دانشورن کان سوال ”ڌرتي ڪنھن جي آهي؟“

سومر 26 اپريل 1999ع

روزاني سچ ڪراچي

دانشورن کان سوال ”ڌرتي ڪنھن جي آهي؟“

ماڻهو مسافر آهي ۽ هي دنيا مسافر خانو! اها هڪ ابدي حقيقت آهي جيڪا حضرت انسان ڏسي ٿو تہ پنھنجين اکين سان گڏوگڏ هو سمورن حواسن سان ان جو مشاهدو بہ ڪري ٿو. پر، اها ڪيڏي نہ حيرت جھڙي ڳالھہ آهي تہ هو اها ڳالھہ دل سان قبول نٿو ڪري ۽ سمجهي ٿو تہ سندس خاندان ۽ نسل جا حق ۽ واسطا زمين يا ملڪيت جي ڪنھن خصوصي ٽڪري سان ازل کان ايئن قائم آهن.

مون لاڙ جي هڪ پير مرد کان هڪ جملو ٻڌو، ”ابا هيءَ ڌرتي ڏسين ٿو نہ! هن ڪيئي مالڪ مٽايا آهن، ڌرتي بہ ماڻهو مٽائيندي آهي!“ پير مرد چيو، ” هتي پھرين شورا هئا، پوءِ سيد آيا، کٽي آيا، ابڙا آيا، سڀاڻي ڪير ڪندو؟ ڪير ٿو ڄاڻي؟“

ڊاڪٽر مبارڪ ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، جن جي آئون ڏاڍي عزت ڪندو آهيان مون کان بھتر ڄاڻن ٿا تہ هن پير مرد جي ڳالھہ ڪيتري قدر حقيقت تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي! مون ايئن محسوس ڪيو ڄڻ هو پير مرد چئي رهيو هجي، ”هن ڌرتي تي دراوڙ رهندا هئا، هنن کان اڳ ڪروسيگنان ۽ انھن کان اڳ نيند ٿال رهندا هئا. دراوڙن کي ڌڪي ڇڏيو، پوءِ يوناني آيا ۽ پوءِ عرب، ايراني پھتا، پوءِ ترخان، مغل، پٺاڻ ۽ ميان وال جا ڪلهوڙا ۽ ٽالپر پھتا، پورچوگيز ۽ انگريز آيا ۽ پوءِ پنجابي مهاجر ۽ پٺاڻ ڏٺاسون.“

ڌرتي نہ رڳو ماڻهو مٽائيندي پئي اچي پر ٻوليون بہ بدلبيون پيون اچن، هاڻي تہ سڀ ٻوليون گڏ وچڙ ٿي ويون آهن، پر مون تہ اهو بہ محسوس ڪيو تہ هر زمين پنھنجي وور (تہه) مٽايو آهي. ڳيري جي وک تي ور مٽجڻ واري ڳالھہ ڪا حيرت ناڪ نہ آهي. جڏهن سڀ ڪجھہ رلجي پيو تڏهن ڇا ڇئجي تہ ڌرتيءَ تي ڪنھن جي دعوا سچي آهي ۽ ڪھڙي ڪوڙي آهي؟ زمين تہ الله جي آهي يا سرڪار جي آهي. سرڪار بدلجيو وڃن ۽ مالڪ بہ بدلجيو وڃن! ڪالھہ تائين جتي اتڙيا چانور ۽ ساريون ٿينديون هيون. اڄ اتي ڍنڍون آهن ۽ ڪالھہ جتي ڪجھہ بہ ڪو نہ ٿيندو هو، اڄ اتي ڪمند ۽ پان پيو ٿئي!

لاڙ جا ماڻهو ايوب خان کي دعائون ٿا ڏين، جنھن واھہ کوٽائي ٺٽي ۽ بدين جو رنگ بدلائي ڇڏيو آهي. لاڙ جا ماڻهو ايوب خان جي شان ۾ گستاخ جملا بہ استعمال ڪن ٿا جنھن پنجابي ۽ پٺاڻ فوجين کي بيشمار زمينون ڀڳڙن مٺ تي يا وري انعام ۾ ڏيئي ڇڏيون آهن.جاتي تعلقي ۾ هڪ شخص مهدي شاھہ جي نالي سان مشهور آهي. اهو فوجي همراھہ جيئرو بہ آهي الائي مري ويو پر سندس پويان اهي زمينون وڪڻي وڪڻي کٽائي ڪو نہ سگهيا آهن جيڪا هن کي سرڪار الائي ڇو ڏني هئي. اها هزارين ايڪڙن زمين هئي.

اها زمين اصل ۾ ويران هئي ۽ اڃا بہ ان جو وڏو حصو ويران آهي، جيڪي ماڻهو اها ڌرتي خريد ڪندا ٿا وڃن اهي آباد ڪرڻ جي ڪوشش ۾ آهن. هي سڀ چڱو ٿي رهيو آهي يا خراب؟ تر جي ماڻهن کي ڳالھہ نٿي وڻي. هو سمجهن ٿا تہ اها زمين سندن مؤروثي ملڪيت هئڻ گهرجي. بالڪل ايئن جيئن ڪوهستان جي مختلف علائقن ۾ قابض ٻروچ ۽ سماٽ ماڻهو سڀ جبل پنھنجي ذاتي ملڪيت سمجهن ٿا. حق ڇا آهي ۽ حق ڇا نہ آهي؟ آئون تاريخ جو معمولي شاگرد انھن ڳوڙهن سوالن جو جواب ڏيڻ کان قاصر آهيان، ان ڪري اهو سوال وڏن عالم سڳورن لاءِ عام بحث لاءِ ميدان تي رکان ٿو!

اها ڳالھہ سمجھہ ۾ اچي ٿي تہ سنڌ جي زمين سنڌين جي ملڪيت هئڻ گهرجي ۽ وفاق جي ڪنھن بہ والد صاحب کي سنڌ جون زمينون غير سنڌين کي نيلام ڪرڻ جو اختيار ڪو نہ هو. پر هاڻي ڇا ڪجي؟ قبضو ۽ قانون جائز آهي يا تاريخي ورثو! پر تاريخ ڪنھن سان وفا ڪئي آهي؟ اسان ڏسي چڪا آهيون تہ ڌرتي مالڪ مٽائي ٿي، ور مٽائي ٿي، آباد مان غير آباد ۽ غير آباد مان آباد ٿئي ٿي. برابر! قانون موجب جنھن شخص پئسا ڏيئي مالڪيءَ جا دستاويز ورتا آهن. اهو ئي مالڪ آهي. پر جن ماڻهن سڄو سارو نسل زمين نہ وٺي، ڌرتي نہ کيڙي ۽ نہ کيڙائي ڇا انھن جو ان ڌرتيءَ تي سچ پچ ڪو اخلاقي حق آهي؟ وڏا عالم سڳورا مهرباني ڪري پنھنجي راءِ ڏين.

هائو! اهو بہ ذهن ۾ رکيو وڃي تہ طاقتور ماڻهو، ڪمزور ماڻهن جي زمين تي ايئن پوتي وجهن ٿا جيئن ڪنھن عورت کي ڪنھن جي نالي ڪرڻ مهل ڪيو ويندو آهي. جن وٽ قبضا آهن اها سچا آهن. جن وٽ دستاويز آهن. اهي عدالتن جا چڪر ڪاٽيندا وتن، پڇاڙيءَ ۾ خون ۽ راڄوڻيون! اهي راڄوڻيون بہ وڏن پٽڪن وارن جي اوطاقن تي ٿين ٿيون ۽ فيصلا؟ غريب هميشه ٻڏو آهي، پئسي ۽ پڄنديءَ وارو تمام ٿورن ڪيسن ۾غلط ثابت ٿيندو آهي.

لاڙ ۾ هڪ ڪردار جو نالو آهي چاچو پنہون! اڌ دنيا کيس منفي سمجهندي آهي پر اڌ دنيا کيس چڱو چوي ٿي. هي ماڻهو دوستيون نڀائڻ ڄاڻي، اهڙي ئي ڪنھن دوستيءَ ۾ دادلا ڪهائي ويٺو پر پاڻ اٺ جي چوريءَ ۾ اڙجي ويو. هاڻي مس مس وڃي عدالت سڳوري کيس ”باعزت بري“ ڪيو آهي! هن تر جي هرڏاڍي مڙس سان هٿين خالي جنگ ڪئي! ڇا لغاري! ڇا فقير! ڇا چانڊيا ڇا سيال ڇا شيرازي ۽ ڇا ڀٽي! آئون ايئن ڪو نہ ٿو چوان تہ چاچو پنہون سون جو پتلو آهي پر ايتروضرور چئبو تہ زمين ۽ هاريءَ جي نفسيات کان چڱي طرح واقف آهي، هاڻي سندس زندگيءَ جو مقصد فقط هڪڙو آهي، جيڪو هو پاڻ بہ چوندو آهي.

”ڀائو! سڄي عمر ڪامريڊي ڪئي سين، نہ انقلاب آيو ۽ نہ سنڌ آزاد ٿي، هاڻي تہ بس ڪوشش اها ٿو ڪيان تہ ڌارين کان زمينون وڪڻائي سنڌين کي وٺي حوالي ڪيان، من ايئن ڌرتي آزاد ٿئي!“ هونئن، بدين ضلعي ۾ پنجابي آبادگار گهڻو آهي ۽ پاڻي هئڻ ڪري زمينون بہ ڀليون ڪري ويا آهن. اهو ڪم شايد ڪو ٻيو ڪري نہ سگهي اها ڳالھہ آئون پڪ سان ان ڪري ڪو نہ ٿو چوان جو پوکيءَ لاءِ پورهئي سان گڏ مالي وسيلا ۽ سرڪار جي مدد بہ کپندي آهي جيڪا مقامي ماڻهن کي گهٽ ملي آهي.

پنجابين تي ڪاوڙ ڇنڊڻ ٿورڙي ظلم جي ڳالھہ بہ آهي. هو واقعي محنت ڪن ٿا. ڪنھن پنجابي ۽ ڪنھن سنڌي زميندار جي زمين ٻنون ٻني سان ڏسو ۽ فرق محسوس ڪيو! شايد اهو سچ آهي تہ Uprooted ماڻهو پنھنجي پاڙ هڻڻ ۽ بقا لاءِ وڌ کان وڌ محنت ڪندو آهي. مقامي ماڻهوءَ جي پاڙ کتل آهي. ان ڪري هو سم نالين مان منڍيون مارڻ، گاھہ جون ڀريون ٻڌي پڪي روڊ تي بيھي ۽ کير ڏهي دڪان تي وڪڻڻ ۾ ئي خوش آهي. باقي زمين جو پورهيو ڀلي جيڪو محنتي هاري ۽ زميندار هجي، سو ڪري! هونئن بہ سنڌي آبادگار جو نالي حال پورو سارو آهي، الائي ڇو؟ سنڌ جا عظيم دانشور سنڌ جي ماروئڙن ۽ سانگيئڙن جي شان ۾ ڀلي ڳالهائن پر ايمانداري سان اهو سبب بہ ٻڌائين تہ آخر ماروئڙن جي ھہڙي ”شان بي نيازيءَ“ جو ڪارڻ ڪھڙو آهي؟

پنھنجي قوم جا حوصلا ڀلي بلند ڪيو پر کين ڪوڙ جا ايترا پٽڪا بہ نہ پارايو جو هو ”گوئبل واري ڪوڙ“ جو شڪار ٿي وڃن! آئون ايئن بہ ڪو نہ ٿو چوان تہ سڀ ماروئڙا ”بي نياز“ آهن پر توهان کي هر تر ۾ اهڙا ماڻهو سجهندا هوندا تہ ڪھڙو مارو پورهيو ڪرڻ ۾ ايوارڊ ڏيڻ جي لائق آهي ۽ ڪھڙا مارو اوطاقي ۽ ٽوٽي مڙس آهن؟ توهان ڀلي شرح ڪڍي ڏسو ۽ جواب حاصل ڪيو!

لاڙ ڏانھن هاڻي انھن ماڻهن بہ رخ ڪيو �