻهو
ماٿيلو
مومل ۽ ڀينرون
شڪارپور
عجيب اطلاع
سکر
عجيب ٽڪريون
لب مهراڻ تي آجيان
اسوريا جي راڻي
ڏهاڳڻ سهاڳڻ
اروڙ
ڪالڪان غار
اروڙ ۾ هڪ ٻي غار
نَينهن ٽڪر
سکر ۽ بکر جي تاريخ
خواجه خضر جو آستانو
ساڌ ٻيلو
سَتين جو آستان
روهڙي
وار مبارڪ
پتن جي ماڙي
معصوم شاهه جو منارو
آدم شاهه جو مقبرو
سکر پتڻ
مسجد منزل گاهه
لئنسڊائون پُل
ايوب پُل
سکر بئراج
ٽالپر
نوشهرو فيروز
ڪوٽ ڏيجي
مٿي جو سور لاهيندڙ پير - شادي شهيد
راڪاس جو روڻو
خيرپور ضلعي ۾ درگاهن پويان ڏندڪٿائون
ابراهيم اڌم جي ڏند ڪٿا
آستانو ابراهيم اڌم بلخي
هرڻيءَ جو کير
هنو
شيطان
خيرپور ضلعي ۾ موجود اولهه - اوڀر قبرون
ٻيا پير ۽ قبرون
سيد حسين شاهه بخاري
سيد ڇتن شاهه
لونگ فقير
پير مشائخ مهيسر يا مهيسر مشائخ
سلطان اڌم ڪٿا جو ٻيو حصو
خيرپور ۾ کجي
کجيءَ جو پرڏيهي واپار
فيصلي جي گهڙي
سکر کان لاڙڪاڻي ڏانهن
لاڙڪاڻي ۾
قُبو ڀانڊو ۽ ٿهيمن جا قُبا
شاهه بهارو
ميان الياس ۽ ميان شاهه علي (شاهل) ڪلهوڙي جا مقبرا
اڍاٽ، ڪانڌڙا، جهڪڙ ۽ خيرپور جُوسو
ڌاڙيلن جو خوني حملو
مُهين جو دڙو
مُهين جي دڙي وٽ سنڌو
مهين جي تباهي
ڌرتي ماتا
اينڪي ۽ نِن مهه جي ڪهاڻي
بهشت دلمون ڪيئن ٺهيو؟
مُهين جي دڙي بابت ڏند ڪٿائون
مُهين جي دڙي جا ڪنڀار
ويهڙ ڏانهن
مهاڻا درياهه تان لڏي ويا
ميان گاجي ديرو
وِيهڙ
اولهه وارا پراسرار جبل
لڪل خزاني جي واٽ
دانا ٽاورز
کيرٿر جو ن چوٽيون
مخدوم بلاول
درگاهه مخدوم بلاول
ميان يار محمد ڪلهوڙي جو مقبرو
آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه
گاجي شاهه - قديم واهيون
ڪافر ڪوٽ
سڪندر جو پڙاڏو
سيوهڻ
مي رقصم قلندر شهباز
ڇُٽو اُمراڻي
بودلو بهار ۽ هُنود ڪاسائي
يڪ ٿنڀي
لال باغ
نه ملاح نه مڪڙي
کيرٿر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ گبر بند
نُڪو بٺي آثار
ڪائي ماٿري
جِنن جا گهر
نئگ ڏانهن
شاهه روهي
لنگم تي رت ڀيٽا
لکمير جي ماڙي
هتي نالو لکڻ سان بخار لهي ٿو
سنڌو کيرٿر ماٿري تهذيب
سيوهڻ کان اڳتي
لڪي
بهشت جي دري
تيرٿ ڌارا
بِزن جهڏو
آمري
سن
رني ڪوٽ
رني ڪوٽ بابت ڪجهه تجويزون
سنڌ: پنڊ پهڻن جي دنيا
سنڌ جا ٻيلا
هُڙيون
ڪچي جا ٻيلا
پڪي جا ٻيلا
وڏن ماڻهن سان سنڌوءَ جي جُٺ
حيدرآباد
حيدرآباد ۾ ٽالپرن جي دلچسپي
شهر جون چاڙهيون
قديم آثار
گنجو ڏونگر گام
سياسي ماضي
مرسون مرسون سنڌ نه ڏيسون
مياڻيءَ واري جنگ کانپوءِ
ڪوٽڙي
جِهرڪَ
ميل ـ101
ماجيران جي ماڙي
ڪينجهر
ڪينجهر لڳ ٻيا قديم آثار
هيم ڪوٽ
سونڊا
سونڊا پتڻ
کبڙ پاتڻيءَ جون خبرون
ميربحر ڪير آهن؟
جهنڊو پاتڻي
ٺٽو
دبگير مسجد
مسجد خضري
شاهجهاني مسجد
ٺٽي جا پراڻا پاڙا
سريچند درٻار - فقير جو ڳوٺ
مڪلي
قديم مسجد
پير پٺي ۽ شاهه ڏاتار جي ڪٿا
پير پٺو ماڳ
ٻيڙيءَ جي مرمت ٿي وئي
خدا آباد
ڪلان ڪوٽ
سنڌ ۾ تيل ۽ گئس
قديم غارون
سنياسيءَ جي غار
جَت ۽ وَڳ
اُڏيرو مندر
جنگي سرڏانهن
درياهه ۽ کاريون
جنگي سر پتڻ جي اهميت
مانگر مڇ يا ويسر
ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار
ڪيٽي بندر
ڳاڙهن چانورن جي پوک
ٻيا فصل
شڪارين جون تياريون
گهاتو ڪيئن گهارين؟
پورٽ قاسم ڏانهن
تِمر جا ٻيلا
ڊيلٽا ۾ فطرت جي دهشتگردي
بئراجن جي تعمير کان اڳ
جاکي بندر
رتوڪوٽ
ملاڪي ڪوٽ
درياهه پير ماڳ
ٿنڀن واري مسجد
وڏا هڏا
گُجو
سنڌ ۾ قديم ترين لکت
ٿرون ٽڪري
هاليجي
پکين جا رستا
ڀنڀور
موکي متارا
اوچتو ڦاٽ
سمنڊ ۽ ويرون
مهم جي پڄاڻي
چوکنڊي
سانڊي تان جنگ
بلوچ ٽومبس
ملير ماٿري
ڪراچيءَ جا ڪجهه ٻيا آثار
ريڙهي مياڻ
کديجي
منگهو پير
مورڙيو مانگر مڇ
پڄاڻي
حوالا
بُلهو کوسو ۽ بُـلهي جي بُـٺي


.....سنڌوءَ جو سفر موضوع جون وڌيڪ داخلائون