زرعي شعبي کي سهوليتون ۽ ضمانتون ڪير ڏيندو؟

ڇنڇر پھرين مئي 1999ع

آئينو روزاني سچ ڪراچي

زرعي شعبي کي سهوليتون ۽ ضمانتون ڪير ڏيندو؟

جيتوڻيڪ ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي ۽ هن شهر جي آبادي لاءِ دعويٰ آهي تہ ان وڃي هڪ ڪروڙ کي ڌڪ هنيو آهي يا ان کان بہ وڌي وئي آهي. پر، ڪراچيءَ جو شهر ”پيدا“ ڇا ٿو ڪري؟ ڪراچيءَ جا ڪارخانيدار وڏي فخر سان چون ٿا تہ ”صنعتي شيون،“ صنعتي شين جو خام مال ڪٿان ٿو اچي؟ ٻہراڙين مان يا وري پرڏيھہ مان! تہ پوءِ ڪراچي جي صنعت کي ناز ڪھڙي ڳالھہ تي آهي؟ قيام پاڪستان واري وقت جو هڪ صاف سٿرو شهر هن وقت دنيا جي بد ترين بلڪه بي امن ترين شهرن مان هڪ ٿي ويو آهي، تڏهن تہ آمريڪي سرڪار پاڪستان کي خطرناڪ ترين ملڪن واري لسٽ تي ٻيھر چاڙهي ڇڏيو آهي.

شام جي اخبارن ڏاڍي فخر سان لکيو ”آمريڪا، پاڪستان کان ڊڄي ويو!“ جنھن ڳالھہ تي شرم اچڻ گهرجي، ان ڳالھہ کي فخريہ انداز ۾ پيش ڪيو ويو! جيئن ٻہراڙيءَ جا ماڻهو چورن جي چوريءَ جو انداز ڳائيندا آهن، ”واھہ سائين! پيرو بہ نہ ڇڏيائين سڄي ڄمار ڪو نہ جهليو!.... فلاڻو جهلجي تہ پيو پر صوبيدار جي سڄي ڪٽ سهي ويو، اکر نہ اڪليو!“ هي آهن اسان جا شهر ۽ ٻہراڙيون ۽ انھن جون فضيلتون

جيڪڏهن سچ ٿا ڳالهايون تہ ڳالھہ ماڻهن کي نٿي وڻي پر جي ڪوڙ ٿا ڳالهايون تہ پوءِ شرم کان ڪنڌ ڪيئن کڻون؟ اسان جا چوويھہ ڪلاڪ نعرا آهن تہ سنڌ عظيم آهي، سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ عظيم آهن، سنڌ جا بر، بحر ۽ پھاڙ عظيم آهن ۽ سنڌ جا معدني ۽ پيداواري ذريعا عظيم آهن۽ سنڌوءَ جو وهڪرو بہ عظيم آهي. پنھنجي دل تي هٿ رکي ٻڌايو تہ عظمت ڇاکي چئبو آهي ۽ سنڌ ۾ فخر لائق ڪھڙو سماج باقي آهي؟ سنڌ جي معيشت ڪٿي بيٺي آهي ۽ اخلاق ڪٿي بيٺو آهي؟ آئون انھن ٻن چئن داڻن جي ڳالھہ ڪو نہ پيو ڪيان جيڪي هر شهر ۽ هر ڳوٺ ۾ هروڀرو بہ موجود آهن!

مون اخلاق تي نہ، سنڌ جي شهرن ۽ ٻہراڙين ۾ موجود معاشي ڍانچي ۽ ڪاروهنوار تي ٻہ چار لفظ لکڻ پئي گهريا پر سنڌ جي عظيم سياستدانن وانگر اصل مقصد تان هٽي ٻئي پاسي هليو ويس. جيئن دانشور حضرات ٻين شهرن ۾ ٿيندڙ سيمينارن ۾ شريڪ ٿيڻ بدران ڪانفرنس هال ڇڏي ڪوھہ مري هليا ويندا آهن. منھنجي هن حرڪت ۾ منھنجو ڪھڙو ڏوھہ آهي؟ جيڪي ڪجھہ مون کي سنڌ جي رهنمائن سيکاريو آهي، آئون ان تي پاڻمرادو يا لاشعوري طور تي هلي رهيو آهي ڇاڪاڻ تہ شعوري طور هلڻ جو طريقو سيکارڻ وارا اڄ ڪلھہ ٺيڪيداري هلائڻ سکي رهيا آهن. بلڪه ٺيڪ ٺاڪ سکي ۽ ڌنڌو ڄمائي چڪا آهن.

اڳي، ٺيڪيدار سامهون ايندو هو، پوءِ ”فرنٽ مين“ جي اصطلاح آڏو آئي ۽ هاڻي.....؟ هاڻي تہ خبر ئي نٿي پوي! احتساب بئنچ جي محترم جج صاحبن کي اڳتي هلي ڏاڍي محنت ڪرڻي پوندي. ”الله سائين جنھن کي چاهي عزت ڏئي ۽ جنھن کي چاهي ذلت ڏئي!“ اسان اکين سان ڏسي رهيا آهيون تہ هڪ طرف ڪن ماڻهن سائيڪل سواريءَ کان لينڊ ڪروزر تائين بلڪه ان کان بہ اڳتي تمام تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي ۽ ٻئي پاسي ڪي ماڻهو هڏ هڻي هڻي وڃي قبرن ۾ پيا پر سندن زندگي نہ سنوري!

الله سائينءَ جي مرضي آهي! هو هر ڪنھن سان انصاف ڪري ٿو، هو ذري جيترو خير ۽ ذري جيترو شر بہ توري ٿو ۽ ان جو بدلو ڏئي ٿو! تازي ماضيءَ ۾ جن ماڻهن اوچتو ئي اوچتو وڏي ترقي ۽ عزت ماڻي آهي. پڪ سان هنن کي الله جي پاران ڪو انعام مليو آهي يا وري وچ ۾ ڪو وڏو شر اچي ويو آهي. جنھن جو حساب نيٺ تہ ٿيندو! پر آئون تہ ڪراچيءَ جو سنڌ جي ترقيءَ ۾ ”وڏو پيداواري“ حصو ڳولڻ جي ڪوشش پيو ڪيان!

اسان جو معاشي صلاحڪار مسٽر الله بخش راٺوڙ چوي ٿو تہ ڪراچيءَ ۾ قائم 100 مان 20 ڪارخانا بند آهن پر جيڪي ڪارخانا هلندڙ آهن اهي پڻ وت آهر وڌ ۾ وڌ پيداوار ڏيڻ جي ڪوشش پيا ڪن ۽ انھن ۾ ڪي 20-25 لک ماڻهو روزگار تي هوندا. پر جڏهن مون مسٽر الله بخش کان پڇيو تہ جناب ڪراچيءَ وارا خام مال ڪٿان ٿا آڻين تہ هن بہ ساڳيو جواب ڏنو جيڪو مون عرض ڪيو تہ ٻہراڙي يا پرڏيھہ!

ڪراچيءَ جو مسئلو اڃا بہ ٻيو آهي، هتي مينوفيڪچرر کان وڌيڪ ٽريڊر آهن، يعني پيداوار ڏيندڙ کان وڌيڪ واپاري آهي. واپاري، جيڪو هتان جو مال خريد ڪري منافعو وچ ۾ وجهي ٻئي هنڌ وڪڻي ڇڏي ٿو! گهٽ کان گهٽ سيڙپ وڌ ۾ وڌ پئسي جي گردش ۽ نقصان جو گهٽ ۾ گهٽ جوکم! چاچي پنہونءَ جي لفظن ۾ ”مسيت کي کاٽ جو خطرو ڪو نہ هوندو آهي ۽ نہ وري دلال کي سيڙپ ٻڏڻ جو ڀؤ!“ ڪراچي گهڻي ڀاڱي ايئن ئي پئي هلي! ڪڏهن ڪڏهن تہ ايئن لڳندو آهي تہ ڄڻ ڪراچيءَ ۾ صارفين گهٽ، دلال وڌيڪ هجن! هر واپاري ڪنھن نہ ڪنھن قسم جو ڪميشن ايجنٽ آهي. ڪميشن ايجنٽ ”دلال“ نہ آهي تہ ٻيو ڇا آهي؟

اڄ اتفاق سان ”يوم مئي“ آهي. پورهيتن جو عالمي ڏينھن پر آئون ڏسان ٿو تہ هاڻي پورهيتن وٽ بہ پورهيتن لاءِ احترام جو جذبو ڪو نہ آهي، پورهيت بہ پنھنجيون ٽوليون ٺاهي هلن ٿا ۽ انھن جو سرموڙ پنھنجي ٽوليءَ جي پورهيتن کان پنھنجي ڪميشن جدا وٺي ٿو. ”آئون توهان کي ڏهاڙي وٺائي ٿو ڏيان!“ اخبار صنعت ۾ بہ ٺيڪيداري نظام موجود آهي، خاص ڪري ڪمپوزنگ سيڪشن ۾ تہ اهو رواج چڱو خاصو هليو! تفصيل ۾ وڃڻ مان ڇا ملندو؟

سوال وري بہ اهو آهي تہ ڪراچيءَ جو شهر جنھن لاءِ چيو وڃي ٿو تہ اهو مجموعي پيداوار جو ٽيھہ سيڪڙو ڏئي ٿو. خام مال ڪٿان ٿو آڻي. جواب اچي چڪو آهي تہ ٻہراڙي مان! يعني، جيڪڏهن ٻہراڙيون ڪراچيءَ کي خام مال ۽ کاڌو خوراڪ ڏين بند ڪري ڇڏين تہ ڪراچيءَ جو شهر هڪ هفتي اندر اچي ڦهڪو ڪندو! ڪارخانا بند ٿي ويندا ۽ راشن پاڻي کان محتاج ماڻهو روڊن تي نڪري ايندا خدا نہ ڪري جو ڪڏهن اهڙي صورتحال ٿئي! پر اها هڪ ٺوس حقيقت آهي. ڪو بہ شهر ٻہراڙين کان سواءِ زندھہ رهي نٿو سگهي. ماڻهو هانگ ڪانگ، تائيوان ۽ دبئي جا مثال ڏيندا پر اهو نہ وساريو تہ اهي، ڪن خاص ميٽرو پوليٽن شهرن سان گڏ ملٽي نيشنل ادارن جا قرب آهن جن دنيا جا وسيع علائقا هنن کي ٻہراڙين وانگر عطا ڪري ڏنا آهن!

آئون وري بہ ڪراچيءَ ڏانھن موٽي اچان ٿو، جتي وڙهندڙ ”قومي“ ماڻهو چون ٿا تہ ڪراچي، هانگ ڪانگ، تائيوان ۽ دبئي وانگر زندھہ رهي سگهي ٿي. ممڪن آهي تہ ايئن ٿي بہ سگهي پر اڄ جو سوال اڄوڪين حالتن کي سامهون رکي ڪريون ٿا. ڪراچيءَ جي صنعت کي ملندڙ خام مال، ڪپھہ ڌاڳو، کير، کنڊ، ميوا، ان، ڀاڄيون، گوشت سڀ ٻہراڙيءَ کان اچي ٿو. ان ريت ٻہراڙيون سڌي ۽ بنيادي پيداوار ڏين ٿيون ۽ شهر انھن جي باءِ پراڊڪٽ ڏين ٿا. پاڪستان جا اقتصادي ماهر فيصلو ڪن تہ اصل اهميت خام مال ۽ بنيادي پيداوار کي هئڻ گهرجي يا باءِ پراڊڪٽ کي؟

اسان اهو بہ ڏسون ٿا تہ آبادگار طبقي کي ڪنھن بہ قسم جي انشورنس ڪو نہ آهي، سڄو دارومدار ”الله جي مرضيءَ“ تي آهي، وڻيس تہ وڻ ۽ ڪک پن سڪائي ڇڏي، وڻيس تہ سڀ ٻوڙي ڇڏي. وڻيس تہ آبادگار کي ٻج ڀاڻ ۽ دوائن سميت هر شئي ”دو نمبر“ تي ڏياري ڇڏي! ۽ سڀ کان پڇاڙيءَ ۾ آبادگار لاءِ هڪ اهڙي مارڪيٽ آهي جنھن تي آبادگار جو ڪو بہ ڪنٽرول ڪو نہ آهي، سبزي ۽ فروٽ مارڪيٽ جو آڙهتي ۽ مڇي