Bootstrap Example
لڪي : (ابڙو اڪيڊمي)

2020-06-26
داخلا نمبر 278
عنوان لڪي
شاخ سنڌوءَ جو سفر
پڙهيو ويو 1408
داخلا جو حوالو:

هن داخلا لاءِ تاريخ جا حوالا موجود نه آهن

هن داخلا جون تصويرون نه مليون

لڪي جا بنياد
سنڌوءَ جو سفر / بدر ابڙو / ابڙو اڪيڊمي Abro Academy / علمي ادبي پورهيو /

لڪي - مان نڪتل ٻيون شاخون-

لڪي


شاخ سنڌوءَ جو سفر
ٽوٽل صفحا1
موجودہ صفحو0
اڳلو صفحو-0-گذريل صفحو

لڪي



لڪي جبل سلسلو، دادو ضلعي ۾، سنڌ جي جابلو پٽي جي اوڀر ۾، آخري پاسراٽي آهي، جيڪو جيالاجيءَ جي ماهرن موجب، بيهڪ جي لحاظ کان پنهنجي نوعيت جو جدا جبل آهي. جڏهن ڀونءِ ارتقا جي ٽئين دور ۾ داخل ٿي، تڏهن ڌرتيءَ تي جيڪي پهريان جبل ظاهر ٿيا، انهن مان هڪ اهو به آهي. عمر جي لحاظ کان هماليه جبل ۽ کيرٿر جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍو آهي. لڪيءَ جي اوچي ۾ اوچي چوٽي 2300 فوٽ آهي.

اسان کي خبر آهي ته، سنڌ جو مکيه جابلو سلسلو کيرٿر ڏيڍ سؤ ميل ڊگهو آهي، جنهن جا ٽي مکيه حصا آهن، کيرٿر پاڻ ڀت جبل ۽ بڊو. پر انهن سان گڏ ٻيا به ڪيئي ننڍا وڏا جبل آهن، جن جي مختلف ڊيگهه ويڪر ۽ اوچائي آهي. هاڻوڪي سنڌ جي حدن ۾ لڪي، ڏاڦرو، ڪانڀو (ڊيگهه 20 ميل اوچائي 2300 فوٽ) اِري، سورجاڻو، ڪارو، مهير، وغيره مکيه نالا آهن. انهن جبلن جون مختلف چوٽيون ۽ ڀاڱان آهن، جيڪي وري جدا جدا نالن سان سڏجن ٿا. ڏاڦرو جبل، مانجهند جي سڌ ۾ رني ڪوٽ کان اولهه ۾ 7_8 ڪلوميٽر پري آهي. ڪانڀو، اِري ۽ سورجاڻو، ٿاڻي بولا خان جي ڀر ۾ آهن، ڪارو جبل، سپر هاءِ وي تي نوري آباد وٽ اوچي ۾ اوچو جبل جو نالو آهي، جيڪو اتان ڏکڻ ۾ ٿوري پنڌ تي مال ماڙيءَ وٽ اچي پورو ٿئي ٿو. مهير جبل ڪراچيءَ جي اتر ۾ آهي (جتي اسان تازو سنڌ کوجنا مهم دوران ٻه گبر بند، هڪ قديم نالي ۽ سنڌو تهذيب کان آڳاٽي ثقافت جا آثار لڌا آهن).

سنڌوءَ جي جابلو علائقي جو تعارفي تفصيل ايڇ_ٽي لئمبرڪ جي ڪتاب ’سنڌ : جنرل انٽروڊڪشن‘ ۾ ڏنل آهي. مان هتي ان مان ابتدائي ۽ لڪي جبل بابت هڪ ٽڪرو پيش ڪرڻ جي جرئت ڪيان ٿو جيڪو جبل جي ارضياتي تاريخ بابت آهي:

”سنڌ جو الهندو ٽاڪرو علائقو، انهن ننڍين ڇڙوڇر ٽڪرين سميت، جي سنڌ جي ميداني تر ۾ آهن، ذري گهٽ سڄي جو سڄو ڪئنوزائڪ جڳ جي ٽرشري جي زماني جي ٽڪر جو ٺهيل آهي. انهن جي وڏي اڪثريت تهي (Sedimentary)، يعني سامونڊي، مُول جي آهي. اهي ٽڪر چن پٿر جا آهن، فورامنيفيرا (Foraminifera) جي سٿيل کوپن (Shells) مان جڙيل آهي. انهن جيتامڙن جيون جي زرخيزي بي حساب هئي ۽ آڳاٽا سمنڊ انهن سان ڀريل هئا. اُپٻيٽي هندستان ڏورانهين زماني کان خشڪي آهي، پر سنڌ ۽ ان جي ترت اولهه وارو ملڪ ٽري شري زماني جو ايوسين ايام جي پڇاڙيءَ تائين گهڻي ڀاڱي سمنڊ هيٺان رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪي بَري حالتن جا دور به آيا آهن. ڌرتي علم جي ڄاڻن، خاص جنسن (Species) جي هوند يا اڻهوند کي تهبنديءَ جي حوالي سان جانچي، هڪ خاڪو تيار ڪيو آهي، جنهن سان پتو پوي ٿو ته، دنيا جو هيءُ ڀاڱو ميسوزائڪ جڳ جي ڪريٽيشس زماني جي پڇاڙيءَ کان وٺي ان زماني تائين جنهن کي تازو سمجهيو وڃي ٿو، ڪهڙين گردشن مان لنگهيو آهي.

سمنڊ جي تري ۾ کوپن جا هزارين فووٽن تائين سٿيل تهه ڌرتيءَ جي چرپر جي ڪري جبل ۽ مٿانهين پٽن ۾ مٽجي ويا. اها چرپر خاص قسم جي هئي، جنهن جي ڪري جبلن جا تهه اوڀر ۽ اولهه طرف لڙيل ۽ اُڀريل هئا. ان ڪري ئي سنڌ جي ٽڪرن جا ڇَپر (Ranges) اُتر ۽ ڏکڻ مُنهان آهن. اهي گهنجيل تهن جا اُپيٽ (Anticlinals) يعني مَٽ _ مُنهان لهرا (Folds) آهن، جن جي وچ وارن لاڪن (Synclinals) جي شِڪل مٿان آيل وڌيڪ تازن ٽاڪرو سٿن جي ڪري سُڌريل آهي. اهي پويان سامونڊي ۽ ڪجهه نسبتاً ننڍا درياهي سَٿ، اپيٽن جي مٿاڙ جي کاڌ جي ڪري، غائب ٿي ويا آهن ۽ انهن جي جاءِ تي سخت ۽ ڳتيل چن_ پٿر نروار ٿي پيو آهي، جيڪو نمولائيٽ (Nummulites) جي پنڊپهڻ ٿي ويل باقيات جو جڙيل آهي.“

”ڌرتي ڄاڻ جي لحاظ کان سنڌ ۾ لڪي ٽڪريون سڀ کان دلچسپ آهن. هتي ڌرتيءَ جي چرپر جي پاسائتي اڇل نه رڳو اپيٽ جي ڪپ کي ڀڃي وڌو آهي، پر اڀرندي پاسي کي عمودي ۽ ڪٿي ڪٿي ابتي ٽوٻ ڏيئي ڇڏي اٿس ۽ ان جي مٿي کڄيل الهندي پاسي جي وچ ۾ ڇپن جو هڪ ڍڳ ڌڪي آندو اٿس جيڪو کيرٿر سلسلي جي تري واري پهڻ سان لاڳاپو رکي ٿو. انهن مان سڀ کان جهونو ڪريٽيشس زماني سان لاڳاپو رکي ٿو ۽ سڀني ۾ عجيب Deccan Trap جي پهڻ جهڙوڪ هڪ سنهو تهه آهي، جنهن جو مول منڍ آتشي يعني ٻرندڙ جبل وارو آهي. ٻرندڙ ڳاري جي ان وهڪري ’بري‘ حالتن وارو زمانو شروع ٿيندي ڏٺو. جڏهن رني ڪوٽ سلسلي جا هيٺيان تهه جي درياهي مُول جا آهن، سٿيا هئا. ڪوٽڙيءَ جي اتر اولهه ۾ ليئلان (Leilan) وٽ انهيءَ سلسلي جون وڏيون کاڻيون آهن. ڪڪي رنگ جي ڪوئلي جو تهه سؤ کن ورهيه اڳ پهرين Leilan وٽ ۽ پوءِ پرڀرو ڏکڻ ۾ لڌو ويو.“ (ترجمو سليم احمد_ ڇپايل سنڌي ادبي بورڊ)

آئوٽ لائين آف هسٽري جي ليکڪ ايڇ، جي، ويلز (H.G.Wells) جو خيال آهي ته، (هيل تائين ڌرتيءَ بابت ٿيل کوجنا موجب 1951ع) لڳ ڀڳ پنجاهه هزار سال اڳ چوٿين برفاني دور جي عروج وقت لڳ ڀڳ سڄي سنڌ، سڄو پنجاب، ڪڇ، ڪاٺياواڙ، راجستان، گنگا ماٿري ۽ بنگال سمنڊ هيٺ هئا. يعني هماليه، هندستان جو وچون جابلو علائقو، سريلنڪا ۽ بلوچستان سمنڊ کان آزاد هئا. ان طرح سڄي سنڌو ماٿري تي سمنڊ جو پاڻي وريل هو (ڏسو نقشو يورپ ۽ اولهه ايشيا 50_ هزار سال اڳ امڪاني صورتحال صفحو: 75) آئوٽ لائين آف هسٽري جي ساڳئي باب ۾ صفحي 83 تي وري ڏيکاريل آهي ته 25_ کان 35 هزار سال اڳ سنڌوءَ جو ڇوڙ لڳ ڀڳ ڪالا باغ وٽ آهي، جڏهن ته ٿل ۽ ٿل کان هيٺ سڄي سنڌو ماٿري سمنڊ هيٺ آهي، هو ڏانهن اوڀر ۾ بنگال اڃا پاڻيءَ هيٺ آهي.

ايڇ. جي. ويلز، جن حوالن هيٺ اها صورتحال ڄاڻائي آهي سا، ويهين صديءَ جي پهرين ٻن ڏهاڪن تائين جمع ٿيل مواد موجب آهي. ان سوال تي نئين سر ڇنڊڇاڻ جي ضرورت آهي، ڇو ته سنڌ جي جابلو علائقن ۾ توڙي ننڍين ٽڪرين تي جيڪي هاڻوڪي سامونڊي سطح کان فقط 50 کان 300 فوٽ بلند آهن، پٿري دور جون بي شمار آباديون ملن ٿيون جيڪي ٻه لک سالن کان 6 هزار سالن جي عمر جون آهن. کيرٿر ندي جي پاڙ ۾ ڪائي ماٿريءَ جون غارون ته بنهه ان دور جون چيون وڃن ٿيون جيڪي، ڊاڪٽر ويلز موجب سنڌ تي سامونڊي راڄ جون ٿي سگهن ٿيون.




ٽوٽل صفحا1
موجودہ صفحو0
اڳيون صفحو-0-گذريل صفحو

لڪي ھنن داخلائن ۾ پڻ استعمال ٿيل آھي
گوھر بند
سنڌوءَ جو سفر - موضوع جون ٻيون داخلائون-
پبلشر پاران
ليکڪ پاران : سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جي زندگي ۽ موت جو سُوال
اسڪائي ليڪس جي نقش قدم تي
سنڌوءَ جي جاگرافيائي تاريخ
سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟
سنڌو طاس
سنڌو طاس ٺاهه
رگ ويِد ۾ سنڌو
سنڌو مهم ۾ شرڪت
آديسي اڄ مر سڀان مرندو سڀڪو
ٽيڪسيلا
سڪندر اعظم
ڪئمپ ڏانهن
ڪابل نديءَ جي ڪنڌيءَ تي
گليشئر جي هاڃا
اٽڪ وٽ سنڌو
اٽڪ قلعو
اٽڪ پُل
نيرن نيڻن واري ۽ چانديءَ روپ مست
پوٺوهار
غازي گهڙيالا پروجيڪٽ
پاور ڪامپليڪس
پوٺو هار جا ڪجهه درويش
خوشحال ڳڙهه
سنڌوءَ جا خوفناڪ لنگهه
جبلن ۾ ڦاٿل سنڌو
نوري پِير ۽ جوڳي
گهوڙا تڙپ
سوڪڙيان
طوطي خان کان انٽرويو
خوشحال ڳڙهه کان اڳتي
عزيز شڪاريءَ جي قبر
ست سهيليون
ٻيو وڏو وڪڙ
مکڊ شريف
سنڌوءَ ۾ سون
سوان ندي
ڪالاباغ ڏانهن
ڪالاباغ بند
ڪالاباغ بند- ڪجهه تفصيل
ڪالاباغ بند ٺاهڻ جا مقصد
فني جوڙجڪ
بند ڪيئن ٺهندو؟
جبلن جي صورتحال
پٺاڻن کي اعتراض جا سبب
ڪالاباغ شهر
جناح بئراج
ڪالاباغ کان چشمه تائين
ڪيل
دراوڙ
ڪيل بستيءَ کان اڳتي
بوٽ لاڪ
بلوٽ شريف
بلوٽ جي اصل ڪهاڻي
چشمه بئراج ۽ چشمه جهلم لنڪ ڪئنال
بئراج تي
ڪلور ڪوٽ
درياخان ڏانهن
دريا خان ۾
ديرو اسماعيل خان
آلودگي
طوطي خان سان ڪچهري
رحمان ٺيڙهي
رولاڪ افغان قبيلو
ڊي-آءِ خان شهر جو چڪر
ڪروڙ شريف ڏانهن
هڪ ڳوٺ-نوتڪ
ڪروڙ شريف
ليهّ پتڻ تي
نئون ڏينهن
تونسه بئراج
تونسه شريف پير پٺاڻ
بئراج ڏانهن واپسي
زندهه پير
ديري غازي خان ڏانهن
ديرو غازي خان شهر
تاريخ جاگرافي
موسم
قديم علاج
شهر جو ماضي
قديم مندر ۽ مسجدون
سياسي ڇڪتاڻ
نئون سج
ٻيڙي ناهي ته به پرواهه ناهي
ٻار لنگهيائون ٻاجهه سين
ڄام پور وٽ ٻيڙين جي پُل
ڄام پور
ڄام پور جي تاريخ
ڄام جادم جکرو
دلوراءِ جي ٺيڙهه
هرڻاڪس يا هَڙند؟
سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ
ورتر اَسر ۽ اِندر جي جنگ
ڪارو پاڻي
ڄام پور جي سياسي ۽ سماجي حالت
مولانا عبيدالله سنڌي رحه
گهاڙِي والا
مٺڻ ڪوٽ ڏانهن
ڌٻڻ ۾
پتڻ تي حال احوال
درگاهه بابا فريد
شهر مٺڻ ڪوٽ
عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار
ڪشمور
گرنٿ صاحب جو درشن
سک مت
گرونانڪ
گرونانڪ - هڪ فنڪار
گڊو بئراج
سنڌ جي گم ٿيل ندي
ستلج جو وهڪرو
سنڌوءَ جا قديم وهڪرا
گهاڙ
مهراڻ
وهڪرا ۽ انهن جا زمانا
سنڌوءَ جي لاهِي
درياهه ۽ زمين جي سطح
گڊو بئراج تي حادثو
ماڇڪو - سنڌ ۾ پنجاب جو ٻيٽ
ڪنڌڪوٽ ۾
ٽوڙي بنگلي ۾
دنيا جو ڊگهي ۾ ڊگهو ماڻهو
ماٿيلو
مومل ۽ ڀينرون
شڪارپور
عجيب اطلاع
سکر
عجيب ٽڪريون
لب مهراڻ تي آجيان
اسوريا جي راڻي
ڏهاڳڻ سهاڳڻ
اروڙ
ڪالڪان غار
اروڙ ۾ هڪ ٻي غار
نَينهن ٽڪر
سکر ۽ بکر جي تاريخ
خواجه خضر جو آستانو
ساڌ ٻيلو
سَتين جو آستان
روهڙي
وار مبارڪ
پتن جي ماڙي
معصوم شاهه جو منارو
آدم شاهه جو مقبرو
سکر پتڻ
مسجد منزل گاهه
لئنسڊائون پُل
ايوب پُل
سکر بئراج
ٽالپر
نوشهرو فيروز
ڪوٽ ڏيجي
مٿي جو سور لاهيندڙ پير - شادي شهيد
راڪاس جو روڻو
خيرپور ضلعي ۾ درگاهن پويان ڏندڪٿائون
ابراهيم اڌم جي ڏند ڪٿا
آستانو ابراهيم اڌم بلخي
هرڻيءَ جو کير
هنو
شيطان
خيرپور ضلعي ۾ موجود اولهه - اوڀر قبرون
ٻيا پير ۽ قبرون
سيد حسين شاهه بخاري
سيد ڇتن شاهه
لونگ فقير
پير مشائخ مهيسر يا مهيسر مشائخ
سلطان اڌم ڪٿا جو ٻيو حصو
خيرپور ۾ کجي
کجيءَ جو پرڏيهي واپار
فيصلي جي گهڙي
سکر کان لاڙڪاڻي ڏانهن
لاڙڪاڻي ۾
قُبو ڀانڊو ۽ ٿهيمن جا قُبا
شاهه بهارو
ميان الياس ۽ ميان شاهه علي (شاهل) ڪلهوڙي جا مقبرا
اڍاٽ، ڪانڌڙا، جهڪڙ ۽ خيرپور جُوسو
ڌاڙيلن جو خوني حملو
مُهين جو دڙو
مُهين جي دڙي وٽ سنڌو
مهين جي تباهي
ڌرتي ماتا
اينڪي ۽ نِن مهه جي ڪهاڻي
بهشت دلمون ڪيئن ٺهيو؟
مُهين جي دڙي بابت ڏند ڪٿائون
مُهين جي دڙي جا ڪنڀار
ويهڙ ڏانهن
مهاڻا درياهه تان لڏي ويا
ميان گاجي ديرو
وِيهڙ
اولهه وارا پراسرار جبل
لڪل خزاني جي واٽ
دانا ٽاورز
کيرٿر جو ن چوٽيون
مخدوم بلاول
درگاهه مخدوم بلاول
ميان يار محمد ڪلهوڙي جو مقبرو
آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه
گاجي شاهه - قديم واهيون
ڪافر ڪوٽ
سڪندر جو پڙاڏو
سيوهڻ
مي رقصم قلندر شهباز
ڇُٽو اُمراڻي
بودلو بهار ۽ هُنود ڪاسائي
يڪ ٿنڀي
لال باغ
نه ملاح نه مڪڙي
کيرٿر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ گبر بند
نُڪو بٺي آثار
ڪائي ماٿري
جِنن جا گهر
نئگ ڏانهن
شاهه روهي
لنگم تي رت ڀيٽا
لکمير جي ماڙي
هتي نالو لکڻ سان بخار لهي ٿو
سنڌو کيرٿر ماٿري تهذيب
سيوهڻ کان اڳتي
لڪي
بهشت جي دري
تيرٿ ڌارا
بِزن جهڏو
آمري
سن
رني ڪوٽ
رني ڪوٽ بابت ڪجهه تجويزون
سنڌ: پنڊ پهڻن جي دنيا
سنڌ جا ٻيلا
هُڙيون
ڪچي جا ٻيلا
پڪي جا ٻيلا
وڏن ماڻهن سان سنڌوءَ جي جُٺ
حيدرآباد
حيدرآباد ۾ ٽالپرن جي دلچسپي
شهر جون چاڙهيون
قديم آثار
گنجو ڏونگر گام
سياسي ماضي
مرسون مرسون سنڌ نه ڏيسون
مياڻيءَ واري جنگ کانپوءِ
ڪوٽڙي
جِهرڪَ
ميل ـ101
ماجيران جي ماڙي
ڪينجهر
ڪينجهر لڳ ٻيا قديم آثار
هيم ڪوٽ
سونڊا
سونڊا پتڻ
کبڙ پاتڻيءَ جون خبرون
ميربحر ڪير آهن؟
جهنڊو پاتڻي
ٺٽو
دبگير مسجد
مسجد خضري
شاهجهاني مسجد
ٺٽي جا پراڻا پاڙا
سريچند درٻار - فقير جو ڳوٺ
مڪلي
قديم مسجد
پير پٺي ۽ شاهه ڏاتار جي ڪٿا
پير پٺو ماڳ
ٻيڙيءَ جي مرمت ٿي وئي
خدا آباد
ڪلان ڪوٽ
سنڌ ۾ تيل ۽ گئس
قديم غارون
سنياسيءَ جي غار
جَت ۽ وَڳ
اُڏيرو مندر
جنگي سرڏانهن
درياهه ۽ کاريون
جنگي سر پتڻ جي اهميت
مانگر مڇ يا ويسر
ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار
ڪيٽي بندر
ڳاڙهن چانورن جي پوک
ٻيا فصل
شڪارين جون تياريون
گهاتو ڪيئن گهارين؟
پورٽ قاسم ڏانهن
تِمر جا ٻيلا
ڊيلٽا ۾ فطرت جي دهشتگردي
بئراجن جي تعمير کان اڳ
جاکي بندر
رتوڪوٽ
ملاڪي ڪوٽ
درياهه پير ماڳ
ٿنڀن واري مسجد
وڏا هڏا
گُجو
سنڌ ۾ قديم ترين لکت
ٿرون ٽڪري
هاليجي
پکين جا رستا
ڀنڀور
موکي متارا
اوچتو ڦاٽ
سمنڊ ۽ ويرون
مهم جي پڄاڻي
چوکنڊي
سانڊي تان جنگ
بلوچ ٽومبس
ملير ماٿري
ڪراچيءَ جا ڪجهه ٻيا آثار
ريڙهي مياڻ
کديجي
منگهو پير
مورڙيو مانگر مڇ
پڄاڻي
حوالا
بُلهو کوسو ۽ بُـلهي جي بُـٺي


.....سنڌوءَ جو سفر موضوع جون وڌيڪ داخلائون