آڳاٽيون قبرون ۽ ٻڌڪا آثار

آڳاٽيون قبرون ۽ ٻڌڪا آثار:

ماڳ جي اولهه ۾ ٻاهرين موڪري ديوار جي ٻاهرين پاسي سو کن ننڍڙيون ڍِڳيون آهن، جيڪي پهرين نظر ۾ قبرون محسوس ٿين ٿيون. انهن مان ڪن جو رُخ اتر ڏکڻ، ڪي اوڀر اولهه ته وري ڪي گول آهن. مجمدار انهن مان ٽي ڍڳيون کوٽيون ته هيٺ چئمبر نڪتا، جن مان ٺڪراٺو (ٿانءَ) نڪتو. انهن بي ترتيب چئمبرن جي وڌ ۾ وڌ ويڪر 9 فٽ ۽ گهٽ ۾ گهٽ 4 فٽ هئي. انهن تي ڍَڪ ڪونه هئا. انهن چئمبرن کي بي ڊولائيءَ سان ڇليل پٿرن سان 2-3 فٽن جون ديوارون هيون. ٺڪراٺو ننڍن وڏن گگهي نما ٿانوَن جو هو. ٻيا ٿانوَ هڪ ٽَنگ واريون ٿالهيون (dishes on stand) هئا. ٿانون جا اهي نمونا چالڪولِٿڪ (chalcolithic) ماڳن جي ياد ڏيارين ٿا. انهن چئمبرن مان ڪي به هڏيون نه لڌيون ويون هيون، ان ڪري چئي نٿو سگهجي ته چئمبرن ۾ پيل اهي ٿانءُ اتي ڇو رکيا ويا هئا. بهرحال، اهي تاريخ کان اڳ واري دور جا چئمبر ٿي سگهن ٿا، ڇو ته مٿاڇري تي به اهڙو ئي ٺڪراٽو ۽ اُڇر (blades) موجود آهن.

مجمدار چوي ٿو ته ”انهن مان ڪجهه دڙا گهڻو پوءِ جا آهن. هڪ گول دڙو جڏهن اڃا ڇهه انچ مس کوٽيو ويو ته ان مان سٺي مٽيءَ جو هڪ وڏو ۽ ٺوس ڳوڙهو نڪتو، جنهن کي ٽوڙيو ويو ته ان مان هڪ سو کان مٿي ٻُڌڪيون ٽِڪيون نڪتيون. انهن اڻ پڪل ٽِڪين کي ٻن حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. هڪ اهي جن ۾ ٻُڌ ويٺل هو ۽ ٻيون اُهي. جنهن ۾ Chaityas جي قطار آهي. ٻنهي صورتن ۾ 8-7 صدي عيسوي جون اتر هندستاني ٻُڌڪيون لکتون موجود هيون. اهي ٽِڪيون ميرپورخاص جي ڀر ۾ ڪاهوءَ جي دڙي وٽان کوٽاين مان لڌل ٽِڪين جهڙيون هيون.“

ٿرڙو ٽڪريءَ واري ماڳ جي هڪ خاص سڃاڻپ سپيون ۽ ڪوڏ گهڙڻ واري صنعت (shell Industry) آهي. پٿري دور جي ٻين ماڳن توڙي ان کان پوءِ وارن زمانن جو اهڙو شايد ئي ڪو ٻيو مثال سامهون آيو هوندو. جنهن ۾ سپن ۽ ڪوڏن کي ڇلي، انهن مان اوزار ۽ زيور ٺاهڻ جو ڪم صنعتي بنيادن تي هلندو نظر آيو هجي. ماڳ جي اوڀر واري حصي ۾ اتر - اوڀر طرف انهن سپن ۽ ڪوڏن جا بچيل حصا اڃا تائين ڍير پيا آهن، جن مان اوزار يا زيور تيار ٿيڻ کانپوءِ همعصر شهرن ڏانهن وڪري لاءِ روانا ڪيا ويندا هئا.

مسٽر ڪارٽر ۽ هن کانپوءِ ٻين محققن هن ماڳ کي نيوليٿڪ ماڳ قرار ڏنو آهي. جيتوڻيڪ مجمدار اُن کي رهائشي ماڳ نٿو ڀانئي، پر نيوليٿڪ ماڳ مڃڻ کان انڪار به نه ڪيو اٿس. قديم آثارن جا ماهر جڏهن سنڌ ۾ ’نيوليٿڪ‘ لفظ استعمال ڪندا آهن، تڏهن سندن ذهن ۾ ان ماڳ تي انساني سرگرميءَ جو زمانو گهٽ ۾ گهٽ پنج ڇهه هزار سال اڳ وارو هوندو آهي. جيڪڏهن مسٽر مجمدار هن ماڳ کي رهائشي علائقو نه به سمجهي، تنهن هوندي به هن ماڳ تي پٿريلي ڪوٽ جو وجود آهي. ان ريت چئي سگهجي ٿو ته ٿرڙ ٽڪريءَ وارو ڪوٽ سنڌ جي سڀ کان قديم ڪوٽن مان هڪ ۽ پنج ڇهه هزار سال پراڻو ٿي سگهي ٿو.