اتحاد ڙي اتحاد!

19 فيبروري 1996ع

اتحاد ڙي اتحاد!



ڪجهه سال اڳ سنڌ قومي اتحاد ٺهيو پر ايئن ڊهي پيو ڄڻ ڪنهن سرڪاري ٺيڪيدار ٺيڪي ۾ اسڪول جي عمارت ٺاهي هجي! وري هڪ ٻيو اتحاد ٺهيو ۽ وري ٽيون. سڀني اتحادن جو حشر ڀت جي دعوت کان مختلف ڪو نه ٿيو. سنڌي سياسي اتحادن جون گڏجاڻيون ساڳئي وقت عقيقي جي دعوت ۽ ڪانڌپي جي ماني ثابت ٿينديون اهن. ڪاش هن ڀيري ايئن نه ٿئي! سنڌ جو ڇهه عدد قومپرست پارٽيون گڏيل جدوجهد لاءِ سهمت ٿيون آهن ته ڪاش اهي ڪامياب به ٿين!

سڄي سنڌ جو عوام مهڙ کان ”اتحاد ڙي اتحاد!“ پڪاريندو پيو اچي ۽ ان دانهن، واڪي ۽ ڪوڪ کانپوءِ ”اتحاد“ به ٿيار پر لڳي ٿو ته سڀ ڏيکاءُ هو. جيڪڏهن ايئن نه هجي ها ته پوءِ اتحاد به ٿيا پر لڳي ٿو ته سڀ ڏيکاءُ هو. جيڪڏهن ايئن نه هجي ها ته پوءِ اتحاد پتن جي ماڙيءَ وانگر ڇو ڊهن ها ۽ ڪک پن وانگر هوا جي رخ تي ڇو ٽڙي پکڙجي وڃن ها؟ سنڌ جي عوام کي شڪ آهي ته اهي سڀ ناڪاميون ذاتي انائن ۽ پارٽي شاونزم جي سبب ٿيون. تنقيد ڪندڙن ته تڏهن ئي مهڻو ٿي ڏنو ته جناب! وڻ وڻ جي ڪاٺي جو اتحاد ڪهڙو جٽاءُ ڪندو؟ پر اهي سڀئي وڻ سنڌ جي مٽيءَ مان ڦٽا هئا انهن کي ته جٽاءُ ڪرڻ ئي کپندو هو.

تاريخ چوي ٿي ته وقت کان اڳ ڪجهه به نه ٿيندو آهي. ڇا به ڪري بيهو ۽ ڪهڙا به دليل گهڙيو جيڪڏهن وقت نه آيو آهي ته گهربل شئي وجود نه وٺندي آهي پر سنڌي ماڻهن جو اتحاد ته ڪالهه به ضروري هو، اڄ به آهي ۽ سڀاڻي به رهندو. انهن ڪارڻن تي سوچڻ ۽ تجزيو ڪرڻ ضرورت آهي ته اڳوڻا اتحاد ڇو ناڪام ٿيا؟ اهو سمجهڻ انڪري به ضروري آهي ته جيئن هاڻي ٿيندڙ نئون اتحاد واقعي قائم رهي. ڪجهه مايوس نقادن جو خيال آهي ته سنڌي ماڻهو پاڻ ۾ ڪڏهن به اتحاد نه ڪندا ۽ اتحاد فقط ان مهل ٿيندو جڏهن هو پنهنجي وجود کي واقعي خطري ۾ محسوس ڪندا ۽ پراون جا هٿ سندن ڳچيءَ ۾ نه پوندا! انهن ئي نقادن جو دليل آهي ته شايد اڃا تائين اهڙي خطري جو احساس عوام کي هيٺين سطح تي ٿيو ئي ناهي ۽ نه وري باشعور اڳواڻن جون انائون مطمئن ٿيون آهن. اها ٻي ڳالهه آهي ته سنڌي قوم پنهنجا لڳ ڀڳ سمورا معاشي وسيلا وڃائي ويٺي آهي. سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي غير مقامي مفاد حاوي ٿي ويا آهن. نوڪريون، واپار ۽ صنعت ته ٺهيو زراعت ۽ زمينون به هٿن مان نڪرنديون پيون وڃن. زراعت لاءِ ملندڙ پاڻي هڪ منگلا ۾ بند ٿي ويو، ٻيو تربيلا ۾، ڪجهه ڪم چشمه ۽ تونئسه جي لنڪ ڪئنالن ڪيو، باقي ڪم ڪالاباغ ڪندو.

ڪراچيءَ جي صورتحال ڪنهن کان لڪل آهي؟ ايم ڪيو ايم جا دهشتگرد سخت ترين آپريشن کانپوءِ اهري طرح روپوش ٿي رهيا آهن جو کين هدايت موجب ايئن لڪڻو اهي جو کين ”سج جا ڪرڻا به ڳولي نه سگهن!“ ايم ڪيو ايم الطاف گروپ ۽ ايم ڪيو ايم حقيقي ظاهري طور تي هڪٻئي جا ڪارڪن مارڻ ۾ رڌل آهن پر سندن ڪهڙو مطالبو آهي جيڪو سنڌ جي اصلوڪن لوڪن جي حق ۾ آهيئ ڳالهه وڃي سنڌ جي ورهاڱي جي سوال ۽ ان مذمتي تحريڪ تي بيٺي آهي جيڪا ”سهڻيءَ کي ڀاڱا ڪرڻ“ لاءِ آهي. اهو ته هو ٿا چون ته ”اسان الٽيميٽم ڏنو آهي.“ حقيقت اها آهي ته اها مذمتي تحريڪ جاري آهي.

ان پس منظر ۾ جڏهن ڇهن سنڌي قومپرست تنظيمن گڏيل جدوجهد هلائڻ جو اعلان ڪيو آهي ته سنڌي ماڻهن جي دل کي وڏو ڏڍ مليو آهي. پر، ياد رکڻ گهرجي ته سنڌ دشمن قوتن اڳواٽ اتحاد ٺاهي ورتو آهي ۽ اهي پڻ پنهنجا اجلاس ۽ هنگامي اجلاس ڪري، رابطا تيز ڪري رهيا آهن ۽ ارادو رکن ٿا ته جلي ئي (عيد کانپوءِ) هڪ تحريڪ هلائين جيڪا ”قومي اتحاد“ جي طرز تي هوندي. جڏهن اسان جي ذهن ۾ ”قومي اتحاد“ واري تحريڪ جو نالو اچي ٿو تڏهن ايئن لڳي ٿو ته اها تحريڪ محض پيپلز پارٽيءَ جي خلاف هوندي پر اڄوڪي تاريخ تجويز ڪري ٿي ته اهو تاثر درست نه هوندو.

”قومي اتحاد“ طرز جي تحريڪ ڀلي ته کڻي ظاهري طرح فقط پيپلز پارٽيءَ جي خلاف هوندي پر اصل ۾ اها ڪراچيءَ تي غير مقامي قوتن جي حق ڄمائڻ جي ڪوشش هوندي. ڪراچيءَ جو مسئلو نه پنجاب جو مسئلو آهي ۽ نه سرحد يا بلوچستان جو. اهو سڌو سنئون سنڌ جي جاگرافيءَ کي بدلائڻ ۽ ڪراچيءَ کي سنڌ جي عوام کان ڦرڻ جو ڍونگ آهي. قادر مگسي صحيح ٿو چوي ٿو ته ”سنڌ کي سياسي جدوجهد ۽ معاشي هلچل کان سواءِ حق نه ملندا ۽ سنڌ جي وسيلن تي سازشن ذريعي ڌارين جو قبضو ڄمائن وارو عمل آهي.“

تاريخ جي هن موقعي تي مسٽر ممتاز ڀٽي جي اها ڪمٽمينٽ ته ”اسان سنڌ ۽ سنڌين خاطر بينظيرڀٽو سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار آهيون ۽ ساڻس ذاتي نه، نظرياتي اختلاف آهن.“ دل کي تسلي ڏيندڙ آهي. سنڌ کي نقصان ايترو ”نظرياتي اختلافن“ ڪو نه ڏنو آهي جيترو ذاتي اختلافن. سنڌ جو عوام سمجهي ٿو ته هن وقت نظريو فقط اهو هئڻ گهرجي ته سنڌ جي خلاف ٿيندڙ سازشن ۽ مستقبل ۾ هلڻ وارين سنڌ دشمن تحريڪن کي منهن ڏجي! ان نظريي جي حوالي سان صرف طريقه ڪار ۽ حڪمت عمليءَ تي اختلاف ٿي سگهي ٿو باقي اصولي طرح پيپلز پارٽيءَ کان سنڌ نيشنل فرنٽ تائين، عوامي تحريڪ ۽ جيئي سنڌ ترقي پسند پارٽي کان جيئي سنڌ قومي محاذ تائين ۽ سرونٽس آف سنڌ سوسائٽيءَ کان سنڌ ڊيموڪريٽڪ گروپ تائين ڪهڙو اختلاف ٿي سگهي ٿو؟

سنڌ ڊيموڪريٽڪ گروپ مبارڪ جو حقدار آهي، جنهن سڀني محب وطن ۽ جمهوريت پسند قوم پرستن کي هڪ هنڌ گڏ ڪرڻ لاءِ ڪامياب جاکوڙ ڪئي ۽ حيدرآباد ۾ ٽي ڪلاڪ خوشگوار موڊ ۾ بنيادي معاملن تي خيالن جي ڏي وٺ ڪرائي هم خيالي پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ابتدائي اطلاعن موجب سڀ ڌريون سنڌ مان ڌارين جي نيڪالي، دهشتگرديءَ جي خاتمي، ڪوئلي جي درست استعمال، ڪيٽي بندر ۽ ٻين مکيه رٿائن ۾ سنڌين کي کپائڻ تي متفق نظر آيون آهن. جيتوڻيڪ اهو فيصلو به ڪيو ويو آهي ته ايندڙ گڏجاڻي 12 اپريل تي مسٽر رسول بخش پليجي جي جاءِ تي ٿيندي ۽ هر پارٽي واري واري سان ميزباني ڪندي پر اهو هرڪو محسوس ڪري ٿو ته 17 فيبروري ۽ 12 اپريل جي وچ ۾ وڏو پنڌ آهي ۽ زندگي ۽ موت جي جنگ ۾ ڦاٿل سنڌي قوم وٽ بلڪل ڪو نه آهي.

سنڌ دشمن ڌريون رات ڏينهن اجلاس ۾ ويٺيون آهن، وٺ وٺان لڳي پئي آهي ۽ اهي سڀ ايئن حرڪت ۾ آهن ڄڻ ڪو خودڪار سرشتو وڏي ٽائمنگ سان سڀ ڪجهه ڪري رهيو آهي. سنڌ جي قوم پرست ڌرين هن مهل وري گڏيل جدوجهد جي ڏس ۾ ابتدائي وکون کنيون آهن جنهن مان ظاهر آهي ته سنڌ جي ٻيڙي سچ پچ هڪ ڪن ۾ ڦاسجي چڪي آهي ۽ سنڌ جا ناميارا ناکئا ان ٻيڙيءَ کي ان ڪن مان ڪڍڻ لاءِ گڏجڻ تي مجبور ٿيا آهن. في الحال ته رڳو ان تي اتفاق ٿيو آهي ته ٻيڙي ڪن ۾ ڦاٿل آهي ۽ ان کي ڪڍڻ لاءِ گڏيل جدوجهد ضروري آهي. جيڪڏهن ٻيڙي ٻڏي ته سڀ ڪجهه ٻڏي ويندو، نه رهندا ملاح نه رهندي مڪڙي! قصو پاڪ! ڇا جي سنڌ ۽ ڪهڙا سنڌي ڪهڙي سياست ۽ ڪهڙا نظريا؟

گڏيل جدوجهد لاءِ ڳالهين جو اڃا ابتدائي مرحلو آهي پر ايترو ضرور چئبو ته انهن ڳ