Bootstrap Example
ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار : (ابڙو اڪيڊمي)

2020-07-01
داخلا نمبر 385
عنوان ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار
شاخ سنڌوءَ جو سفر
پڙهيو ويو 1293
داخلا جو حوالو:

هن داخلا لاءِ تاريخ جا حوالا موجود نه آهن

هن داخلا جون تصويرون نه مليون

ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار جا بنياد
سنڌوءَ جو سفر / بدر ابڙو / ابڙو اڪيڊمي Abro Academy / علمي ادبي پورهيو /

ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار - مان نڪتل ٻيون شاخون-

ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار


شاخ سنڌوءَ جو سفر
ٽوٽل صفحا1
موجودہ صفحو0
اڳلو صفحو-0-گذريل صفحو

ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار



قديم نقشا ڏسڻ ۽ تاريخون پڙهڻ کانپوءِ ائين ٿو لڳي ته، اٽڪل 500 قبل مسيح ڌاري، ٺٽي ضلعي جو لڳ ڀڳ سڄو ڏاکڻيون حصو سواءِ انهن ٽڪرين جي، جيڪي پير پٺي تائين آهن، سرگرم ڊيلٽا وارو علائقو هو. اُڀن شاهه واري ٽڪري ان وقت ۾ ٽاڪرو ٻيٽ هو. ٽاڪرو ٻيٽارين جو سلسلو مڪليءَ کان اولهه طرف لڳ ڀڳ گهاري تائين هوندو. اها صورتحال جيئن پوءِ تيئن بهتر ٿيندي وئي ۽ هوريان هوريان درياهي لٽ ڀراءُ ڪندي وئي ۽ ٽڪرين جي وچ وارو پاڻي پوئتي ڌڪبو ويو. تان جو درياهه ۽ سمنڊ جي سرگرم جنگ وڌيڪ ڏکڻ اوڀر طرف ٿيڻ لڳي. پر ائين ٿو لڳي ته، جڏهن مسلمانن سنڌ فتح ڪئي تڏهن صورتحال يونانين جي آمد جي ڀيٽ ۾ بهتر هئي. يوناني اثر هيٺ علائقن جا ثبوت ڊيلٽا واري علائقي ۾ گهٽ ملن ٿا. البت ڀنڀور جي کوٽائيءَ مان يوناني اثر ظاهر ٿيو آهي. تاريخدانن سڪندر جي سامونڊي لشڪر واري واٽ بابت جيڪو امڪاني نقشو تيار ڪيو آهي، ان موجب نيرڪس، پير پٺي جي ڏکڻ ۽ اڀن شاهه واري ٽڪريءَ جي اتر کان، ٻيڙا ڪڍي مڪليءَ جي الهندي وَٽَ سان اتر رخ ۾ سفر ڪري، کَجُو ٽڪريءَ جي اتر کان ٿيندو، ڦِٽي ڪريڪ واري واٽ وٺي، گسري ڪريڪ مان ٿيندو، حب ۽ بلوچستان ڏانهن ويو آهي.

انگريزن جي دور ۾ سنڌو ڊيلٽا جو اڀياس پهريون ڀيرو سائنسي بنيادن تي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. دنيا جون سموريون لٽاشيون نديون ڊيلٽا ٺاهينديون آهن. سنڌ ۾ لَٽَ جو مقدار ججهو رهيو آهي، ان ڪري ان عظيم ڊيلٽا جنم ورتو آهي. ڊيلٽا اتي ئي شڪل وٺندو آهي، جتي درياهي پاڻيءَ کي سمنڊ جهل ڪندو آهي. ان ويڙهه ۾ فتح درياهه جي ئي ٿيندي آهي ڇو ته اهو هوريان هوريان پنهنجي لٽ جمع ڪندو، سمنڊ کي پوئتي ڌڪيندو ويندو آهي. پر ڊيلٽا هميشه ٻن قسمن جو هوندو آهي، هڪ پراڻو ۽ ٻيو نئون: پراڻي ڊيلٽا ۾ درياهي شاخن جي وچ واري زمين مضبوط ٿي چڪي هوندي آهي، پر نئين ۽ سرگرم ڊيلٽا جي زمين گپ جي دڙن جي صورت ۾ هوندي آهي. جڏهن سمنڊ جي وير چڙهندي آهي ته انهن نون دڙن تي پاڻي وري ويندو آهي ۽ جڏهن وير لهندي آهي ته گپ جو ميدان اڀري ويندو آهي، جيڪڏهن لٽ جي آمد جو سلسلو جاري رهي ته سمنڊ اڃا پوئتي هٽي ويندو آهي ڇو ته، درياهي لٽ، گپ جي ميدانن کي اوچو ڪندي رهندي آهي.

سنڌو ڊيلٽا ۾ گڏ ٿيل لٽ ۾ فقط ٻه جزا نظر اچن ٿا، هڪ چيڪي مٽي، جيڪا پاڻيءَ ۾ شامل ٿي هڪ ٿي وڃي ٿي ۽ ٻيو واريءَ جا تمام ننڍڙا ذرا. اصل ۾ درياهه جڏهن جبل تان لهي ٿو ته، پاڻ سان وڏا وڏا پهڻ گهلي، ڀڃي ڀور ڪري ٿو. جبلن تي درياهه کي طاقت به آهي تنهن ڪري پهڻن کي ڌڪي کڻي اچي ٿو پر جڏهن درياهه سڌن پٽن ۾ داخل ٿئي ٿو ته ان جي طاقت به ختم ٿيو وڃي. ان ڪري پاڻيءَ ۾ فقط ننڍڙا ۽ ملي ويل جُزا ئي سمنڊ تائين پهچن ٿا. اهو ئي سبب آهي جو سنڌو ڊيلٽا جا سمورا ٻيٽ پٿرن کان آجا ۽ سنهڙي واري ۽ چيڪي مٽيءَ جا دڙا آهن.

ايڇ ٽي لئمبرڪ، ڊيلٽائي سرگرميءَ جو مشاهدو ڪرڻ کان پوءِ ٺيڪ لکيو آهي ته، ”ڊيلٽائي شاخون نهايت ئي ناپائيدار آهن ان ڪري ڊيلٽا جو ڪو به نقشو ٺاهيو ته اهو ٻن سالن اندر بيڪار ٿي ويندو“ اهو تجربو اسان کي اڄ به ٿيو آهي. جڏهن اسان سروي ڊپارٽمنٽ آف پاڪستان جا 1967ع ۾ تيار ڪيل نقشا جاچيا ته، انهن ۾ جنگي سر پتڻ جو نالو نشان ڏسڻ ۾ نٿو اچي. جيتوڻيڪ هن وقت ان پتڻ تي هيڏي ساري سرگرمي هئي.

سنڌو درياهه ڪيتري رفتار سان سمنڊ ۾ نئين زمين ٺاهي ٿو؟ ان جي جواب ۾ لئمبرڪ لکي ٿو ته، سنڌوءَ جي پاڻيءَ جي 327 پتين پويان هڪ پتي لٽ آهي، جڏهن ته نيل نديءَ ۾ اها نسبت اڌ جيتري آهي. سنڌو درياهه، ٻوڏ جي هڪ س‍ؤ ڏينهن ۾ لٽ جا 11_ڪروڙ 90 لک مڪعب وال سمنڊ ڏانهن کڻي هلي ٿو، جڏهن ته نيل ندي سڄي سال ۾ چار ڪروڙ مڪعب وال آڻي ٿي. ان حساب سان سنڌوندي 38 چورس ميلن ۾ هڪ وال ٿلهي لٽ آڻي ٿي. جڏهن ته، نيل ندي فقط 13_ چورس ميل جي لٽ آڻي ٿي. اهي تفصيل ڄاڻائيندي لئمبرڪ جو چوڻ آهي ته، سنڌو ڊيلٽا جي وڌڻ جي رفتار نيل جي ڀيٽ ۾ ٽيڻ کان به مٿي آهي. انگريزن جي اڀياس موجب، ڏهن سالن ۾ درياهه جي مکيه ڦاٽن جون ڪنڌيون ساڍا ٽي ميل وڌي ويون جڏهن ته پاسرن ڍورن ۾ اها واڌ گهٽ هئي. ساڳئي دور ۾ ورتل ماپن موجب، سنڌوءَ جي ڇوڙ وٽ 1873ع ۽ 1904ع جي وچ ۾ اٽڪل 97 چورس ميل نئين زمين وجود ۾ آئي هئي. پر ياد رکڻ گهرجي ته اها صورتحال سنڌوءَ ۽ ان جي ساٿاري ندين تي بند ۽ بئراجون پوڻ کان اڳ جي آهي.




ٽوٽل صفحا1
موجودہ صفحو0
اڳيون صفحو-0-گذريل صفحو

ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار ھنن داخلائن ۾ پڻ استعمال ٿيل آھي
ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار
سنڌوءَ جو سفر - موضوع جون ٻيون داخلائون-
پبلشر پاران
ليکڪ پاران : سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جي زندگي ۽ موت جو سُوال
اسڪائي ليڪس جي نقش قدم تي
سنڌوءَ جي جاگرافيائي تاريخ
سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟
سنڌو طاس
سنڌو طاس ٺاهه
رگ ويِد ۾ سنڌو
سنڌو مهم ۾ شرڪت
آديسي اڄ مر سڀان مرندو سڀڪو
ٽيڪسيلا
سڪندر اعظم
ڪئمپ ڏانهن
ڪابل نديءَ جي ڪنڌيءَ تي
گليشئر جي هاڃا
اٽڪ وٽ سنڌو
اٽڪ قلعو
اٽڪ پُل
نيرن نيڻن واري ۽ چانديءَ روپ مست
پوٺوهار
غازي گهڙيالا پروجيڪٽ
پاور ڪامپليڪس
پوٺو هار جا ڪجهه درويش
خوشحال ڳڙهه
سنڌوءَ جا خوفناڪ لنگهه
جبلن ۾ ڦاٿل سنڌو
نوري پِير ۽ جوڳي
گهوڙا تڙپ
سوڪڙيان
طوطي خان کان انٽرويو
خوشحال ڳڙهه کان اڳتي
عزيز شڪاريءَ جي قبر
ست سهيليون
ٻيو وڏو وڪڙ
مکڊ شريف
سنڌوءَ ۾ سون
سوان ندي
ڪالاباغ ڏانهن
ڪالاباغ بند
ڪالاباغ بند- ڪجهه تفصيل
ڪالاباغ بند ٺاهڻ جا مقصد
فني جوڙجڪ
بند ڪيئن ٺهندو؟
جبلن جي صورتحال
پٺاڻن کي اعتراض جا سبب
ڪالاباغ شهر
جناح بئراج
ڪالاباغ کان چشمه تائين
ڪيل
دراوڙ
ڪيل بستيءَ کان اڳتي
بوٽ لاڪ
بلوٽ شريف
بلوٽ جي اصل ڪهاڻي
چشمه بئراج ۽ چشمه جهلم لنڪ ڪئنال
بئراج تي
ڪلور ڪوٽ
درياخان ڏانهن
دريا خان ۾
ديرو اسماعيل خان
آلودگي
طوطي خان سان ڪچهري
رحمان ٺيڙهي
رولاڪ افغان قبيلو
ڊي-آءِ خان شهر جو چڪر
ڪروڙ شريف ڏانهن
هڪ ڳوٺ-نوتڪ
ڪروڙ شريف
ليهّ پتڻ تي
نئون ڏينهن
تونسه بئراج
تونسه شريف پير پٺاڻ
بئراج ڏانهن واپسي
زندهه پير
ديري غازي خان ڏانهن
ديرو غازي خان شهر
تاريخ جاگرافي
موسم
قديم علاج
شهر جو ماضي
قديم مندر ۽ مسجدون
سياسي ڇڪتاڻ
نئون سج
ٻيڙي ناهي ته به پرواهه ناهي
ٻار لنگهيائون ٻاجهه سين
ڄام پور وٽ ٻيڙين جي پُل
ڄام پور
ڄام پور جي تاريخ
ڄام جادم جکرو
دلوراءِ جي ٺيڙهه
هرڻاڪس يا هَڙند؟
سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ
ورتر اَسر ۽ اِندر جي جنگ
ڪارو پاڻي
ڄام پور جي سياسي ۽ سماجي حالت
مولانا عبيدالله سنڌي رحه
گهاڙِي والا
مٺڻ ڪوٽ ڏانهن
ڌٻڻ ۾
پتڻ تي حال احوال
درگاهه بابا فريد
شهر مٺڻ ڪوٽ
عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار
ڪشمور
گرنٿ صاحب جو درشن
سک مت
گرونانڪ
گرونانڪ - هڪ فنڪار
گڊو بئراج
سنڌ جي گم ٿيل ندي
ستلج جو وهڪرو
سنڌوءَ جا قديم وهڪرا
گهاڙ
مهراڻ
وهڪرا ۽ انهن جا زمانا
سنڌوءَ جي لاهِي
درياهه ۽ زمين جي سطح
گڊو بئراج تي حادثو
ماڇڪو - سنڌ ۾ پنجاب جو ٻيٽ
ڪنڌڪوٽ ۾
ٽوڙي بنگلي ۾
دنيا جو ڊگهي ۾ ڊگهو ماڻهو
ماٿيلو
مومل ۽ ڀينرون
شڪارپور
عجيب اطلاع
سکر
عجيب ٽڪريون
لب مهراڻ تي آجيان
اسوريا جي راڻي
ڏهاڳڻ سهاڳڻ
اروڙ
ڪالڪان غار
اروڙ ۾ هڪ ٻي غار
نَينهن ٽڪر
سکر ۽ بکر جي تاريخ
خواجه خضر جو آستانو
ساڌ ٻيلو
سَتين جو آستان
روهڙي
وار مبارڪ
پتن جي ماڙي
معصوم شاهه جو منارو
آدم شاهه جو مقبرو
سکر پتڻ
مسجد منزل گاهه
لئنسڊائون پُل
ايوب پُل
سکر بئراج
ٽالپر
نوشهرو فيروز
ڪوٽ ڏيجي
مٿي جو سور لاهيندڙ پير - شادي شهيد
راڪاس جو روڻو
خيرپور ضلعي ۾ درگاهن پويان ڏندڪٿائون
ابراهيم اڌم جي ڏند ڪٿا
آستانو ابراهيم اڌم بلخي
هرڻيءَ جو کير
هنو
شيطان
خيرپور ضلعي ۾ موجود اولهه - اوڀر قبرون
ٻيا پير ۽ قبرون
سيد حسين شاهه بخاري
سيد ڇتن شاهه
لونگ فقير
پير مشائخ مهيسر يا مهيسر مشائخ
سلطان اڌم ڪٿا جو ٻيو حصو
خيرپور ۾ کجي
کجيءَ جو پرڏيهي واپار
فيصلي جي گهڙي
سکر کان لاڙڪاڻي ڏانهن
لاڙڪاڻي ۾
قُبو ڀانڊو ۽ ٿهيمن جا قُبا
شاهه بهارو
ميان الياس ۽ ميان شاهه علي (شاهل) ڪلهوڙي جا مقبرا
اڍاٽ، ڪانڌڙا، جهڪڙ ۽ خيرپور جُوسو
ڌاڙيلن جو خوني حملو
مُهين جو دڙو
مُهين جي دڙي وٽ سنڌو
مهين جي تباهي
ڌرتي ماتا
اينڪي ۽ نِن مهه جي ڪهاڻي
بهشت دلمون ڪيئن ٺهيو؟
مُهين جي دڙي بابت ڏند ڪٿائون
مُهين جي دڙي جا ڪنڀار
ويهڙ ڏانهن
مهاڻا درياهه تان لڏي ويا
ميان گاجي ديرو
وِيهڙ
اولهه وارا پراسرار جبل
لڪل خزاني جي واٽ
دانا ٽاورز
کيرٿر جو ن چوٽيون
مخدوم بلاول
درگاهه مخدوم بلاول
ميان يار محمد ڪلهوڙي جو مقبرو
آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه
گاجي شاهه - قديم واهيون
ڪافر ڪوٽ
سڪندر جو پڙاڏو
سيوهڻ
مي رقصم قلندر شهباز
ڇُٽو اُمراڻي
بودلو بهار ۽ هُنود ڪاسائي
يڪ ٿنڀي
لال باغ
نه ملاح نه مڪڙي
کيرٿر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ گبر بند
نُڪو بٺي آثار
ڪائي ماٿري
جِنن جا گهر
نئگ ڏانهن
شاهه روهي
لنگم تي رت ڀيٽا
لکمير جي ماڙي
هتي نالو لکڻ سان بخار لهي ٿو
سنڌو کيرٿر ماٿري تهذيب
سيوهڻ کان اڳتي
لڪي
بهشت جي دري
تيرٿ ڌارا
بِزن جهڏو
آمري
سن
رني ڪوٽ
رني ڪوٽ بابت ڪجهه تجويزون
سنڌ: پنڊ پهڻن جي دنيا
سنڌ جا ٻيلا
هُڙيون
ڪچي جا ٻيلا
پڪي جا ٻيلا
وڏن ماڻهن سان سنڌوءَ جي جُٺ
حيدرآباد
حيدرآباد ۾ ٽالپرن جي دلچسپي
شهر جون چاڙهيون
قديم آثار
گنجو ڏونگر گام
سياسي ماضي
مرسون مرسون سنڌ نه ڏيسون
مياڻيءَ واري جنگ کانپوءِ
ڪوٽڙي
جِهرڪَ
ميل ـ101
ماجيران جي ماڙي
ڪينجهر
ڪينجهر لڳ ٻيا قديم آثار
هيم ڪوٽ
سونڊا
سونڊا پتڻ
کبڙ پاتڻيءَ جون خبرون
ميربحر ڪير آهن؟
جهنڊو پاتڻي
ٺٽو
دبگير مسجد
مسجد خضري
شاهجهاني مسجد
ٺٽي جا پراڻا پاڙا
سريچند درٻار - فقير جو ڳوٺ
مڪلي
قديم مسجد
پير پٺي ۽ شاهه ڏاتار جي ڪٿا
پير پٺو ماڳ
ٻيڙيءَ جي مرمت ٿي وئي
خدا آباد
ڪلان ڪوٽ
سنڌ ۾ تيل ۽ گئس
قديم غارون
سنياسيءَ جي غار
جَت ۽ وَڳ
اُڏيرو مندر
جنگي سرڏانهن
درياهه ۽ کاريون
جنگي سر پتڻ جي اهميت
مانگر مڇ يا ويسر
ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار
ڪيٽي بندر
ڳاڙهن چانورن جي پوک
ٻيا فصل
شڪارين جون تياريون
گهاتو ڪيئن گهارين؟
پورٽ قاسم ڏانهن
تِمر جا ٻيلا
ڊيلٽا ۾ فطرت جي دهشتگردي
بئراجن جي تعمير کان اڳ
جاکي بندر
رتوڪوٽ
ملاڪي ڪوٽ
درياهه پير ماڳ
ٿنڀن واري مسجد
وڏا هڏا
گُجو
سنڌ ۾ قديم ترين لکت
ٿرون ٽڪري
هاليجي
پکين جا رستا
ڀنڀور
موکي متارا
اوچتو ڦاٽ
سمنڊ ۽ ويرون
مهم جي پڄاڻي
چوکنڊي
سانڊي تان جنگ
بلوچ ٽومبس
ملير ماٿري
ڪراچيءَ جا ڪجهه ٻيا آثار
ريڙهي مياڻ
کديجي
منگهو پير
مورڙيو مانگر مڇ
پڄاڻي
حوالا
بُلهو کوسو ۽ بُـلهي جي بُـٺي


.....سنڌوءَ جو سفر موضوع جون وڌيڪ داخلائون