بھتر سياسي حڪمت عملي جي ضرورت

سيپٽمبر 2004ع

آئينو روزاني خبرون ڪراچي

بھتر سياسي حڪمت عملي جي ضرورت

اسان سنڌ جي مالڪيءَ واري سوال تي مکين وانگر مٿو پٽي رهيا آهيون. هاڻي مٿو پٽڻ مان فائدو؟ زوردار سچ ڳالهائبو تہ ڪامريڊ ۽ قوم پرست ڪاوڙجي ويندا، جمهوريت پسند جتيون الاريندا ۽ دانشور دور انديشيءَ جو مظاهرو ڪري خاموش ٿي ويندا پر اها ڳالھہ اصل ڪو نہ مڃندا تہ گدڙ سنڌ کائي چڪا آهن، اهي گدڙ اسلام آباد جي مارگله ٽڪرين جا هجن يا نہ هجن، يا انھن ۾ اڪثريت سنڌ جو ڊوميسائيل رکندڙ گدڙن جي هجي، گدڙ پنھنجو ڪم ڪري چڪا آهن ۽ باقي بچيل ڪم بہ پورو ڪري رهيا آهن، امر جيل جو ”سڀ ڪوڙ“ ڪيڏو نہ وڏو ڪوڙ ۽ ڪيڏو نہ وڏو سچ آهي! گدڙ کي سنڌيءَ سان تشبيھہ ڏيئي امر جليل گهڻو اڳ ڪاغذي شينھن کي گهر پھچائي ڇڏيو هو. شايد اهو ئي سبب آهي جو هو بہ مون وانگر ان مخلوق ۾ شامل آهي جيڪا شينھن برادريءَ ۾ شامل ڪو نہ آهي. امر منھنجو وڏو ڀاءُ آهي، ان ڪري اميد اٿم تہ ٿوري حجت مون کي معاف ڪري ڇڏيندو، نہ تہ منھنجو ڪھڙو قد بت اهي جو آئون پاڻ کي امر جي برادريءَ ۾ شامل سمجهان!

قوم پرستن، جمهوريت پسندن ۽ ڪامريڊن جي ڪاوڙجڻ جا ڪارڻ موجود آهن، آئون بہ هٿ وٺي سڀني سان گستاخي پيو ڪريان! ملان تہ اڳ ئي ناراض هئا، هاڻي موالي بہ چڙي پوندا. اڙي ڀائي! سنڌ کي وڪڻڻ ۾ اسان جي انھن عظيم رهنمائن جو بہ ڪو هٿ آهي يا نہ. جن رهنمائيءَ جي دعويٰ ڪري قوم کي ڀٽڪائي ڇڏيو! فقط ڀڀڪيدار تقريرون سنڌ جي تقدير بدلائي سگهن ها تہ باقي ڇا هو؟ اسان جا کوڙ سارا شعله بيان اڳواڻ اهو ڪم گهڻو اڳ مڪمل ڪري چڪا هجن ها!

قوم جي تقدير بدلائڻ لاءِ فقط شاھہ لطيف جو پيغام، شيخ اياز جا شعر، سرمد سنڌيءَ جا گيت، بندوق بردار جلوس ۽ باھہ جي گولن جھڙيون تقريرون ڪافي ڪو نہ هونديون آهن. ان لاءِ ڪجھہ ٻيو بہ گهرجي، اهو جيڪو اسان وٽ بنہه ڪو نہ آهي. سنڌ قومي اتحاد ۾ فقط جي ايم سيد ڪو نہ هو، نہ فقط پليجو هو... بلڪه سڀ هئا. سڀني گڏجي فيصلو ڪيو هو تہ 1954ع کانپوءِ سنڌ ۾ آيل ڪنھن بہ غير سنڌيءَ کي ”سنڌي“ تسليم نہ ڪيو ويندو. اهو فيصلو تہ ٿي ويو، پر ان تي عمل جي ذميواري ڪنھن جي هئي؟ ان اجلاس ۾ شامل چڱا چڱا رڄ مڙس پوءِ ڇنائي ڀڄي ويا. خدا ڄاڻي تہ هنن کي اهي ڪھڙا خوفناڪ نتيجا نظر آيا هئا، جيڪي سنڌ قومي اتحاد ۾ شامل رهڻ سان نڪري پئي سگهيا! ۽ جيڪي هاڻي ڪو نہ پيا نڪرن... ۽ خدا ڄاڻي تہ اهي ڪھڙا فائدا هئا جيڪي سنڌ قومي اتحاد مان نڪرڻ سان مليا، يا ڪو نہ ملن ها!

اسان وٽ دلين ۾ ڪا سچائي هجي تہ ڳالھہ اڳتي وڌي! ان کان اڳ جو ڪو سياسي اڳواڻ يا اديب دوست ڪاوڙجي پوي، آئون پاڻ لاءِ بہ چوان ٿو تہ ادا آئون بہ سچو ڪو نہ آهيان ۽ توهان سڀني کان چٽ آهيان. آئون سياسي ماڻهو نہ سهي! دانشور نہ سهي! پر هڪ صحافيءَ جي حيثيت ۾ ان گڏجاڻي ۾ شامل هئس، جيڪا سن ۾ سائين جي ايم سيد جي صدارت ۾ بند دروازي اندر ٿي هئي. ان بند دروازي اندر اهڙي ڪا بہ ڳالھہ ڪو نہ ٿي هئي، جيڪا دروازا کولي ڇڏڻ سبب ٿي نہ سگهي ها، يا چئي نہ سگهجي ها! هونئن بہ ان بند دروازي اندر اها سڄي غيبات ۽ سڀ ڌريون سنڌي رهنمائن جي صورت ۾ موجود هيون. جيڪي هونئن مارگله ۾ ملنديون آهن، يا ان ٻيلي جون عاشق آهن.

سنڌ قومي اتحاد ۾ ڪا ٻي چڱائي هئي يا ڪو نہ هئي، ان ۾ گهٽ ۾ گهٽ ان ڳالھہ تي تہ اصولي اتفاق هو تہ سنڌ جي ڊيگھہ ويڪر ۾ زمين جو هڪ هڪ انچ آئيني طرح سنڌين جي ملڪيت اهي. ان ۾ ٻي ڪا بہ قوم ڀائيوار نہ آهي، سنڌ جي مسقبل بابت ۽ سنڌين جي سر زمين تي ڇا ٿيڻ گهرجي؟ جهڙن سوالن تي فقط سنڌ جا تاريخي وارث ئي فيصلو ڪندا... ۽ ان تي ڪا بہ ٻي راءِ نہ آهي! هاڻي جڏهن 17 آگسٽ 2004ع تي سنڌ اسيمبلي جي اجلاس ۾ متحده مجلس عمل جو حميد الله خان بھارين، بنگالين ۽ پشتونن لاءِ ڪراچي مان سڃاڻپ ڪارڊن جي اجراءَ جي حق ۾ ٺھراءُ پاس ڪرائي ٿو، تڏهن اهي ”جوان“ ڪجھہ بہ ڪرڻ جي پوزيشن ۾ ڪو نہ آهن، جن پنھنجن نالي ماتر ”عظيم نظرياتي اختلافن“ سبب ان امڪاني پليٽ فارم کي بہ رد ڪري ڇڏيو، جيڪو سنڌ قومي اتحاد جي صورت ۾ ڪو روپ وٺي سگهي ها! ۽ شايد اهي مهڻا ٻڌڻا نہ پون ها تہ، ”آهي ڪو اهڙو جوان، جيڪو اسان کي نقصان پھچائي سگهي.“ يا ” سنڌي ماڻهن پنھنجو پاڻ کي دوکو ڏنو آهي!“

جيتريون ويساھہ گهاتيون سنڌي ماڻهن سان ٿيون آهن (ڪنھن ڪيون آهن؟ پاڻ سڀني کي خبر آهي)، سنڌي ماڻهن بہ هڪ هڪ سان پلئہ ڪيو آهي، اها ٻي ڳالھہ آهي تہ ان شدت ۽ مايوسي ۾ هنن جيڪو رستو اختيار ڪيو آهي، ان سان سنڌي قوم، مضبوط ٿيڻ بدران ڪمزور ٿي رهي آهي. سنڌي ماڻهو سچ پچ تہ ڏاڍو سياڻو آهي پر ڇا ڪجي! جو ڏيڍ ”چانور جي ڪني“ ۽ ”ڏيڍ سر جي مسيت“ جا محاورا بہ تہ سنڌين جا ۽ سنڌين لاءِ ئي آهن. قدرت آهي خدا جي ۽ مهرباني آهي خدا جي خلق جي! جنھن چئن چئن ماڻهن جي هر هڪ چوڪڙيءَ کي سنڌ جي راڄ ڀاڳ واري چوياري سمجهي، کين هٿ ۾جهنڊو جهلائي، اڳتي هلائي ڇڏيو آهي ۽ پاڻ ڪنھن نہ ڪنھن ڄام صادق، مهر بي مهر خان ۽ ارباب جي دهلن دمامن تي رقص ڪيو آهي. ڇا توهان سڀني کي سڀ ذهن منجهيل نہ ٿا لڳن؟ ڇا نفسا نفسيءَ جو اهو منظر اهو ساڳيو نٿو لڳي. جيڪو چون ٿا تہ قيامت جي ڏينھن تي نظر ايندو. جڏهن ڪو بہ ڪنھن کي ڪو نہ سڃاڻيندو ۽ هر ڪو پنھنجي جند ڇڏائڻ ۾ پورو هوندو! ڇا سنڌ بہ قيامت مان گذري رهي آهي؟ واقعي! سنڌ قيامت مان گذري رهي آهي ۽ اسان سڀ پنھنجي پنھنجي جند ڇڏائڻ ۾ پورا آهيون.

سنڌي ماڻهو پنھنجي ئي وطن ۾ اقليت ۾ تبديل ٿيندا پيا وڃن، اها قيامت جي گهڙي نہ آهي تہ باقي ڇا آهي؟ اقليت ۾ بدلجڻ جي شرح تہ ڏسو! 1947ع ۾ 95 سيڪڙو اڪثريت هئي، جيڪا 1998ع ۾ فقط 52 سيڪڙو وڃي بچي، سو بہ اڪثريت ڳوٺ تائين محدود! سنڌي مائرن ٻار ڄڻڻ بند ڪو نہ ڪيا آهن، ۽ نہ وري سنڌ تي مدد خان ڪاهيو آهي جو لوڪ موت کان لڏيو ٿو وڃي. اصل ڳالھہ اها آهي تہ اسلام آباد جي گدڙن يرغمال ڪري ورتو آهي ۽ سنڌي گدڙن يرغمال ڪرڻ ڏنو آهي، بلڪہ ڪن حالتن ۾ مدد بہ ڪئي آهي. هر ايرو وغيره نٿو خيرو، انگور لنگور جنھن کي جتان آيو آهي سنڌ کي پنھنجو ملڪ ڪري ويھي رهيو آهي ۽ هاڻي سنڌ جي صورتحال اها آهي تہ جڏهن اسان هنن سان سنڌي ٿا ڪيون تہ هو پشتو ۽ پارسي ٿا پڇن! اڙدو ۽ پنجابي ڳالهائيندڙ ڌريون تہ خير سان بورچيخاني جون مالڪاڻيون ٿي چڪيون آهن. سنڌي مڊل ڪلاس جھڙو اڀريو آهي. تھڙو نہ اڀريو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري مڊل ڪلاس بيحد منظم ۽ زندگي جي هر شعبي تي ويرون وير وڌ قابض آهي.

هاڻي سنڌ اسيمبلي بہ انھن جي هٿن ۾ آهي جن کي سنڌ ۽ سنڌي ماڻهن جا مفاد عزيز نہ آهن بلڪه هو تہ انھن لاءِ رعايتون طلبين ٿا. جيڪي نہ سنڌي آهن، نہ سنڌ دوست آهن ۽ نہ وري پاڻ کي سنڌي سڏائڻ جي خواهش اٿن. ڪراچيءَ ۾ رهن