آخر ڇا ڪجي؟

آئينو

نيٺ ڇا ڪجي؟

هڪ راءِ اها آهي تہ ڪجھہ بہ نٿو ڪري سگهجي ڇاڪاڻ تہ ملڪ پاڪستان ۾ اهو ئي ٿيندو جيڪو زور آورن جي مرضيءَ ۾ هوندو! ٻي راءِ اها آهي تہ زور آورن کي قدرت وٽان ڍر مليل آهي ۽ ٿيندو اهو ئي جيڪو قدرت چاهيندي پر، قدرت تڏهن جوش ۾ ايندي آهي جڏهن زور آورن جي ڏاڍاين کان متاثر خدا جي خلق پاڻ بہ ڪجھہ ڪري!

اڄڪلھہ سنڌ جو باشعور طبقو چاهي اهو سياست ۾ هجي. ادب ۾، صحافت ۾، يا قانون جي مهارت رکندڙ هجي يا انجنيئرنگ ۽ بينڪنگ ۾! هر ڪو ان سوال تي اڪيلي سر يا اجتماعن ۾ تمام سنجيدگيءَ سان سوچي رهيو آهي تہ نيٺ سنڌ سان ٿيندڙ جٺين جو تدارڪ ڇا ۾ آهي؟ بدقسمتي اها آهي تہ ڪنھن بہ صاحب کي هن ”ويوھہ چڪر“ مان نڪرڻ جو رستو معلوم نہ آهي.

سنڌ کي مسئلن ۾ ڪجھہ ان ريت جڪڙيو ويو آهي جو اها سرڪڻ ڦاهيءَ وانگر جيئن پوءِ تيئن سوڙهي ٿيندي پئي وڃي ۽ هاڻي حالت اها آهي جو ڪو سڏ پڙاڏو ڪنھن ديوار يا برج کي ڊاهڻ جھڙو سگهارو نٿو لڳي. سنڌي قوم ان لحاظ کان بہ بدقسمت آهي جو ان کي ٻين قومن کان وڌيڪ مير جعفر ۽ مير صادق مليا آهن. اهي نہ رڳو مليا آهن بلڪه اڄ تائين ملندا پيا اچن. سچ پچ تہ هتي غدارن جي ديڳ لٿي پئي آهي. اهڙن بي ضمير سياستدانن ۽ ڪامورن جو ڪاٿو لڳائڻ منھنجي ۽ توهان جي وس ۾ ئي ڪو نہ آهي. توهان پاڻ شاهد آهيو تہ انھن صاحبن هڪ هڪ ڪري سنڌ جا سڀ وسيلا زور آورن کي لکي پڙهي ڏيئي ڇڏيا آهن. پاڻي، ناڻو، زمينون، شهر، سنڌ جا شهري حق، روڊ رستا، سنڌ اسيمبلي ۽ ٻيا ادارا، گورنري ۽ حڪومت جو حق، تعليم، تعليمي ادارا، اسپتالون، معدني وسيلا ۽ سڀ ڪجھہ! اڃا بہ ڪجھہ بچيو هوندو تہ ڪنھن بہ واڪ تي وڪڻي ڏيندا ۽ پاڻ شڪي ٿيڻ بدران واڇون ٽيڙي ڏند شڪي دليل ڏيندا تہ اهو ڪم هنن سنڌ جي حق ۾ ڪيو.

چون ٿا تہ سردار مينگل وٽ ڪي سنڌي جوان صلاح وٺڻ ويا تہ نيٺ ڇا ڪجي؟ سردار مينگل جو چوڻ آهي تہ ”جڏهن مون هنن کي صلاح ڏني تڏهن کان هنن مان ڪو بہ واپس نہ آيو آهي.“ خبر نہ آهي تہ سردار کين ڪھڙي ٻروچڪي واٽ ٻڌائي هئي! سنڌ بہرحال، بلوچستان نہ آهي. سنڌ تہ زور آورن جي هڪ مڪمل ڪالوني آهي، جنھن ۾ سنڌي ماڻهن جي چرپر بہ ڏاڍي سوڙهي ٿي وئي آهي. بس! ايتري جو هو هڪٻئي کي چڪي وجهي، پنھنجا ۽ پنھنجن جا ٻوٿ پٽي سگهن.

سياسي ڪالوني ڇا ٿيندي آهي؟ اڳي برطانيا، اسپين ۽ آمريڪا وارا ڪالونيون ٺاهي ٻين ملڪن تي قابض ٿي پنھنجي مرضيءَ جا قاعدا قانون مڙهي ڇڏيندا هئا ۽ مقامي رعيت انھن ئي قانونن جي اندر زندگي گذاريندي هئي. هاڻي بہ ايئن ئي آهي. سنڌ ۾ بظاهر انگريز بہادر حڪومت ۾ شامل نہ آهي، پر هو پنھنجو ڊومب جناور ڇڏي ويو آهي جيڪو اڄ ڏينھن تائين پيو ٿو خدا جي سنڌي مخلوق کي ڏاڙهي!

پاڪستان جا حاڪم چون ٿا تہ سنڌ ڪالوني نہ آهي. پر سنڌ جا ماڻهو چون ٿا تہ اها پنجاب جي ڪالوني آهي. ڪا ڪالوني ڪيئن هوندي آهي؟ ڪنھن ڪالونيءَ جون سڀ وصفون سنڌ تي چڱيءَ طرح لاڳو ٿين ٿيون. مختصر وصف ۾ ڪالوني هڪ اهڙو علائقو يا ملڪ ٿئي ٿو. جتي اتان جي اصل وارثن کي پنھنجي حال ۽ مستقبل بابت فيصلا ڪرڻ جو حق نہ هوندو آهي جيئن آمريڪا ۾ ريڊ انڊينز جا علائقا، ڏکڻ آفريڪا يا انگريزن وارو هندستان!

سنڌ جو پاڻي ويو، سنڌ جي مرضيءَ کي اهميت نہ ڏني وئي، سنڌ جون وصوليون ۽ ناڻو ويو تہ بہ سنڌ جي دانھن ڪوڪ کي اهميت نہ ملي. سنڌ جي هر اداري کي اسلام آباد ۽ لاهور جي مرضيءَ تي هلايو ويو. سنڌ جي هر اداري ۾ ڪنھن صاحب جي مقرري لاءِ فلاڻي فلاڻي وفاقي اداري وٽان ڪليئرنس وٺڻي پوي ٿي. ڪي ترقياتي ۽ فلاحي رٿائون يا منصوبا هجن تہ انھن جي بہ اجازت وٺڻي پوي ٿي. سنڌ ۾ سنڌي ٻولي کي ٻئي ٽئين درجي جھڙي حيثيت آهي ۽ مختلف مارڪيٽن مان سنڌي ٻولي خارج آهي تہ ايئن ڇو آهي؟ ملڪ جا بادشاھہ پڇندا تہ مارڪيٽ جي ٻولي سان سنڌي ماڻهن کي ڪھڙو نقصان آهي؟ جناب! مارڪيٽ جي ٻولي ئي ٻڌائيندي آهي تہ ان مارڪيٽ ۾ خريدار ۽ وڪڻڻهار ڪير آهي؟ مارڪيٽ تي قابض ڪير آهي؟ ۽ ڪنھن جو مالي ۽ اقتصادي مفاد جاري ۽ مستحڪم آهي؟

سنڌ جي مارڪيٽن ۾ سنڌي ٻولي فقط واهڻن ۽ ننڍن شهرن ۾ ٻڌجي ٿي. ڪراچي سنڌ جي گادي آهي پر هتي سنڌي ٻولي ڪھڙي مارڪيٽ تي حاوي ۽ رائج آهي؟ شايد سبزي منڊي ۽ مڇي مارڪيٽ ۾ بہ نہ هجي! جڏهن سنڌ جي ٻوليءَ کي ٻوليءَ جو بل پاس ڪرڻ جي باوجود قانوناً لاڳو نہ ڪيو وڃي، عملي طرح سنڌ جي سرڪاري ٻولي بڻائي هلڻ نہ ڏنو وڃي تڏهن ان کي ڪالوني نہ چئبو تہ ٻيو ڇا چئبو؟ ۽ جڏهن سنڌي ٻوليءَ ۾ تعليم حاصل ڪندڙ فرد کي مستحڪم مستقبل جي ضمانت نہ ملي تہ اها ڪالوني واري حالت نہ آهي تہ ٻيو ڇا آهي؟

نيٺ ڇا ڪجي؟ واري سوال تي ڪجھہ سال اڳ سمورين اخبارن ۾ لڳ ڀڳ سڄي سنڌ جي سڀني سڄاڻ ماڻهن پنھنجي پنھنجي راءِ ڏني هئي. افسوس جو ان هيڪاندي محنت مان ڪو بہ فائدو نہ ورتو ويو ۽ نہ وري ان جاکوڙ مان ڪي اهڙا نقطا چونڊي آڏو آندا ويا جن تي سڀ سنڌي متفق نظر آيا هجن. خبر نہ آهي تہ اهو ڪم ڪھڙي اداري جو آهي؟ اهڙو ڪو ادارو موجود بہ آهي يا نہ؟ بہرحال، نيٺ ڇا ڪجي؟ وارو سوال قائم ۽ دائم آهي ۽ هاڻي وڌيڪ شدت سان پڇيو پيو وڃي تہ ”صاحبو، نيٺ ڇا ڪجي؟“ سنڌي ماڻهو ان سوال تي ڄڻ تہ SOS سگنل ڏيئي رهيا آهن. ڇاڪاڻ تہ حالتون ڏينہون ڏينھن ڳنڀير ٿينديون پيون وڃن. ان سوال تي اسان سڀ گذريل ڏهن، پندرهن بلڪه ويھارو کن سالن کان دماغ سوزي تہ ڪري رهيا آهيون پر اڃا تائين هڪراءِ ٿي نہ سگهيا آهيون. ضرور! اسان ۾ ئي ڪا ڳالھہ کٽل آهي، يا وري اسان اڃا تائين درست نتيجي تي ڪو نہ پھچي سگهيا آهيون.

ڇا اسان کي انھن ڳالهين تي هڪراءِ با عمل ٿيڻ جي ضرورت نہ آهي؟ ڇا اسان گڏجي ايئن نٿا چئي سگهون تہ، ”اسان جو تعلق کڻي ڪنھن بہ مڪتبہ فڪر سان ڇو نہ هجي ۽ اسان ڪنھن بہ سياسي پارٽيءَ جا ڇو نہ هجون. اسان گهٽ ۾ گهٽ هنن ڳالهين تي بلڪل متفق آهيون ۽ سنڌ جي وجود کي خطري ۾ ۽ سنڌين جي اقتصادي حالتن تي ڳڻتي محسوس ڪندي چئون ٿا تہ:

1- سنڌ تي وارثيءَ جو حق فقط انھن جو آهي، جيڪي پاڻ کي سنڌي سمجهن ۽ سڏائين ٿا.

2- سنڌ جي ٻہراڙين جا مفاد هڪٻئي سان هڪ جسم وانگر ڳنڍيل آهن.

3- پاڻيءَ جو مسئلو فقط زراعتي ئي نہ پر صنعتي، عام واهپي ۽ پيئڻ ( جي پاڻيءَ) جي لحاظ کان سنڌ جي شهرين جو بہ مسئلو آهي اهو فقط زميندار ۽ هاريءَ جو نہ پر هر شهري ۽ نيم شهريءَ لاءِ هڪ جيترو اهم سوال آهي.

4- سنڌو نديءَ ۾ سڄي ملڪ جي گدلاڻ هٿرادو طور وجهي ان کي ”گريٽ انڊس ڊرين“ ۾ تبديل ڪرڻ (جيئڻ جي) بنيادي انساني حقن توڻي ماحولياتي دنيا جو بدترين گناھہ ۽ ڏوھہ آهي، جنھن سان سنڌ جي شهري توڻي ٻہراڙيءَ جي زندگي تي موتمار اثر پوڻ شروع ٿي ويا آهن.

5- سنڌي ٻوليءَ ۾ عام، فني ۽ سائنسي علم حاصل ڪندڙن کي مستحڪم يا جٽادار مستقبل جي ضمانت گهرجي (ان ضمانت کانسواءِ سنڌي ٻوليءَ ۾ علم جي حصول ک