بي حس سماج ۾ جرئت جو مطالبو

جمع 3 سيپٽمبر 1999ع

آئينو روزاني سچ ڪراچي

بي حس سماج ۾ جرئت جو مطالبو

جڏهن شهري ادارا ۽ تنظيمون ڪمزور هونديون آهن، تڏهن سڄو معاشرو ۽ ان جا سڀ شعبا ڪمزور ٿي پوندا آهن. هڪ ڀيري مرحوم فقير محمد لاشاريءَ سياسي پارٽين تي تنقيد ڪندي چيو هو، ”سنڌ جي هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ هر هڪ سياسي پارٽيءَ جو يونٽ آهي. سياسي پارٽيءَ جو پنھنجو، ان جي هاري تنظيم جو، ان جي شاگرد تنظيم جو ۽ ان جي ٻارڙا تنظيم جو، اهڙي طرح هر ننڍي شهر ۾ اٺن ڏهن پارٽين جا سؤ سوا سؤ ماڻهو موجود آهن پر جڏهن بہ ان شهر جي ٿاڻي جا ٻہ ٽي سپاهي ڪنھن بيگناھہ شهريءَ کي وچ شهر مان ماريندا ڪٽيندا ٿاڻي ڏانھن گهليندا وٺي ويندا آهن، تڏهن اهي سڀ ”باشعور سياسي ڪارڪن“ ڪجھہ بہ ڪو نہ ڪڇندا آهن ۽ تماشو ڏسندا رهجي ويندا آهن، ڪنھن بہ ڪارڪن کي همت ڪو نہ ٿيندي آهي تہ اڳتي وڌي سپاهين کان پڇي تہ ”ڀائو! همراھہ کي ڇو ٻڌو اٿو ۽ هن کي ڇوٿا ماريندا ڪٽيندا وڃو؟“

تازو، عمرڪوٽ ۾ هڪ ادبي ڪچهريءَ ۾ ويٺل هڪ نوجوان سوال ڪيو، ”صحافين ۾ ايتري جرئت ڇو ڪو نہ رهي آهي تہ هو هر مامري ۾ اندر تائين گهڙي اصل ڳالھہ جي تہه تائين پھچن ۽ ظالمن کي بي نقاب ڪن!“ هي نوجوان يا تہ امتحان وٺڻ جي موڊ ۾ هو يا وري اها دردناڪ حقيقت کيس ستائي رهي هئي تہ زمانو هاڻي ”جرئت مند“ ڇو نہ رهيو آهي. صحافي بہ وڪامجي ويا آهن، اديب ۽ دانشور بہ ماٺ ۾ رهي مشرڪ جو درجو ماڻي چڪا آهن ۽ سياستدان...؟ هن سياستدانن بابت ڪجھہ بہ نہ چيو ۽ نہ ڪجھہ پڇيو. شايد هن سياستدانن کي هر قسم جي الزام کان آاد ڪري ڇڏيو هو يا وري اهو سوال هاسيڪار نہ ڪيو جو اسان ”سياستدان“ ڪو نہ هئاسين.

اسان ئي جوابدار هئاسين جو اسان قلم هٿ ۾ کڻي سماج سڌارڪ هجڻ جي دعوا ڪري رهيا آهيون. ان ڪچهريءَ ۾ شايد ڪو بہ سياستدان ڪو نہ هو البت پرجوش قلمڪارن جي کوٽ ڪو نہ هئي. هن نوجوان جو سوال سڀني قلمڪارن ۽ خاص ڪري صحافين کي ڏوهارين جي ڪٽهڙي ۾ بيھاري رهيو هو. گهڙي سوا لاءِ ماحول ۾ ماٺار ڇائنجي وئي ۽ ايئن محسوس ٿيو ڄڻ صحافي حضرات تي نہ رڳو ايف آءِ آر ڪٽجي چڪي پر الزام بہ ثابت ٿي چڪو آهي.

ان ڪچهريءَ کان ٿورو اڳ هڪ ٻي ڪچهريءَ ۾ ڪجھہ نوجوان صحافي ڳالهائي رهيا هئا، ”عمرڪوٽ ضلعي ۾ ٻن مهينن اندر هڪ سئو کان مٿي آپگهات ٿيا آهن.“ اها خبر ٻڌي مون کان ڇرڪ نڪري ويو هو. عمرڪوٽ جي سڄي تاريخ ۾ ڪنھن مختصر عرصي دوران ايترا آپگهات ڪو نہ ٿيا آهن... تہ پوءِ هاڻي عمرڪوٽ کي ڇا ٿي ويو آهي؟ مون اهو ئي سوال صحافي نوجوانن کان پڇيو. جواب مليو، ”اهي سڀ آپگهات ڪو نہ آهن، انھن مان اڪثر خونن جا واقعا آهن پر انھن کي آپگهات جو رنگ ڏنو وڃي ٿو. انھن ۾ اڪثر نوجوان آهن..“

”خونن کي آپگهات جو رنگ ڇو ٿو ڏنو وڃي؟“ مون کانئن پڇيو هو. جواب مليو، ”هي علائقو ڏاڍن مڙسن جو آهي. هتي هر قسم جا ڏاڍا مڙس آهن. قبائلي چڱا مڙس جيڪي ظاهري طرح ڏاڍا نفيس ۽ چڱا مڙس آهن، سمگلر مافيا وارا ۽ توهان کي خبر آهي تہ (هڪ نوجوان هيڏانھن هوڏانھن ڪنڌ ڦيرائي رازداريءَ ۾ چيو) هتي تمام گهڻيون سرڪاري ايجنسيون آهن... بس! هو ماري ڇڏين ٿا يا ساڙي ڇڏين ٿا تہ جيئن خبر ئي نہ پوي تہ ڪير سڙي کپي ويو.“

قبائلي راڄ جا پنھنجا خفيہ مفاد آهن. سمگلرن جا پنھنجا کيپيا، ڪوريئر آهن ۽ جاسوسي نظام آهي. هو پنھنجي مافيا سان تعلق رکندڙ ڪنھن بہ فرد مان خطرو محسوس ڪندي ئي کيس منظر بلڪه دنيا مان هٽائيندي دير نٿا ڪن. باقي رهيا سرڪاري ايجنسين وارا! انھن جو بہ پنھنجو نيٽ ورڪ آهي. نوجوان صحافين اهي سڀ خبرون نجي ڪچهريءَ ۾ ڪيون ۽ ان اخبار کي تفصيلي ۽ تحقيقي رپورٽ ڏيڻ لاءِ تيار ڪو نہ هئا، جنھن سان واسطو هئن. آخر هنن کي بہ عمرڪوٽ ۾ زندھہ ۽ با سلامت جيئڻ جو حق هو! ٻي محفل ۾ سوال پڇندڙ نوجوان چيو، ”تہ پوءِ اهڙن ڊڄڻن صحافين کي صحافت جھڙي مقدس پيشي ۾ اچڻ جي ڪھڙي ضرورت آهي، وڃي ڪو ٻيو ڪم ڇو نہ ٿا ڪن؟“ سوال ڦري گهري اتي اچي بيٺو تہ صحافت هڪ تمام ڏکيو، دشمنيون وڌائڻ وارو ۽ نانگن جي ٻرن ۾ هٿ وجهڻ جو ڪم آهي، ان ڪري کين نہ رڳو سرپرستي ۽ تحفظ گهرجي بلڪه تحفظ فراهم ڪرڻ وارو ڪم بہ اخباري ادارا ڪن! ڳالھہ وڏي حد تائين درست سهي، پر هو نوجوان اهو وساري ويٺو هو تہ پنھنجي ڳوٺ ۽ شهر ۾ رهندڙ ڪنھن جرئتمند ماڻهو جي حفاظت سڀ کان پھرين خود شهري ئي ڪري سگهن ٿا. اخبارن وارا پنھنجن ڪالمن ۾ جيتري واويلا ڪري سگهندا آهن اوتري ضرور ڪندا آهن. پر ڇا معاشري جي انھن فردن جو جرئتمند صحافين جي بچاءَ لاءِ اڳتي اچڻ ضروري نہ آهي، جن جي حقن ۽ سچائي لاءِ صحافي خطرن سان کيڏي ٿو؟

تجربيڪار صحافي هڪٻئي کي چوندا آهن ”ٻيلي تنھنجو ڪم اڳ ئي تمام جوکائتو آهي، ان کي وڌيڪ خطرناڪ نہ ڪر!“ هونئن بہ هڪ عالمي رپورٽ چوي ٿي تہ ”مختلف پيشن سان لاڳاپيل ماڻهن ۾ موت جي سڀ کان وڌيڪ شرح صحافين جي آهي.“ عمرڪوٽ جي نوجوان کي شايد اها رپورٽ ڪجھہ مطمئن ڪري سگهي! ڪنھن جرئتمند صحافيءَ کي ڪا پٺ آهي بہ تہ ڪو نہ ۽ ٿي بہ ڪو نہ ٿي سگهي ڇاڪاڻ تہ هو سچ ڳالهائي هر دوست کي ناراض ڪري وجهندو آهي. نيٺ اهو وقت ايندو آهي جڏهن هو سماج جي ڏاڍن هٿن ۾ وٺجي ويندو آهي. ان کانپوءِ هو جنھن عذاب مان لنگهندو آهي، تنھن کان عوام ”لاتعلق“ رهندو آهي. جڏهن تہ اهو جرئتمند صحافي عذاب ڀوڳي جڏهن (خوشقسمتي سان) ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هن وٽ سوچڻ لاءِ گهڻو ڪجھہ هوندو آهي. هو سوچيندو آهي:

1- هنن بي حس شهرين جون حسون ۽ شعور جاڳائڻ لاءِ هڪ ڀيرو ٻيھر ڪوشش ڪريان، جي مارجي ويس تہ پوءِ ”گهوري جان جتن تان.“

2- هنن بي حس شهرين کي قيامت تائين جاڳائي نٿو سگهجي. هن جنگ ۾ آءٌ اڪيلو آهيان، ان ڪري بھتر آهي تہ وڃي ڪنھن ٻي ڪرت سان لڳان.

3-ڇاڪاڻ تہ هنن بي حس شهرين ۽ سندس تنظيمن مون کي ڀوڳڻ لاءِ اڪيلو ڇڏي ڏنو ۽ هاڻي آئون سرڪاري ايجنسين جي بليڪ لسٽ تي اچي ويو آهيان. ان ڪري ڇو نہ ايجنسين (يا مافيائن) جي اها آڇ قبول ڪريان تہ آئون هنن لاءِ پگهاردار ٿي ڪم ڪريان.

هاڻي، سوال پڇندڙ نوجوان پنھنجي دل تي هٿ رکي ۽ ٻڌائي تہ جيڪڏهن ان مرحلي مان (خدا نہ ڪري) هو پاڻ لنگهي تہ جيڪر ڪھڙو فيصلو ڪري؟ ڀلي تہ هو ڪو بہ فيصلو ڪري، ٽنہي صورتن ۾ هو پنھنجي عوام، عوامي تنظيمن ۽ شهري ادارن کان مايوس نظر ايندو تہ، پوءِ ان مايوسيءَ جو حل ڇا ۾ آهي؟ ان مايوسيءَ جو حل ان ۾ آهي تہ سڄي دنيا جي هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جمهوري ۽ شهري ادارا مضبوط کان مضبوط هجن ۽ هر سطح تي شهرين جا پنھنجا ادارا ايترا طاقتور هجن جو هو پنھنجن حقن لاءِ جرئت سان اظهار ڪندڙ شخص کي بچائي سگهن.

ٿري ماڻهو ڏاڍا محبتي هوندا آهن پر هن ڀيري جڏهن آئون عمرڪوٽ جي گهٽين ۾ ڦري رهيو هئس تڏهن الائي ڇو مون کي ايئن پئي محسوس ٿيو ڄڻ ڪي پاڇولا ٻليءَ پير پيڇو ڪري رهيا هجن. هن شهر ۾ ماڻهو تہ برابر رهن ٿا پر اها ”غيبات“ بہ چڱي خاصي رهي ٿي، جنھن کي شمشير الحيدري ”سؤٽ“ �