ديوي ماتا

ديوي ماتا

مندر ۾ جنهن جاءِ تي مورتي رکي ويندي آهي يا مورتيءَ لاءِ جيڪو ٿلهو جوڙيو ويندو آهي، ان کي ’اسٿان‘ (آستان يا آستانو) چوندا آهن. وڏي هال جو آخري ڇيڙو ديوي ماتا لاءِ مخصوص هو. هتي هوءَ درگا روپ ۾ براجمان هئي. هندستان مان گهرايل هن مورتيءَ ۾ هوءَ شينهن تي سوار آهي. اهڙي مورتيءَ ۾ هن کي عام طور ڇهن، اٺن يا ڏهن ٻانهن سان ڏيکاريو ويندو آهي پر هِتي ڳاڙهي ڪپڙي ۾ ويڙهيل هن مورتيءَ جون ست ٻانهون ظاهر هيون. هن جي هر هڪ ٻانهن ۾ ڪونه ڪو هٿيار هو. تلوار، سُدرشن چڪر، گدا ۽ سنک وغيره. هوءَ هڪ هٿ سان ياترين کي آشيرواد ڏيئي رهي هئي.

اسٿاپن ٿلهي تي ٻيون به کوڙ ساريون ننڍڙيون ننڍڙيون مورتيون رکيل هيون. ڀڳتن هڪ ڇت هيٺان لڳ ڀڳ سڀني اهم ديوين ۽ ديوتائن کي جمع ڪري ڇڏيو هو. شري ڪرشن، گڻيش ۽ شِو جون ٽائلون شايد جوڌپور جون ٺهيل هيون. چوطرف ديوارن تي ٽنگيل تصويرن مان هڪ ۾ شِري پرشرام جي آڏو هنگلاج (درگا) ديوي بيٺي آهي جنهن جي اوٽ ۾ کتري بادشاهن پناهه ورتي آهي. پرشرام کترين کي مارڻ چاهي ٿو پر ديوي کيس کترين جو وڌيڪ قتلام ڪرڻ کان منع ڪري رهي آهي.

هاڻي اسان ٻاهر پڌر تي اچي ويٺاسون. هي مندر جهڙوڪر ڪو آشرم هو، هتي هر ساهواري کي رهڻ جي آزادي هئي. اسان هڪ ڄاهي کي ان آشرم ۾ هيڏانهن هوڏانهن گهمندو ڏٺو. مُند چڱڙي هئي. ڀڳتن هن آستاني تي چڱي وقت جي محنت دوران چڱي وڻڪار ڪئي هئي. انهن وڻن تي جهرڪين جي چرڙ چرڙ ۽ ڪٻرين جو ٽِريڪو وکري رهيو هو. ڪي آوازبه گلن وانگر ٿيندا آهن. هر آواز ڄڻڪ هڪ جدا گل آهي ۽ جن وڻن تي آکيرا نه هجن، اهي به ڄڻ ته ويران گهر هوندا آهن.

منگل گِر جي سماڌيءَ ويجهو وڻن جي ڇانوَ هيٺ ڀڳتن چانهه پياري، اسان کي چانهه جي واقعي طلب هئي. چانهه پي اسان موڪلايو. هاڻي اسان جو رخ باقر شاهه جيلاني قبرستان ڏانهن هو.

پير باقر شاهه جيلاني قبرستان

شهر کان ڏيڍ ڪلوميٽر ڏکڻ طرف ديهه ڏيسوي ۾ هي قبرستان ٿاڻي بولا خان جو سڀ کان پراڻو مقام آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن ايڪڙن تي پکڙيل نظر ٿي آيو. ان ۾ پراڻيءَ کان پراڻي قبر باقر شاهه جيلانيءَ جي نه آهي جنهن تي سن 1279 هجري لکيل آهي، جيتوڻيڪ قبرستان به ان جي ئي نالي سان سڏجي ٿو. هن مقام جو احاطو ڪلهوڙن جي شايد آخري زماني جو هو پر ان ۾ موجود قبرون ٽالپرن جي زماني جون آهن. احاطي ۾ مشترڪ ٿَلهن تي قبرون آهن ۽ ٿلهن تي تيز آسماني نيري رنگ جون ڪاشي ٽائلون جَڙيل هيون. ٿلهي جي وچ تي پير باقر شاهه جي مزار مٿان سائو پڃرو رکيل آهي. مريدن ان کي پنهنجي حال سارو سنڀاليو هو.

”اهو ٿلهو نائين يا ڏهين صدي هجريءَ جو آهي.“ بخاري صاحب ڪافي مضبوط لهجي ۾ راءِ ڏني، ”اهو باقر شاهه کان اڳ جو آهي.“

اهو باقر شاهه به ڪافي اڳ جو (وفات: 1279هه) آهي ... هاڻي ٽيون باقر شاهه به گذاري ويو. بخاري صاحب جو خيال هو ته اهو ٿلهو باقر شاهه کان اڳ به موجود هو، جنهن تي ٻيون قبرون موجود هيون، انهن ۾ آخري قبر باقر شاهه جي ٺهي جنهن جو سن ان قبر تي لکيل آهي. شاهه صاحب اها راءِ ڪاشيءَ جي خاص رنگت سبب قائم ڪئي هئي جيڪا اٺين، نائين ۽ ڏهين صدي هجريءَ ۾ رائج هئي.

سبز نيريون ٽائلون ٿلهي جي فرش بنديءَ ۾ ڪم آنديون ويون هيون البت ٿَلهي جا پاسا سادا ليپيل هئا. سبز نيري، ڪاشي واقعي قديم آهي پر ڇا اهو ممڪن نه آهي ته ان رنگ جون ٽائلون ميرن جي زماني ۾ به ٺهيون هجن!؟

چيرولي پلستر سان ليپيل ديواري احاطو البته ڪلهوڙن جي طرز تعمير جو نمونو آهي. قبر جي ٿَلهن کان اتر پاسي (احاطي جي) موڪري ديوار ۾ ڪلهوڙن جي زماني کان موجود ڪوٺڙي ٺهيل هئي جنهن ۾ ڪنهن فقير جون گودڙيون ۽ ٻيو سامان پيو هو. ٻه پلونگڙا ان فقير جي نئين تڏيءَ تي بي فڪر کيڏي رهيا هئا. چوديواريءَ مان نڪري مون دروازي تي لکت پڙهي؛ لکيل هو:

حضرت غوث پير ڪامل پير باقر علي شاهه جيلاني

خدمتگار پير طريقت پير منور علي شاهه جيلاني

مقام جي مجاور فقير هن فاني دنيا ۽ فقيري حال جو احوال هڪ شعر جي صورت ۾ تحرير به ڪري ڇڏيو هو:

هر دشت ۾ لُٽا هئه قافله فقيرون ڪا

ڦِر ڀي نه مِٽا سڪا، سلسله فقيرون ڪا.

احاطي کان ٻاهر ڪجهه قدم ڏکڻ اوڀر طرف هڪ قبر جي ڪتبي تي لکيل هو:

ملڪ سردار بُولا خان

ولد سردار دودا خان

وفات: 3 ذوالقعد 1357 مطابق 22 جنوري 1939ع ڏينهن آچر

اصل سردار بولا خان وڏو ڪلهوڙن جي زماني ۾ هو، جنهن جي قبر ممڪن آهي ته ان ئي قبرستان ۾ هجي!

گاڏيءَ هاڻي شهر طرف موٽ کاڌي. اسان وٽ اڄوڪي تاريخ ۾ ايترو وقت هو جو ڪي ويجهيون ويجهيون ٻيون جايون به ڏسي پيون سگهجن. ”هلو! شاهه لطيف راڪ وِلا نظر مان ڪڍي ٿا وٺون!“ بخاري صاحب بهتر صلاح ڏني.