اڃ ۽ بک لٺين سان ڪو نہ لهندي

جمع 28 اپريل 2000ع

رُڃ ۾ رڙيون روزانہ ڪاوش حيدرآباد

اڃ ۽ بک لٺين سان ڪو نہ لهندي

اڄ ڳالھہ ان نقطي کان شروع ٿا ڪيون تہ عوامي سوچ ۽ عسڪري سوچ ۾ فرق هوندو آهي. اسان وٽ عوام لاءِ لفظ آهي ”جمهور“. ان حساب سان عوامي راڄ سڏجي ٿو ”جمهوريت.“ آئون جمهوريت جي دعويدار ۽ ٺيڪيدار ڌرين تي تبصرو نٿو ڪيان ڇاڪاڻ تہ اسان صحيح معنيٰ ۾ جمهوريت ڏٺي ڪو نہ آهي. البت آئون ايترو ضرور سمجهان ٿو تہ ”حقيقي جمهوريت“ ڪا يوٽوپيا يا ”خيالي رياست“ ڪو نہ آهي.

هاڻي جڏهن ملڪ ۾ ڪنھن بہ قسم جي جمهوريت ڪو نہ آهي ۽ فوجي راڄ آهي تڏهن ملڪ کي عوامي يا رعيتي راڄ واري رياست چئي نٿا سگهون پر سڀني تشريحن جي باوجود اها عسڪري رياست جو روپ وٺي بيٺي آهي. مشڪل اها آهي تہ عوامي نمائندن جي غير جمهوري رويي سبب غير جمهوري قوتن کي ملڪ تي راڄ ڪرڻ جو بہانو ملندو رهي ٿو. هن ڀيري بہ شروع شروع ۾ عوام شادمانا ڪيا پر پوءِ هاڻي هڪ ڀيرو وري جمهوري ادارن جي بحالي ۽ فوج جي واپسيءَ جو مطالبو اهو چئي زور وٺندو پيو وڃي تہ ”ڪا بہ غير سويلين حڪومت عوامي مسئلا حل ڪري نٿي سگهي پر انھن ۾ اضافو ڪري ٿي!“

پيٽرول ۽ بجليءَ جي اگهن ۾ تازي واڌ سبب عوام هڪ وڏي مصيبت ۾ ڦاسي ويو آهي. ترقياتي رٿائون رلي ويون آهن ۽ لڪڻ جو وسڪارو وڌي ويو آهي. توهان اخبارن ۾ ان ٻار جي تصوير ضرور ڏٺي هوندي جيڪو لٺين جي وسڪاري سبب ماءُ جي هنج تان ڪري پيو هو. اهو واقعو ڳڙهي ياسين لڳ ٿيو آهي. 26 اپريل تي کيرٿر ڪئنال ۽ سيف الله مگسي شاخ ۾ لڳل واٽر ڪورس ۽ ماڊول ٽوڙڻ جي مهم دوران اهو شدت ڀريو واقعو پيش آيو هو.

غير سويلين حڪومت ڀلي تہ لٺ جي زور تي پاڻيءَ جي ورڇ جو معاملو طئه ڪرڻ جي ڪوشش ڪري پر ايئن ٿيندو ڪو نہ! اڃ ۽ بک لٺيون کائڻ سان ڪو نہ لهندي آهي. جڏهن اڃ ۽ بک حد کان وڌي وڃن تڏهن ان جو رد عمل تمام خطرناڪ ٿيندو آهي. خدا پيو خير ڪري! سنڌوءَ ۾ پاڻي ناهي، آبادگار فصل ڇا ٿي ڪن؟ جڏهن فصل نہ ٿيا يا اپت پنجاھہ سيڪڙو بہ نہ ٿي تہ پوءِ ڏڪار کي ڪير جهليندو؟ جڏهن ڏڪار ٿيو تہ ان کي فوجي حڪومت خالي خزاني سان ڪيئن منھن ڏيندي؟ بلڪه وڏو سوال اهو آهي تہ تنگ ٿيل خلق جڏهن ان ۽ پاڻي نہ ملڻ سبب هڪٻئي سان يا حڪومت سان ٽڪراءَ تي لهي پئي تہ پوءَ ڇا ٿيندو؟

ماڻهو صوماليا، روانڊا ۽ ايٿوپيا جا مثال اکين سان پيا ڏسن. پاڪستان جو سڄو بجيٽ قرض لاهڻ ۽ دفاعي گهرجون پوريون ڪرڻ ۾ ختم ٿيو وڃي. خسارو، ٽيڪس، مهانگائي ۽ غير محفوظ مستقبل جو اسان وٽ ڪو بہ جواب ڪو نہ آهي. روزگار جا نوان ذريعا تہ پيدا ڪو نہ پيا ٿين. ماڳهين روزگار تي لڳل خلق بہ بيروزگار ٿي رهي آهي.

بيروزگاري فقط سرڪاري ادارن مان ”رائيٽ سائزنگ“ جي بہاني ڪو نہ پئي ٿئي پر غير سرڪاري ادارن جو ”ويھندڙ ڪاروبار“ بہ بيروزگاريءَ ۾ واڌارو پيو ڪري. هاڻي ٻہراڙيءَ ۾ زرعي شعبو تباھہ ٿي ويو آهي. هاري کي ڇا ملندو؟ زميندار کي ڇا ملندو؟ ٽريڪٽر ڊرائيور کي ڇا ملندو؟ هن ڀيري تہ اڪثر علائقن ۾ کيڙي بہ نظر ڪو نہ آئي آهي. ٻہراڙين جون مارڪيٽون خالي خالي نظر اچڻ لڳيون آهن. شهرن ۾ بہ خريداري فقط اتي آهي جتي کائڻ ۽ پائڻ جا اسم آهن، پر خدا پيو خير ڪري، جڏهن عوام مان انھن جي خريداريءَ جي قوت بہ نڪري وئي، تڏهن ڇا ٿيندو؟

حڪومتون ڏڪار جي زماني ۾ پرڏيھہ مان مال گهرائي مارڪيٽ ۾ پھچائينديون آهن پر سوال اهو آهي تہ ڇا ماڻهن ۾ خريداريءَ جي سگھہ باقي هوندي جو اهي پرڏيھي ڪڻڪ يا ڪپڙو خريد ڪندا؟ اهڙن موقعن تي چوري ۽ ڦر لٽ شروع ٿيندي آهي. اسان اهڙا منظر ٽي ويءَ تان ڪيئي ڀيرا ڏٺا آهن، پرڏيھہ مان مال گهرائڻ تي بہ پئسا لڳندا آهن، ڇا سرڪار وٽ ڇاپيل نوٽن کان علاوه ڪا حقيقي ڪرنسي آهي؟

حقيقي ڪرنسي ۽ حقيقي پيداوار ساڳي ڳالھہ آهي. پاڪستان ۾ پيداوار فقط زراعت ۽ ڪنھن حد تائين صنعت جي شعبي ۾ هئي. هلندڙ هفتي ۾ هڪ تمام وڏوواقعو ٿيو آهي جنھن جي رپورٽ اقتصادي صفحن ۾ ڪنھن پڙهي ۽ ڪنھن ڪو نہ پڙهي. سنڌي ماڻهو تہ هونئن بہ اقتصادي صفحن ۽ خبرن تي گهٽ ڌيان ڏيندا آهن. خبر اها آهي تہ پاڪستان جي 52 سالن جي ڄمار ۾ گذريل هفتي دوران هڪ ڏينھن اهڙو بہ آيو جڏهن بندر گاھہ تي ڪو بہ ڪنٽينر ڪنھن جهاز تي نہ چڙهيو. اها آهي بندر گاھہ جي سرگرمي، امپورٽ ۽ ايڪسپورٽ وارا شيڊ خالي لڳا پيا آهن.

.... ۽ سڄو زور آهي ”لٺ“ تي! لٺ ماڻهن کي ڪٽي سگهي ٿي پر ملڪ جي اقتصادي حالت کي سڌاري ڪو نہ ٿي سگهي. موچڙو ۽ لٺ مسئلي جا حل هجن ها تہ پاڪستان جون فوجي حڪومتون ماضيءَ ۾ توڻي هاڻي بہ، ڪامياب ضرور ٿين ها. اڳي آئون پير صاحب پاڳاري جون ڳالهيون پڙهي ”خوش“ ٿيندو هئس يا کڻي ايئن چئجي تہ ڀوڳ چرچن ۾ ايندڙ المين جون ڳالهيون ٻڌي وندرجي ويندو هوس. هاڻي اسان جو گورنر صاحب بہ دلچسپ ۽ المين سان ڀرپور ڳالهيون ڪري ٿو جيڪي ”رومال ۾ ويڙهي“ چيون وڃن ٿيون.

سچ ڳالهائڻ ۽ سچ ٻڌائڻ بہ هڪ وڏو فن آهي. سنڌ جو گورنر صاحب بہ شايد ان فن کان چڱي طرح واقف آهي. هن چيو، ”ننڍي هوندي بابا لٺيون هڻندو هو، هاڻي بہ لڳي ٿو تہ ملڪ ڏنڊي کانسواءِ نٿو هلائي سگهجي!“ گورنر صاحب جو والد صاحب تہ واقعي هڪ وڏو عالم ۽ آدرشي انسان هو، سندس ”مار بہ سنوار!“ هئي پر جناب اعليٰ ڪا بہ عڪسري حڪومت ”علامه دائود پوٽو“ تہ ڇا هڪ عام پيءُ بہ ٿي نٿي سگهي. ڪنھن پيءُ جي شفقت ۽ مار کي اهڙي ڏنڊي سان نہ ڀيٽيو تہ وڏي مهرباني ٿيندي.

هاڻي تہ زمانو بہ بدلجي ويو آهي. اڳي گهر جو نوڪر مالڪ جي مار کائي وري بہ پيرن ۾ ڪري چوندو هو تہ ”تون ابو آهين!“ هاڻي پيءُ پنھنجي پٽ کي ڪا جائز تنبيھہ ٿو ڪري تہ هو گهر ڇڏي ڀڄي وڃي ٿو. منھنجي فقيراڻي صلاح اٿو تہ عوام جي دل وٺڻ لاءِ ”ميان يار محمد ڪلهوڙي واري ڏنڊي“ جي سوچ ڇڏي ڏيو. سپاهي ٿي نہ. پر اهو عوام ٿي سوچيو جيڪو اقتصادي طور مري چڪو آهي يا ”ڪوما“ ۾ هليو ويو آهي.

توهان شايد ڪو نہ ٿا ڄاڻو، ممڪن آهي تہ توهان وٽ بہ اڳوڻين حڪومتن وانگر ”سڀ خير لڳو پيو آهي“ جھڙيون رپورٽون اينديون هجن پر ايئن ڪو نہ آهي. حقيقت اها آهي تہ عوام سرٻاٽن ۾ چئي رهيو آهي تہ ”تاريخ جي هن موڙ تي عوام رياست کي بچائڻ جي ڪوشش پيو ڪري پر حاڪم طبقي شايد رياست کي وڃائڻ جو فيصلو ڪري ڇڏيو آهي.“

اها ڏاڍي افسوس جھڙي ڳالھہ ٿيندي جيڪڏهن عوام جي خوشي ۾ ڪا سچائي آهي. جناب مهرباني ڪري سنڌ کي ان اقتصادي پنجوڙ مان ٻاهر ڪڍو. ڪوريئڙي جي هر ان ڄار مان ٻاهر ڪڍو جنھن ۾ سرڪار پاڻ بہ ڦاٿل آهي. فوجي حل بدران ڪو عوامي حل ڪڍو! سنڌ کي اڃ ۽ بک جي خوفناڪ صورتحال ۽ ايندڙ ڏڪار کان بچايو. سڄو ڏوھہ قدرت ۽ واپڊا کي نہ ڏيو پر پاڪستان جي آئين تي عمل ڪيو ۽ ڪرايو. آئون وري بہ نماڻو عرض ڪريان ٿو تہ جناب لٺين جي وسڪاري سان ماڻهن جا پٺاڙا رتورت تہ ٿي سگهن ٿا پر معيشت نٿي سڌري سگهي. پاڪستان کي عوام نہ، هاري ۽ زميندار بہ نہ بلڪه ٽريڊر �