Bootstrap Example
مهين جي تباهي : (ابڙو اڪيڊمي)

2020-06-23
داخلا نمبر 238
عنوان مهين جي تباهي
شاخ سنڌوءَ جو سفر
پڙهيو ويو 1915
داخلا جو حوالو:

هن داخلا لاءِ تاريخ جا حوالا موجود نه آهن

هن داخلا جون تصويرون نه مليون

مهين جي تباهي جا بنياد
سنڌوءَ جو سفر / بدر ابڙو / ابڙو اڪيڊمي Abro Academy / علمي ادبي پورهيو /

مهين جي تباهي - مان نڪتل ٻيون شاخون-

مهين جي تباهي


شاخ سنڌوءَ جو سفر
ٽوٽل صفحا3
موجودہ صفحو0
اڳلو صفحو-0--1--2-گذريل صفحو

مُهين جي تباهي



قديم آثارن جا ماهر، مُهين جي دڙي کي بچائڻ لاءِ رٿائون ٺاهي ڪم ڪرڻ گهرن ٿا. مهين جو دڙو بچايو اٿارٽي ڇا ٿي ڪري؟ اها خبر خدا کي! پر ماهرن جو خيال آهي ته، ايندڙ ويهن سالن اندر مهين جو دڙو ڀور ڀور ٿي ويندو. قديم تهذيبن ۾ سڀ کان وڌيڪ سرحدن تائين پکڙيل، هن قديم تهذيب جو هيڊڪوارٽر ويهن سالن کان پوءِ فقط ڪتابن ۾ ڳولي سگهبو.

سچي ڳالهه اها آهي ته آرڪيالاجي کاتي تي قابض کک عملدارن جو تعلق، اڄوڪي سنڌ سان ناهي، تنهن ڪري کين سنڌ جي ڪنهن به قديم آثار سان شوق ناهي، سواءِ ان جي ته نواد رات ڪيئن کسڪايون وڃن. اسان مهڙ کان مُهين جي دڙي جو نالو مُهين جو دڙو(MohenjoDaro)ٻڌو آهي پر هٿ ٺوڪين ۽ تعصبي ماهرن مهين کي ڦيرائي ”موئن جو دڙو“ ڪري ڇڏيو آهي. جيتوڻيڪ دڙي جي ابتدائي کوٽائين ۾ ڪم ڪندڙ ماهرن، سر جان مارشل، سر مارٽيمر وهيلر، اين جي مجمدار به دڙي جو نالو مُهين جو دڙو (MohenjoDaro(لکيو پر اڄوڪي پاڪستان آرڪيالاجي کاتي، سرڪاري ڪتابن ۾لفظ”موئن“ (Moen( اختيار ڪيو آهي. دليل ساڳيو ٻاراڻو ته اهو مئل ماڻهن جو دڙو آهي.

انهن عملدارن جو تعصب اڃا به چوٽ تي آهي. مُهين جي دڙي واري تهذيب کي ٽن نالن سان سڏيو ويندو هو. ”موهين جو دڙو تهذيب“ يا ”هڙپا تهذيب“ يا سنڌو تهذيب (Indus Civilization) پر هاڻي پنجاب سان تعلق رکندڙ عملدارن هوريان هوريان ”موهين جو دڙو تهذيب“ لکڻ ڇڏي ڏنو آهي. سندن نئون لٽريچر، ان تهذيب کي ”هڙپا تهذيب“ جو نالو ڏئي ٿو. ڇو؟ ڇاڪاڻ ته هڙپا پنجاب ۾ آهي. اسان اهو سمجهي نه سگهيا آهيون ته آرڪيالاجيءَ جهڙي موضوع کي هيءُ تعصبي عملدار ڪيڏانهن ڪندا. ڇا آرڪيالاجيءَ ۾ تعصب جي ڪا گنجائش ٿي سگهي ٿي؟





مُهين جو دڙو

مُهين جو دڙو تمام وڏو موضوع آهي. هي ايترو وڏو موضوع آهي جو اُن جا بيشمار پهلو آهن، ۽ ان جي هر هڪ پهلوءَ تي قديم آثارن جي ماهرن نه رڳو ڪم ڪيو آهي پر تمام گهِرائيءَ سان ڪم ڪيو آهي.

هنن کنڊرن ۾ اهڙو ڇا آهي جو دنيا اُٿلي پئي آهي؟ سڀڪجهه ڪتابن ۾ لکيل آهي، ۽ اڃا گهڻو ڪجهه معلوم ٿيڻو آهي. اسان ۽ توهان لاءِ رڳو هڪ مشڪل آهي ته اسڪالر حضرات سڄو ڪم يورپي ٻولين ۾ ڪن ٿا ۽ شايع ڪرائين ٿا، اهو ڪم انگريزي ڄاڻندڙن ۽ طبقن لاءِ ته ڪارائتو ٿئي ٿو پر سنڌي قوم هن موضوع تي ٿيل ڪم ۽ علم کان محروم رهجي وڃي ٿي. ان ڪري آئون سدائين مطالبو ڪندو آهيان ته سمورا سائنسي علم سنڌي ۽ ٻين مقامي ٻولين ۾ به ترجمو ٿيڻ گهرجن ته جيئن اسان ڄاڻ جي حق کان محروم نه رهجي وڃون.

جيئن ته هي تمام وڏو موضوع آهي، ان ڪري آئون ڪوشش ڪندس ته ان جي مختلف پهلوئن تي ٿورو ٿورو ڳالهائجي ته جيئن اسان هن تهذيب بابت ڪي بنيادي سوال ۽ ان جا جواب سمجهي سگهون.

پهريون سوال ته اهو ئي آهي ته ڇا ثقافت ۽ تهذيب culture ۽ civilization ٻه جدا شيون آهن؟ يا هڪ ئي شئ لاءِ ٻه جدا لفظ آهن؟ جواب آهي”نه! هي ٻه جدا جدا شيون آهن“. ڪلچر يا ثقافت هڪ ننڍو دائرو آهي ۽ سويلائيزشن يا تهذيب هڪ وڏو دائرو ٿئي ٿو. ڪلچر محدود سرگرمي آهي جنهن ۾ ڪنهن خاص ماحول ۾ رهڻي ڪهڻي ۽ طور طريقا شامل ٿين ٿا، تهذيب سماجي ترقيءَ جو مٿانهون سڌريل درجو ٿئي ٿو. آمري ثقافت آهي، سنڌو تهذيب آهي، جنهن ۾ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي ۽ طور طريقن سان گڏ انهن جي ٻولي، لِپي، عمارت سازي، شهري رٿابندي، لباس، زيور، ريتون رسمون، هنر، روزگار، وڻج واپار، مربوط سماجي نظام، مذهب ۽ عقيدا وغيره اچي وڃن ٿا.

مُهين جي دڙي جي تهذيب ۾ زندگيءَ جا اِهي سڀ شعبا موجود آهن. انهن مان هر هڪ شعبي تي انهن علمن جي ماهرن ڪتابن جا ڪتاب لکيا آهي. مثال طور مُهين جي دڙي جي گهرن جي اڏاوت جو نمونو مختلف دورن ۾ ڪيئن هو؟ ٽائون پلاننگ ڪيئن هئي؟ ڇا هتي طبقاتي نظام هو؟ هن سماج جي جوڙ جڪ ڪيئن هئي؟ هو ڪهڙي ٻولي ڳالهائيندا هئا؟ ڇا پائيندا هئا؟ ڇا ٺاهيندا هئا؟ مذهب ڪهڙو هئن؟ وڻج واپار جو سلسلو ڪيترو پري تائين پکڙيل هو، ڇا خريد ڪندا هئا ۽ ڇا وڪڻندا هئا؟ واپار جو طريقو ڇا هو؟ آمد رفت جا ڪهڙا وسيلا هئا؟ ڪنهن کي پوڄيندا هئا؟ هي ماڻهو نسلي طور ڪير هئا؟ ڪڏهن هئا؟ شهر ڪيئن تباهه ٿيو؟ پوءِ هي ماڻهو ڪيڏانهن ويا؟

ماهر چون ٿا ته سنڌو تهذيب جنهن کي آرڪيلاجيءَ جي دنيا ۾ هڙپا تهذيب جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ان جا ٽي چار دور آهن. هڪ ته سنڌو تهذيب کان آڳاٽو دور، ٻيو سنڌو تهذيب جي ابتدا جو دور يعني لڳ ڀڳ 2500 ق م جو زمانو. ٽيون سنڌو تهذيب جي عروج وارو دور يعني 1800 ق م (لڳ ڀڳ حضرت ابراهيم جو زمانو؟) ٽيون زوال جو وقت يعني 1500 ق. م. جڏهن کان سنڌ تي ٻاهرين قومن يلغارون شروع ڪيون ... ۽ آخر ۾ جُهڪر جي دڙي واري دور يعني 1200 ق م (هي لڳ ڀڳ حضرت موسيٰ جو زمانو آهي جڏهن اسرائيلي قوم مصر مان ڊگهي غلاميءَ بعد يروشلم ڏانهن وئي). ان کان پوءِ لڳ ڀڳ 1000 ق م لوهه جي دريافت جو زمانو آهي جنهن سان سنڌ ۽ هند ۾ شديد مار ڌاڙ جو زمانو شروع ٿيو.

سنڌو تهذيب ڇو تباهه ٿي؟ ڪن ماهرن جو خيال آهي ته هتي1500 ق.م. کان اڳ دراوڙ رهندا هئا، پوءِ وچ ايشيائي نسل جا ماڻهو اتر کان ڪاهيندا آيا ۽ سنڌ هند تي غالب ٿي ويا، انهن سنڌو ماٿريءَ جي قديم قومن کي ڏکڻ ڏانهن ڌڪي ڇڏيو. ڪن جو خيال آهي ته سِنڌوءَ جي اٿل پٿل هن شهر کي ٻوڙي ڊاهي ڇڏيو، بلڪل ايئن جيئن 1942 واري وڏي ٻوڏ ۾ سنڌ ۾ شهرن تي جارحاڻي ڪاهه ڪئي هئي. جيڪڏهن بند بئراجون نه هجن ها ته هن ڀيري به نوان مُهين جا دڙا ٺهي پون ها.

آئون آرڪيالاجسٽ ڪونه آهيان، انڪري ڪجهه تاريخ مان ۽ ڪجهه ڏندڪٿائن مان حوالا ڏيندس ۽ ڪجهه ذاتي راءِ پيش ڪندس. ضروري نه آهي ته ڪو مون سان متفق ٿئي.

منهنجو ذاتي خيال آهي ته تاريخ ۾ آريا نالي ڪا به قوم ڪونه هئي، پر اهو خيال ٺيڪ ٿو لڳي ته قديم جنگجو ترڪ ۽ ڪوهه قاف جي ٿڌن علائقن ۽ وچ اوڀر جون وحشي قومون گرم علائقن جي ستابن پَٽن ۽ چراگاهن تي قبضي لاءِ نڪري پيون. وٽن تيز رفتار سواريون (گهوڙا) ۽ قاتل هٿيار هئا. هنن سنڌو ماٿريءَ تي هوريان هوريان قبضو شروع ڪيو. هنن پاڻ کي آريا (عالي نسب noble) سڏيو ۽ مقامي ماڻهن کي اڻ-آريا (معمولي نسب، اناڙي، اڻ سڌريل) قرار ڏنو. جيئن انگريزن سنڌ فتح ڪرڻ مهل ٽالپرن کي ظالم ۽ جاهل سڏيو. فاتح مفتوح کي سدائين ’نيچ‘ ۽ ’ڪميڻو‘ ئي سڏيندو آهي. تڏهن ئي ته سناتن ڌرم ۾ اصلوڪن مقامي ماڻهن ۽ آديواسين (aborigines)کي شودر، هريجن يا نيچ ذات سڏيو ويندو آهي.

ڪو ايئن به ڪونه هو ته سنڌو ماٿري ڏانهن ايندڙ ٻاهريان قبيلا سڀ جا سڀ گهوڙن تي سوار هئا ۽ سڀني جي هٿن ۾ موتمار هٿيار هئا. ڪي قبيلا مال ڪاهي لاڏائو لوڪن وانگر آيا، مال چاريندا رهيا، ڪو وِڙهيو ته وڙهيا نه ته ايئن ئي ويهي ويا، جيئن اڄ به ٿئي ٿو. اڃا چار سؤ سال ا




ٽوٽل صفحا3
موجودہ صفحو0
اڳيون صفحو-0--1--2-گذريل صفحو

مهين جي تباهي ھنن داخلائن ۾ پڻ استعمال ٿيل آھي
سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جو سفر - موضوع جون ٻيون داخلائون-
پبلشر پاران
ليکڪ پاران : سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جي زندگي ۽ موت جو سُوال
اسڪائي ليڪس جي نقش قدم تي
سنڌوءَ جي جاگرافيائي تاريخ
سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟
سنڌو طاس
سنڌو طاس ٺاهه
رگ ويِد ۾ سنڌو
سنڌو مهم ۾ شرڪت
آديسي اڄ مر سڀان مرندو سڀڪو
ٽيڪسيلا
سڪندر اعظم
ڪئمپ ڏانهن
ڪابل نديءَ جي ڪنڌيءَ تي
گليشئر جي هاڃا
اٽڪ وٽ سنڌو
اٽڪ قلعو
اٽڪ پُل
نيرن نيڻن واري ۽ چانديءَ روپ مست
پوٺوهار
غازي گهڙيالا پروجيڪٽ
پاور ڪامپليڪس
پوٺو هار جا ڪجهه درويش
خوشحال ڳڙهه
سنڌوءَ جا خوفناڪ لنگهه
جبلن ۾ ڦاٿل سنڌو
نوري پِير ۽ جوڳي
گهوڙا تڙپ
سوڪڙيان
طوطي خان کان انٽرويو
خوشحال ڳڙهه کان اڳتي
عزيز شڪاريءَ جي قبر
ست سهيليون
ٻيو وڏو وڪڙ
مکڊ شريف
سنڌوءَ ۾ سون
سوان ندي
ڪالاباغ ڏانهن
ڪالاباغ بند
ڪالاباغ بند- ڪجهه تفصيل
ڪالاباغ بند ٺاهڻ جا مقصد
فني جوڙجڪ
بند ڪيئن ٺهندو؟
جبلن جي صورتحال
پٺاڻن کي اعتراض جا سبب
ڪالاباغ شهر
جناح بئراج
ڪالاباغ کان چشمه تائين
ڪيل
دراوڙ
ڪيل بستيءَ کان اڳتي
بوٽ لاڪ
بلوٽ شريف
بلوٽ جي اصل ڪهاڻي
چشمه بئراج ۽ چشمه جهلم لنڪ ڪئنال
بئراج تي
ڪلور ڪوٽ
درياخان ڏانهن
دريا خان ۾
ديرو اسماعيل خان
آلودگي
طوطي خان سان ڪچهري
رحمان ٺيڙهي
رولاڪ افغان قبيلو
ڊي-آءِ خان شهر جو چڪر
ڪروڙ شريف ڏانهن
هڪ ڳوٺ-نوتڪ
ڪروڙ شريف
ليهّ پتڻ تي
نئون ڏينهن
تونسه بئراج
تونسه شريف پير پٺاڻ
بئراج ڏانهن واپسي
زندهه پير
ديري غازي خان ڏانهن
ديرو غازي خان شهر
تاريخ جاگرافي
موسم
قديم علاج
شهر جو ماضي
قديم مندر ۽ مسجدون
سياسي ڇڪتاڻ
نئون سج
ٻيڙي ناهي ته به پرواهه ناهي
ٻار لنگهيائون ٻاجهه سين
ڄام پور وٽ ٻيڙين جي پُل
ڄام پور
ڄام پور جي تاريخ
ڄام جادم جکرو
دلوراءِ جي ٺيڙهه
هرڻاڪس يا هَڙند؟
سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ
ورتر اَسر ۽ اِندر جي جنگ
ڪارو پاڻي
ڄام پور جي سياسي ۽ سماجي حالت
مولانا عبيدالله سنڌي رحه
گهاڙِي والا
مٺڻ ڪوٽ ڏانهن
ڌٻڻ ۾
پتڻ تي حال احوال
درگاهه بابا فريد
شهر مٺڻ ڪوٽ
عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار
ڪشمور
گرنٿ صاحب جو درشن
سک مت
گرونانڪ
گرونانڪ - هڪ فنڪار
گڊو بئراج
سنڌ جي گم ٿيل ندي
ستلج جو وهڪرو
سنڌوءَ جا قديم وهڪرا
گهاڙ
مهراڻ
وهڪرا ۽ انهن جا زمانا
سنڌوءَ جي لاهِي
درياهه ۽ زمين جي سطح
گڊو بئراج تي حادثو
ماڇڪو - سنڌ ۾ پنجاب جو ٻيٽ
ڪنڌڪوٽ ۾
ٽوڙي بنگلي ۾
دنيا جو ڊگهي ۾ ڊگهو ماڻهو
ماٿيلو
مومل ۽ ڀينرون
شڪارپور
عجيب اطلاع
سکر
عجيب ٽڪريون
لب مهراڻ تي آجيان
اسوريا جي راڻي
ڏهاڳڻ سهاڳڻ
اروڙ
ڪالڪان غار
اروڙ ۾ هڪ ٻي غار
نَينهن ٽڪر
سکر ۽ بکر جي تاريخ
خواجه خضر جو آستانو
ساڌ ٻيلو
سَتين جو آستان
روهڙي
وار مبارڪ
پتن جي ماڙي
معصوم شاهه جو منارو
آدم شاهه جو مقبرو
سکر پتڻ
مسجد منزل گاهه
لئنسڊائون پُل
ايوب پُل
سکر بئراج
ٽالپر
نوشهرو فيروز
ڪوٽ ڏيجي
مٿي جو سور لاهيندڙ پير - شادي شهيد
راڪاس جو روڻو
خيرپور ضلعي ۾ درگاهن پويان ڏندڪٿائون
ابراهيم اڌم جي ڏند ڪٿا
آستانو ابراهيم اڌم بلخي
هرڻيءَ جو کير
هنو
شيطان
خيرپور ضلعي ۾ موجود اولهه - اوڀر قبرون
ٻيا پير ۽ قبرون
سيد حسين شاهه بخاري
سيد ڇتن شاهه
لونگ فقير
پير مشائخ مهيسر يا مهيسر مشائخ
سلطان اڌم ڪٿا جو ٻيو حصو
خيرپور ۾ کجي
کجيءَ جو پرڏيهي واپار
فيصلي جي گهڙي
سکر کان لاڙڪاڻي ڏانهن
لاڙڪاڻي ۾
قُبو ڀانڊو ۽ ٿهيمن جا قُبا
شاهه بهارو
ميان الياس ۽ ميان شاهه علي (شاهل) ڪلهوڙي جا مقبرا
اڍاٽ، ڪانڌڙا، جهڪڙ ۽ خيرپور جُوسو
ڌاڙيلن جو خوني حملو
مُهين جو دڙو
مُهين جي دڙي وٽ سنڌو
مهين جي تباهي
ڌرتي ماتا
اينڪي ۽ نِن مهه جي ڪهاڻي
بهشت دلمون ڪيئن ٺهيو؟
مُهين جي دڙي بابت ڏند ڪٿائون
مُهين جي دڙي جا ڪنڀار
ويهڙ ڏانهن
مهاڻا درياهه تان لڏي ويا
ميان گاجي ديرو
وِيهڙ
اولهه وارا پراسرار جبل
لڪل خزاني جي واٽ
دانا ٽاورز
کيرٿر جو ن چوٽيون
مخدوم بلاول
درگاهه مخدوم بلاول
ميان يار محمد ڪلهوڙي جو مقبرو
آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه
گاجي شاهه - قديم واهيون
ڪافر ڪوٽ
سڪندر جو پڙاڏو
سيوهڻ
مي رقصم قلندر شهباز
ڇُٽو اُمراڻي
بودلو بهار ۽ هُنود ڪاسائي
يڪ ٿنڀي
لال باغ
نه ملاح نه مڪڙي
کيرٿر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ گبر بند
نُڪو بٺي آثار
ڪائي ماٿري
جِنن جا گهر
نئگ ڏانهن
شاهه روهي
لنگم تي رت ڀيٽا
لکمير جي ماڙي
هتي نالو لکڻ سان بخار لهي ٿو
سنڌو کيرٿر ماٿري تهذيب
سيوهڻ کان اڳتي
لڪي
بهشت جي دري
تيرٿ ڌارا
بِزن جهڏو
آمري
سن
رني ڪوٽ
رني ڪوٽ بابت ڪجهه تجويزون
سنڌ: پنڊ پهڻن جي دنيا
سنڌ جا ٻيلا
هُڙيون
ڪچي جا ٻيلا
پڪي جا ٻيلا
وڏن ماڻهن سان سنڌوءَ جي جُٺ
حيدرآباد
حيدرآباد ۾ ٽالپرن جي دلچسپي
شهر جون چاڙهيون
قديم آثار
گنجو ڏونگر گام
سياسي ماضي
مرسون مرسون سنڌ نه ڏيسون
مياڻيءَ واري جنگ کانپوءِ
ڪوٽڙي
جِهرڪَ
ميل ـ101
ماجيران جي ماڙي
ڪينجهر
ڪينجهر لڳ ٻيا قديم آثار
هيم ڪوٽ
سونڊا
سونڊا پتڻ
کبڙ پاتڻيءَ جون خبرون
ميربحر ڪير آهن؟
جهنڊو پاتڻي
ٺٽو
دبگير مسجد
مسجد خضري
شاهجهاني مسجد
ٺٽي جا پراڻا پاڙا
سريچند درٻار - فقير جو ڳوٺ
مڪلي
قديم مسجد
پير پٺي ۽ شاهه ڏاتار جي ڪٿا
پير پٺو ماڳ
ٻيڙيءَ جي مرمت ٿي وئي
خدا آباد
ڪلان ڪوٽ
سنڌ ۾ تيل ۽ گئس
قديم غارون
سنياسيءَ جي غار
جَت ۽ وَڳ
اُڏيرو مندر
جنگي سرڏانهن
درياهه ۽ کاريون
جنگي سر پتڻ جي اهميت
مانگر مڇ يا ويسر
ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار
ڪيٽي بندر
ڳاڙهن چانورن جي پوک
ٻيا فصل
شڪارين جون تياريون
گهاتو ڪيئن گهارين؟
پورٽ قاسم ڏانهن
تِمر جا ٻيلا
ڊيلٽا ۾ فطرت جي دهشتگردي
بئراجن جي تعمير کان اڳ
جاکي بندر
رتوڪوٽ
ملاڪي ڪوٽ
درياهه پير ماڳ
ٿنڀن واري مسجد
وڏا هڏا
گُجو
سنڌ ۾ قديم ترين لکت
ٿرون ٽڪري
هاليجي
پکين جا رستا
ڀنڀور
موکي متارا
اوچتو ڦاٽ
سمنڊ ۽ ويرون
مهم جي پڄاڻي
چوکنڊي
سانڊي تان جنگ
بلوچ ٽومبس
ملير ماٿري
ڪراچيءَ جا ڪجهه ٻيا آثار
ريڙهي مياڻ
کديجي
منگهو پير
مورڙيو مانگر مڇ
پڄاڻي
حوالا
بُلهو کوسو ۽ بُـلهي جي بُـٺي


.....سنڌوءَ جو سفر موضوع جون وڌيڪ داخلائون