Bootstrap Example
ڪالاباغ شهر : (ابڙو اڪيڊمي)

2020-06-18
داخلا نمبر 100
عنوان ڪالاباغ شهر
شاخ سنڌوءَ جو سفر
پڙهيو ويو 1275
داخلا جو حوالو:

داخلا ۾ استعمال ٿيل تاريخون

1989.11.05-A.D

آچر-5 نومبر 1989ع اسان نئين ڏينهن جي آجيان صبح سوير ڪئي. سج اڀرڻ مهل اسان جيپ ۾ هئاسون. جيپ ڪالاباغ شهر جي سرڪاري عمارتن کان ٿيندي، ننڍڙي چؤواٽي تي بيٺي. چؤواٽي کان درياهه جي ڪنڌي پري ڪونه هئي. شهر اڃا ننڊاکڙو هو. ڪو ڪو دڪان کليل هو. چانهه وارو ، سِيري پُوريءَ جو دڪان، کير وارو، حجم يا اهڙو ڪو ٻيو دڪان. شهر کُلڻ ۾ گهڻي دير ڪونه هئي. ننڍا شهر پورهيت ماڻهن وانگر جلد جاڳندا آهن، ڇو ته ٻهراڙين جا ماڻهو ساجهر اچي ساجهر ئي موٽي ويندا آهن.


1978.00.00-A.D

مون کي ائين لڳو ته 1979ع کان اڳ ڪالاباغ جا ماڻهو نازين جي ٽارچر ڪئمپ جهڙي حالت ۾ هئا، جنهن ۾ ماڻهو فقط ڦٿڪي، لڇي، بي عزت ٿي ۽ مري سگهيا ٿي پر ٻڙڪ ٻاهر ڪڍي نه ٿي سگهيا هيءُ ايوب خان جي بنيادي جمهوريت جو ڪهڙو نه اگهاڙو م1979ع کي وقت گذري ويو آهي، ”نواب ڪالاباغ“ امير محمد خان جو دور ختم ٿي چڪو آهي، ماڻهو نواب ڪالاباغ جي ظلمن خلاف ڳالهائين ٿا پر ماحول ۾ خوف اڃا جاري آهي، ماڻهو اڃا به سرٻاٽن ۾ ڳالهائين ٿا. نئين نواب جا جاسوس اڃا به ڦِرن ٿا، اها ٻي ڳالهه آهي ته هاڻي 1978ع کان اڳيون دور موٽي نه ايندو.


هن داخلا جون تصويرون نه مليون

ڪالاباغ شهر جا بنياد
سنڌوءَ جو سفر / بدر ابڙو / ابڙو اڪيڊمي Abro Academy / علمي ادبي پورهيو /

ڪالاباغ شهر - مان نڪتل ٻيون شاخون-

ڪالاباغ شهر


شاخ سنڌوءَ جو سفر
ٽوٽل صفحا3
موجودہ صفحو0
اڳلو صفحو-0--1--2-گذريل صفحو

ڪالاباغ شهر



آچر-5 نومبر 1989ع

اسان نئين ڏينهن جي آجيان صبح سوير ڪئي. سج اڀرڻ مهل اسان جيپ ۾ هئاسون. جيپ ڪالاباغ شهر جي سرڪاري عمارتن کان ٿيندي، ننڍڙي چؤواٽي تي بيٺي. چؤواٽي کان درياهه جي ڪنڌي پري ڪونه هئي. شهر اڃا ننڊاکڙو هو. ڪو ڪو دڪان کليل هو. چانهه وارو ، سِيري پُوريءَ جو دڪان، کير وارو، حجم يا اهڙو ڪو ٻيو دڪان. شهر کُلڻ ۾ گهڻي دير ڪونه هئي. ننڍا شهر پورهيت ماڻهن وانگر جلد جاڳندا آهن، ڇو ته ٻهراڙين جا ماڻهو ساجهر اچي ساجهر ئي موٽي ويندا آهن.

”توهان ناشتو پاڻي ڪري وٺو تيسين شهر کُلي ويندو!“ ڪالاباغ جي هڪ نوجوان پُڇا تي اسان جي رهنمائي ڪئي. سامهون چانهه ۽ پراٺي جو بندوبست هو. محمد علي قادري ۽ ڪريم ميمڻ پنهنجن هٿيارن ۽ بندوقن (ڪريم پنهنجين ڪئمرائن کي بندوقون چوندو آهي) کي سنڀالي شڪار تي ٻيلي ۾ (شهر ۾) گهڙي ويا. ننڍڙن شهرن ۾ ڪا نئين ڳالهه جهنگ ۾ باهه وانگر پکڙجندي آهي. اسان هڪ جهوني مندر جي آڏو اچي بيٺاسون ته پنج ڇهه مقامي ماڻهو وڪوڙي ويا. محمد علي ۽ ڪريم ميمڻ جي پويان به ننڍڙو لشڪر هلي رهيو هو. عام ماڻهن جو تاثر هئو ته اسان ٽيلي وزن وارا آهيون، گهڻن کي شڪ هو ته هيءَ ٽيم ڪنهن ڳجهي ڪم تي نڪتل ٽيم آهي. ماڻهن جو ميڙ ڏسي اسان پڇيو،

”هيءُ ڪنهن جو مندر آهي؟“

”هندن جو“ هڪ همراهه جواب ڏنو.

مندر جي عمارت ٻڌايو پئي ته اهو شوالو هو، پر اسان ٻاراڻا سوال ضرور پڇندا آهيون، ان ريت عام ماڻهو به تعاون ڪرڻ لڳندو آهي.

”ڀلا هتي ڪي ٻيا به مندر آهن؟“

”اڳي گهڻا هئا، هاڻي ٿورا بچيا آهن.“

”ڊهي ويا ڇا؟“

”نه سڀ ته ڪونه ڊٺا آهن، ڪافي مندرن تي قبضا ٿي ويا آهن.“

”مندر ڪٿي ڪٿي آهن؟“

”نِڪالا والا پتڻ جي ڀرسان کنڊا رام سراءِ آهي، ان کي اسان رام سرن چوندا آهيون. اتي هڪ مڪان آهي، ڌرم شالا آهي، اتي هاڻي ڇوڪرين جو اسڪول آهي. ڪالاباغ کان رستو نڪري ٿو شيخوپورهه پشاور وارو ... ان رستي تي سراءِ لاءِ هڪ جاءِ ٺهيل آهي، هتي مسافر ترسندا آهن، اها جاءِ هڪ هندو ٺهرائي هئي، اتي پاڻيءَ جو کوهه به آهي، اتي هڪ پراڻي عمارت هئي، هاڻي نئين ٺهرائي وئي آهي. ان کي کنڊا رام سراءِ چون ٿا. هتي مندر ڪونهي.“

”ٻيو؟“

”ٻيو هتي هڪ چ‍وڪ ”پير ڇوٽا“ وٽ هندن جو هڪ مندر آهي، اهو اڃا بيٺو آهي- توهان تنگ بازار وڃو؛ اتي هندن جون جايون آهن، اهي ڏسو بازار ڏسو.“ همراهه اسان جي رهنمائي ڪئي.

تنگ بازار هڪ ننڍڙي مارڪيٽ آهي، جنهن ۾ دڪان ۽ گهٽيون آهن، هتي هندن جي زماني جو هڪ پتڻ به آهي. اسان پنهنجي معلومات لاءِ نوٽس جمع ڪندا پئي وياسين ته هڪ همراهه شڪجي پيو. خبر ناهي ته سرڪاري هو يا غير سرڪاري، ”توهان ڪير آهيو ... مندرن جي پڇا ڇو ٿا ڪيو؟“

ماڻهو پاڻ کي پنجابي سڏين ٿا پر سندن ٻولي ٿوري مختلف آهي. ان کي ڪالاباغ جي خاص ٻولي چئي سگهجي ٿو، جنهن تي هندڪو جو اثر آهي. مون هڪڙي ماڻهوءَ کان پڇيو.

”توهان جي ٻولي پنجابي آهي؟“

”نه پوٺواري آهي!“ ڪالاباغيءَ چيو پر اسان سان ٽيم ۾ شامل هڪ پوٺواري چيو، ”نه هيءَ پوٺواريءَ کان مختلف آهي. اصل پوٺواري اڃا ٻي آهي. هتان جو لهجو ميانواليءَ کي ويجهو آهي.“

”اسان پنهنجي ٻوليءَ کي بروچي يا بلوچي چئون.“ هڪ ڪالاباغي نوجوان وچ ۾ چيو. پوءِ هن پنهنجي ٻوليءَ جا ٻه جملا ڳالهايا:

”آج جُلان هان اسان درياهه تي ... درياهه ديکڻا!“ ...”اها بروچي زبان آهي ڪالاباغ جي خاص زبان، خود ميانوالي واري به جهٽ سمجهي ويندا آهن ته هي ڪالاباغ واري پاسي جا ماڻهو آهن. ٿَل يا ميانواليءَ جا ماڻهو چوندا.”ڪيڏي پيا ويندا هئه؟ اسان چوندا آهيون،“ ڪٿي ويندا اي؟“

تاريخ پاڪستان - قديم دور جو ليکڪ يحيٰ احمد لکي ٿو ته (صفحو 388) ”ميانوالي پنجاب جو سڀ کان گهٽ آباديءَ وارو ضلعو آهي، پر ان ۾ هڪ ڊزن کان وڌيڪ ٻوليون آهن، جن جو پاڻت ۾ فرق آهي. ڪالاباغ ۽ ماڙي انڊس جي ٻوليءَ دائود خيل، پائي خيل ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن کان مختلف آهي ۽ پوءِ اڳتي ميانواليءَ جي ٻولي ٻنهي کان مختلف آهي. وري ڪنديان ۾ وڌيڪ فرق آهي. ڪلُورڪوٽ ۾ اهو فرق وڌي وڃي ٿو. وان بڇران جي ٻولي پنهنجي آهي - هوڏانهن اتراد ۽ سوانس ڳوٺن جون ٻوليون بالڪل ئي جدا لهجو رکن ٿيون، موسيِٰ خيل ۽ وڙڇا ۾ لهجو ٻئي نموني جو آهي ... جيتوڻيڪ اها سڀ لهندي ٻولي آهي پر ان ۾ فرق آهي. اهو فرق قبائلي بنياد تي نه پر علائقائي بنيادن تي آهي. هڪ ئي قبيلو هڪ علائقي ۾ هڪ ٻولي ڳالهائي ٿو ته ٻئي علائقي ۾ ٻي.“ يحيٰ امجد جو خيال آهي ته ان فرق جا سبب تمام قديم يعني پٿري دور کان محسوس ڪري سگهجن ٿا.ائين ڇو؟ جي جواب ۾ سندس دليل آهي ته مٿيان علائقا نئينزماني جي تڪڙي ملاوٽ ۽ ڦيٽاري کان بچيل آهن ۽ صنعتي دور تبديليون نه آنديون آهن ان ڪري انهن ٻولين مان ماضيءَ جي رهڻي ڪهڻي جهلڪي ٿي.

هتي جيڪي مندر ختم ٿي ويا آهن، انهن تي بنگلا ٺهي ويا آهن، اسڪول ٺهيا آهن. هندن جا نشان ختم ٿيندا پيا وڃن. البت ماڻهن درياهه جي هن پار جبل ڏانهن بار بار اشارو ڪري پئي ٻڌايو ته اتي هندن جو هڪ مندر آهي، جيڪو ضرور ڏسجو. اتي ماڙي شهر هو جيڪو خاص هندن جو هو هتي هڪ ڦٽل قلعي جا نشان به آهن جنهن کي ”راجه والا برج“ چون ٿا.

هڪ بينڪ آفيسر ٻڌائي ٿو، ”ماڙي جي کنڊرن مان ٺڪراٽو ملي ٿو. کنڊر ماڙيءَ کان اڌ ڪلاڪ جي پنڌ تي آهن ... هتي ٻيون به گهڻيون شيون آهن، هتي تلاءَ آهن، بابر بادشاهه به هتان لنگهيو آهي، هتان پنج ميل اتر ۾ هڪ ٻيو قلعو آهي جتان سڪا به ملن ٿا. پر تعليم نه هئڻ ڪري ڪنهن کي احساس ڪونهي ... سرڪار به هتي ڪا تحقيق نٿي ڪرائي!“ بينڪ آفيسر جي لهجي ۾ درد هو، بالڪل اهڙو درد جيڪو سنڌ جي ماڻهن ۾ هوندو آهي. هن يار کي به اها ساڳي شڪايت هئي ته قديم آثارن تي تحقيق کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. جنهن ڪري علائقو سياحن لاءِ نه کليو آهي.

”ڊنگوٽ واري جبل تي به ڪالاباغ جا نشان هنيا ويا هئا پر 1976ع واري وڏي ٻوڏ ۾ جبل کسڪي ويو هو. ان ڪري هن جاءِ کي رد ڪري ڇڏيائون.“ هجوم مان هڪ ماڻهو ڳالهايو، ”جبل ۾ ڏار پئجي ويا هئا ان صورتحال کي ڏسي ڪالاباغ بند جو منصوبو هاڻي پير هائي وٽ منتقل ڪيو اٿائون.“

”اصل ۾ هي شهر ٻه اڍائي سؤ سال اڳ آباد ٿيو. هتي سکن واري وقت ۾ ڊنگوٽ کان اچي ماڻهو آباد ٿيا. ڊنگوٽ اها کنڊرن واري جاءِ آهي جتي تلاءُ به آهي. اتي ڀڳل ٽٽل ٿانءَ به ملن ٿا.“ بينڪ آفيسر چيو، جيڪو ڊيوٽي ڏيڻ لاءِ گهران نڪتو هو پر هاڻي حال احوال ۾ بيهي رهيو هو.

”اوڏانهن وڃي سگهجي ٿو؟“

”ڇو نه؟ توهان ٻيڙين ۾ واپس مٿي وڃو ڏيڍ ڪلاڪ کن وڃڻ ۾ لڳندو ۽ موٽ ۾ هڪ ڪلاڪ لڳندو. جيپ جو رستو ڪونهي، ملاحن کي سڀ خبر آهي.“ بينڪ عملدار ٻڌايو. شايد هيءُ اهو ئي ڪافر ڪوٽ آهي جنهن بابت طوطي خان ٻڌايو هو.




ٽوٽل صفحا3
موجودہ صفحو0
اڳيون صفحو-0--1--2-گذريل صفحو

ڪالاباغ شهر ھنن داخلائن ۾ پڻ استعمال ٿيل آھي
.. ۽ هاڻي عظيم ٿل ڪئنال رٿا
سنڌوءَ جو سفر - موضوع جون ٻيون داخلائون-
پبلشر پاران
ليکڪ پاران : سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جي زندگي ۽ موت جو سُوال
اسڪائي ليڪس جي نقش قدم تي
سنڌوءَ جي جاگرافيائي تاريخ
سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟
سنڌو طاس
سنڌو طاس ٺاهه
رگ ويِد ۾ سنڌو
سنڌو مهم ۾ شرڪت
آديسي اڄ مر سڀان مرندو سڀڪو
ٽيڪسيلا
سڪندر اعظم
ڪئمپ ڏانهن
ڪابل نديءَ جي ڪنڌيءَ تي
گليشئر جي هاڃا
اٽڪ وٽ سنڌو
اٽڪ قلعو
اٽڪ پُل
نيرن نيڻن واري ۽ چانديءَ روپ مست
پوٺوهار
غازي گهڙيالا پروجيڪٽ
پاور ڪامپليڪس
پوٺو هار جا ڪجهه درويش
خوشحال ڳڙهه
سنڌوءَ جا خوفناڪ لنگهه
جبلن ۾ ڦاٿل سنڌو
نوري پِير ۽ جوڳي
گهوڙا تڙپ
سوڪڙيان
طوطي خان کان انٽرويو
خوشحال ڳڙهه کان اڳتي
عزيز شڪاريءَ جي قبر
ست سهيليون
ٻيو وڏو وڪڙ
مکڊ شريف
سنڌوءَ ۾ سون
سوان ندي
ڪالاباغ ڏانهن
ڪالاباغ بند
ڪالاباغ بند- ڪجهه تفصيل
ڪالاباغ بند ٺاهڻ جا مقصد
فني جوڙجڪ
بند ڪيئن ٺهندو؟
جبلن جي صورتحال
پٺاڻن کي اعتراض جا سبب
ڪالاباغ شهر
جناح بئراج
ڪالاباغ کان چشمه تائين
ڪيل
دراوڙ
ڪيل بستيءَ کان اڳتي
بوٽ لاڪ
بلوٽ شريف
بلوٽ جي اصل ڪهاڻي
چشمه بئراج ۽ چشمه جهلم لنڪ ڪئنال
بئراج تي
ڪلور ڪوٽ
درياخان ڏانهن
دريا خان ۾
ديرو اسماعيل خان
آلودگي
طوطي خان سان ڪچهري
رحمان ٺيڙهي
رولاڪ افغان قبيلو
ڊي-آءِ خان شهر جو چڪر
ڪروڙ شريف ڏانهن
هڪ ڳوٺ-نوتڪ
ڪروڙ شريف
ليهّ پتڻ تي
نئون ڏينهن
تونسه بئراج
تونسه شريف پير پٺاڻ
بئراج ڏانهن واپسي
زندهه پير
ديري غازي خان ڏانهن
ديرو غازي خان شهر
تاريخ جاگرافي
موسم
قديم علاج
شهر جو ماضي
قديم مندر ۽ مسجدون
سياسي ڇڪتاڻ
نئون سج
ٻيڙي ناهي ته به پرواهه ناهي
ٻار لنگهيائون ٻاجهه سين
ڄام پور وٽ ٻيڙين جي پُل
ڄام پور
ڄام پور جي تاريخ
ڄام جادم جکرو
دلوراءِ جي ٺيڙهه
هرڻاڪس يا هَڙند؟
سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ
ورتر اَسر ۽ اِندر جي جنگ
ڪارو پاڻي
ڄام پور جي سياسي ۽ سماجي حالت
مولانا عبيدالله سنڌي رحه
گهاڙِي والا
مٺڻ ڪوٽ ڏانهن
ڌٻڻ ۾
پتڻ تي حال احوال
درگاهه بابا فريد
شهر مٺڻ ڪوٽ
عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار
ڪشمور
گرنٿ صاحب جو درشن
سک مت
گرونانڪ
گرونانڪ - هڪ فنڪار
گڊو بئراج
سنڌ جي گم ٿيل ندي
ستلج جو وهڪرو
سنڌوءَ جا قديم وهڪرا
گهاڙ
مهراڻ
وهڪرا ۽ انهن جا زمانا
سنڌوءَ جي لاهِي
درياهه ۽ زمين جي سطح
گڊو بئراج تي حادثو
ماڇڪو - سنڌ ۾ پنجاب جو ٻيٽ
ڪنڌڪوٽ ۾
ٽوڙي بنگلي ۾
دنيا جو ڊگهي ۾ ڊگهو ماڻهو
ماٿيلو
مومل ۽ ڀينرون
شڪارپور
عجيب اطلاع
سکر
عجيب ٽڪريون
لب مهراڻ تي آجيان
اسوريا جي راڻي
ڏهاڳڻ سهاڳڻ
اروڙ
ڪالڪان غار
اروڙ ۾ هڪ ٻي غار
نَينهن ٽڪر
سکر ۽ بکر جي تاريخ
خواجه خضر جو آستانو
ساڌ ٻيلو
سَتين جو آستان
روهڙي
وار مبارڪ
پتن جي ماڙي
معصوم شاهه جو منارو
آدم شاهه جو مقبرو
سکر پتڻ
مسجد منزل گاهه
لئنسڊائون پُل
ايوب پُل
سکر بئراج
ٽالپر
نوشهرو فيروز
ڪوٽ ڏيجي
مٿي جو سور لاهيندڙ پير - شادي شهيد
راڪاس جو روڻو
خيرپور ضلعي ۾ درگاهن پويان ڏندڪٿائون
ابراهيم اڌم جي ڏند ڪٿا
آستانو ابراهيم اڌم بلخي
هرڻيءَ جو کير
هنو
شيطان
خيرپور ضلعي ۾ موجود اولهه - اوڀر قبرون
ٻيا پير ۽ قبرون
سيد حسين شاهه بخاري
سيد ڇتن شاهه
لونگ فقير
پير مشائخ مهيسر يا مهيسر مشائخ
سلطان اڌم ڪٿا جو ٻيو حصو
خيرپور ۾ کجي
کجيءَ جو پرڏيهي واپار
فيصلي جي گهڙي
سکر کان لاڙڪاڻي ڏانهن
لاڙڪاڻي ۾
قُبو ڀانڊو ۽ ٿهيمن جا قُبا
شاهه بهارو
ميان الياس ۽ ميان شاهه علي (شاهل) ڪلهوڙي جا مقبرا
اڍاٽ، ڪانڌڙا، جهڪڙ ۽ خيرپور جُوسو
ڌاڙيلن جو خوني حملو
مُهين جو دڙو
مُهين جي دڙي وٽ سنڌو
مهين جي تباهي
ڌرتي ماتا
اينڪي ۽ نِن مهه جي ڪهاڻي
بهشت دلمون ڪيئن ٺهيو؟
مُهين جي دڙي بابت ڏند ڪٿائون
مُهين جي دڙي جا ڪنڀار
ويهڙ ڏانهن
مهاڻا درياهه تان لڏي ويا
ميان گاجي ديرو
وِيهڙ
اولهه وارا پراسرار جبل
لڪل خزاني جي واٽ
دانا ٽاورز
کيرٿر جو ن چوٽيون
مخدوم بلاول
درگاهه مخدوم بلاول
ميان يار محمد ڪلهوڙي جو مقبرو
آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه
گاجي شاهه - قديم واهيون
ڪافر ڪوٽ
سڪندر جو پڙاڏو
سيوهڻ
مي رقصم قلندر شهباز
ڇُٽو اُمراڻي
بودلو بهار ۽ هُنود ڪاسائي
يڪ ٿنڀي
لال باغ
نه ملاح نه مڪڙي
کيرٿر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ گبر بند
نُڪو بٺي آثار
ڪائي ماٿري
جِنن جا گهر
نئگ ڏانهن
شاهه روهي
لنگم تي رت ڀيٽا
لکمير جي ماڙي
هتي نالو لکڻ سان بخار لهي ٿو
سنڌو کيرٿر ماٿري تهذيب
سيوهڻ کان اڳتي
لڪي
بهشت جي دري
تيرٿ ڌارا
بِزن جهڏو
آمري
سن
رني ڪوٽ
رني ڪوٽ بابت ڪجهه تجويزون
سنڌ: پنڊ پهڻن جي دنيا
سنڌ جا ٻيلا
هُڙيون
ڪچي جا ٻيلا
پڪي جا ٻيلا
وڏن ماڻهن سان سنڌوءَ جي جُٺ
حيدرآباد
حيدرآباد ۾ ٽالپرن جي دلچسپي
شهر جون چاڙهيون
قديم آثار
گنجو ڏونگر گام
سياسي ماضي
مرسون مرسون سنڌ نه ڏيسون
مياڻيءَ واري جنگ کانپوءِ
ڪوٽڙي
جِهرڪَ
ميل ـ101
ماجيران جي ماڙي
ڪينجهر
ڪينجهر لڳ ٻيا قديم آثار
هيم ڪوٽ
سونڊا
سونڊا پتڻ
کبڙ پاتڻيءَ جون خبرون
ميربحر ڪير آهن؟
جهنڊو پاتڻي
ٺٽو
دبگير مسجد
مسجد خضري
شاهجهاني مسجد
ٺٽي جا پراڻا پاڙا
سريچند درٻار - فقير جو ڳوٺ
مڪلي
قديم مسجد
پير پٺي ۽ شاهه ڏاتار جي ڪٿا
پير پٺو ماڳ
ٻيڙيءَ جي مرمت ٿي وئي
خدا آباد
ڪلان ڪوٽ
سنڌ ۾ تيل ۽ گئس
قديم غارون
سنياسيءَ جي غار
جَت ۽ وَڳ
اُڏيرو مندر
جنگي سرڏانهن
درياهه ۽ کاريون
جنگي سر پتڻ جي اهميت
مانگر مڇ يا ويسر
ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار
ڪيٽي بندر
ڳاڙهن چانورن جي پوک
ٻيا فصل
شڪارين جون تياريون
گهاتو ڪيئن گهارين؟
پورٽ قاسم ڏانهن
تِمر جا ٻيلا
ڊيلٽا ۾ فطرت جي دهشتگردي
بئراجن جي تعمير کان اڳ
جاکي بندر
رتوڪوٽ
ملاڪي ڪوٽ
درياهه پير ماڳ
ٿنڀن واري مسجد
وڏا هڏا
گُجو
سنڌ ۾ قديم ترين لکت
ٿرون ٽڪري
هاليجي
پکين جا رستا
ڀنڀور
موکي متارا
اوچتو ڦاٽ
سمنڊ ۽ ويرون
مهم جي پڄاڻي
چوکنڊي
سانڊي تان جنگ
بلوچ ٽومبس
ملير ماٿري
ڪراچيءَ جا ڪجهه ٻيا آثار
ريڙهي مياڻ
کديجي
منگهو پير
مورڙيو مانگر مڇ
پڄاڻي
حوالا
بُلهو کوسو ۽ بُـلهي جي بُـٺي


.....سنڌوءَ جو سفر موضوع جون وڌيڪ داخلائون