بازار ۾ هٽن تي خريدار سڀ سڃا

مئي 2004ع



بازار ۾ هٽن تي خريدار سڀ سڃا

آئون جنھن ماڻهوءَ جو نالو نٿو کڻان، سمجهو کڻي تہ ان جو قلمي نالو استاد سانوڻ آهي. هو منھنجو تمام پراڻو سنگتي آهي. ڏاڍو خود دار، ذهين ۽ لائق ماڻهو آهي. پر ڪي قدر خفتي ۽ دماغ ۾ خلل اٿس. الائي ڇو اڪثر لائق، قابل ۽ سمجهدار تخليق ڪارن جي مغز ۾ خلل هوندو ئي هوندو آهي. معاشي گهاڻي ۾ هڏيون ٽڙڪاٽ پيون ڪنديون پر مجال آهي جو جلاد ڏانھن رحم طلب اکين سان ڏسن! سندن عزت نفس کين ڪنھن ڏانھن بہ التجائي نظر کڻڻ نہ ڏيندي آهي، ٻارن ٻچن جي ذميواري جيڪڏهن ڪنڌ ۾ نہ هجين تہ جيڪر دنيا کي لت هڻي اڳتي نڪري وڃن! پر هيءَ جا گهر واريءَ جي لغام کين پئي آهي، ان کي ڇا ڪن؟ رسن ۾ ٻڌل وڏا وڏا پھلوان بي وس ٿي پوندا آهن. ڇا توهان ڪڏهن انھن ارڏن گهوڙن کي لغام ۾ نہ ڏٺو آهي، جيڪي چهبڪ سوارن سميت پوين ڄنگهن تي اٿي هڻڪارون ڪندا آهن؟

شهزادو گوتم ٻڌ پنھنجي شاهي محل مان غالبن فقط ان ڪري نڪري سگهيو هو جو هن کي پنھنجي عيال بابت اها ڳڻتي ڪو نہ هئي تہ اهي ڪٿي رهندا. ڇا پائيندا ۽ ڇا کائيندا؟ شاهي گهراڻي جا ٻار لاوارث ٿي ڪو نہ پيا سگهن! سانوڻ تہ پراڻي ڪراچي جي ڪنھن ور وڪڙ گهٽي ۾ پنھنجي ”ڀاڳ ڀريءَ“ جي خشڪ نگاهن کان ڀڄي بہ نٿو سگهي. هو اڄڪلھہ مرزا غالب وانگر توڪل جي ترهي تي سوار آهي.

ميڊيا جي هڪ ڪروڙ پتي اداري ڪنھن موقعي تي استاد جي تجربي ڪار قلم کان قلمي خدمت وٺڻ چاهي. الحمدالله! هاڻي تخليق ڪارن ۽ فنڪارن جو قدر ٿيڻ لڳو آهي. پر ڇا ڪجي جو انھن ادارن تي الله جي حڪم سان فائز ٿيل حضرات تخليق ڪارن جي حساس ذهني تاڃي پيٽي کي سمجهي ڪو نہ سگهيا آهن. ڀلا! واپاري دنيا وارا اديبن ۽ فنڪارن جي عزت نفس جي شدت کي ڪيئن محسوس ڪندا؟ عزت نفس ڪا دڪان تي وڪامڻ واري شيءَ تہ ڪو نہ آهي. جيڪا هڪ ڀيرو وئي تہ ٻيھر خريد ڪري وٺبي!

اسان جو استاد ميڊيا سيٺ جي آڏو ويٺو هو ۽ سيٺ صاحب پنھنجي خاص انداز ۾ ڪنڌ هيڏانھن هوڏانھن ڦيرائي (اکيون ملائي ڳالهائڻ کان پاسو ڪندي) چيو، ”اسان جايون تہ سڀ ڀري ڇڏيون آهن پر تنھنجي لاءِ ڪا نوڪري ڪرئيٽ ڪرڻي پوندي، بجٽ بہ ورهائجي وئي پر آئون ڪوشش ڪري ٿو ڏسان تہ تنھنجي لاءِ ڪا نوڪري ڪڍجي، ڏس نہ! سنڌي ميڊيا ۾ ڪيڏو خسارو آهي. ڪو اشهتار بہ نٿو ڏي. ابتدائي ڏينھن آهن. پگهارون ڪڍڻ بہ ڏکيو.... جيستائين وڃي...“ ان کان اڳ جو سيٺ صاحب وڌيڪ مجبوريون بيان ڪري، اسان جو استاد اٿي بيٺو، هن کي سيٺ صاحب جي ويچارگيءَ ۾ پنھنجا درد ياد اچي ويا هئا، هن ڳالهايو:

”سيٺ! متان ايئن ڪرين! مس مس تہ ڪي سنڌي ادارا ٺھڻ شروع پيا ٿين. مون کي نوڪري ڏيندين تہ وڏي خساري ۾ پئجي ويندين. تنھنجو ڪاروبار شروع ٿيڻ کان اڳ منھنجي بار ۾ ويھي رهندو! ڏس! متان غلطي ڪئي اٿئي، تو تہ بجٽ بہ ورهائي کپائي ڇڏيو آهي. هي ڪو سنڌي ادبي بورڊ تہ آهي ڪو نہ جو ڪم کان وڌيڪ اسٽاف رکي پگهارن ۾ ئي پورو ٿي وڃي. توبہه! توبہه سيٺ صاحب آئون تنھنجي اداري کي ٻوڙڻ جو سبب ٿيڻ نٿو چاهيان... مون کي اجازت ڏي ۽ گنگهار نہ ڪر!“

استاد سانوڻ جي ڀاڳ ڀريءَ هڪ ڀيرو وري پنھنجي مڙس کي خشڪ نگاهن سان گهوريو هو پر استاد سندس شڪر گذار آهي، جو هن صابرين خاتون گهر جو ڪو ٺڪر سندس مٿي تي ڪو نہ ڀڳو هو ۽ نہ ئي ڪو نئون مهڻو ڏنائينس. پاڻ ۾ ويٺا آهيون، هوءَ وس واري هئي ۽ ڪجھہ بہ ڪري پئي سگهي. اهو ڪو نئون منظر نامو ڪو نہ آهي. استاد سقراط بہ جڏهن گهر ايندو هو تڏهن هن جي ”ڀاڳ ڀري“ پڻ اهڙين ئي خشڪ نگاهن سان سندس استقبال ڪندي هئي. بلڪه هڪ ڀيرو تہ (لڳاتار سوالن کانپوءِ سقراط جي مڪمل خاموشيءَ تي) پاڻيءَ جو ڀريل مٽ سندس مٿي تي ڦهڪائي ڪڍيو هئائين.

استاد سانوڻ چڱو ڪيو، يا خراب؟ هن پنھنجي عزت نفس کي سلامت رکيو. اها وڏي ڳالھہ آهي. هن سيٺ صاحب کي جيڪي ڪجھہ چيو سو سيٺ جي پتي تي ڪو نہ پيوهوندو پر هي تخليقڪار ۽ فنڪار برادري جي لاءِ سوچ جو سامان ضرور آهي. ڪنھن وقت ۾ سنڌي اديب تخليق جي وڪري کي جائز نہ سمجهندا هئا. اهو وڏو عيب ۽ گناھہ سمجهيو ويندو هو تہ ڪنھن ڪتاب، ڪهاڻي يا مضمون جي اجرت رائلٽي ورتي وڃي. اها ٻي ڳالھہ آهي تہ ان ئي دور ۾ سڌريل دنيا جا تخليق ڪار رائلٽي وٺندا رهيا ۽ خوشحال طبقي ۾ شامل رهيا.

هاڻي جڏهن سنڌي ٻوليءَ ۾ تخليقي پورهئي ۽ تخليقي پورهيتن جي ضرورت پيدا ٿي آهي تہ پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي تخليق ڪارن کي پنھنجو شان مان برقرار رکڻ گهرجي ۽ گداگريءَ جو منظر پيش نہ ڪرڻ گهرجي. گداگري ۽ فقر ۾ فرق آهي. فقر جو پنھنجو شهنشاهي شان آهي. فقيرن جي گودڙين ۾ جيڪي هيرا لال پيا آهن، انھن کي ڀڳڙن مٺ نہ ملڻ گهرجي. سون کي سون جو اگھہ ملڻ گهرجي، پتل ۽ ٽامي جي اگھہ تي نہ اڇلائجي. جيڪڏهن ڪروڙ پتي ادارا ڪنھن تخليق ڪار کي سندس املھہ تخليق جو ملھہ نٿا ڏيئي سگهن تہ پوءِ هنن کي تخليق ڪارن آڏو گداگرن وانگر جهولي پکيڙي ”الله جي نالي!“ جي صدا هڻڻ گهرجي. سنڌي قلمڪارن کين مايوس نہ ڪندا.

ٿي سگهي ٿو تہ ڪي تخليق ڪار لڏي جا دوست مون سان سهمت نہ ٿين پر ان هوندي بہ کين سوچڻ جي دعوت آهي تہ ڇا قلم ڌڻين کي اشاعتي ۽ نشرياتي ادارن جي دروازن تي بيھڻ گهرجي جيئن جمعي نماز مهل پيشه ور گداگر مسجد جي در بيھندا آهن؟ اڄڪلھہ انھن ادارن جون آفيسون سچ پچ تہ ڪجھہ اهڙو ئي منظر پيش ڪري رهيون آهن. يقينن، ليکڪ ۽ فنڪار پنھنجي عزت نفس کي مجروح ٿيندو محسوس بہ ڪن ٿا پر پوءِ بہ شايد شوق شهرت جي اميد تي (ڇو تہ اجرت ايتري آهي جو وٺندڙ شرم ۾ ٻڏي وڃي ٿو) آفيسن جي دروازن ۾ ايئن هٿ وجهي بيٺا آهن ڄڻ اها آخري بس آهي، جيڪا ڇٽي وئي تہ سڄي ڄمار ٻي گاڏي ڪو نہ ملندي.

سچ تلخ هوندو آهي. منھنجي ڳالھہ ۾ وڌيڪ تلخي ان ڪري بہ هوندي آهي جو هن ڀيري آئون ڏسان پيو تہ سنڌي ميڊيا جي ترقي ۽ خدمت جي سدا بہار نعري هيٺ ميڊيا ۾ وڏيون سيڙپون ڪندڙ ڌريون تخليقي پورهيتن جي عزت نفس کي وڏي بي رحمي سان چيڀاٽي ۽ چچري رهيون آهن. اهي پاڻ لاءِ تہ نفعو ڪمائڻ چاهين ٿيون پر تخليق ڪارن ۽ فنڪارن کي عزت ڀري اجرت ڏيڻ لاءِ تيار نہ آهن. بلڪه انھن ڪمپنين جا منتظم تہ قلمڪارن ۽ فنڪارن کي ”هٿ ٽنگيا لالچي فقير“ ثابت ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي رهيا آهن. قلمڪارن کي تہ شايد اها خبر نہ هوندي تہ آجر حضرات جي دل ۽ دماغ ۾ ليکڪن لاءِ ڪيترا نہ ٽوڪ ڀريا ۽ هتڪ آميز خيال ڀريل آهن. اهو توهين آميز ماحول ٺاهڻ ۾ جيترو هٿ واپاري ذهنيت جو آهي اوترو ئي اديب ۽ فنڪار طبقو پاڻ بہ ذميوار آهي. جو هو پنھنجي توهين ٿيڻ جي اجازت ڏين ٿا ۽ پاڻ کي ان بازار ۾ ان اگھہ تي وڪڻن ٿا جو خودداري مجروح ٿيو پوي.

چوندا آهن، ”ڀلي بک ڀرم جي، شل نہ وڃي شان!“ پر هاڻي ايئن ٿو لڳي تہ تخليقي شعبي کي بہ تاتاري لٽي ٿڳڙيون ڪندا ۽ بغداد ۾ اهي رهندا جيڪي هلاڪوءَ جي پيرن ۾ سر رکندا. ڳالھہ فقط استاد سانوڻ جي خودداريءَ جي نہ آهي، اهم ڳالھہ اها آهي تہ تخليق ۽ تخليقي پورهيت کي مناسب اجرت ملي. تخليق کي ”بدنام گليء