زندگيءَ ۾ نفرت ۽ موت کانپوءِ محبت جي رسم

زندگيءَ ۾ نفرت ۽ موت کانپوءِ محبت جي رسم

واھہ! سنڌ واسيو ۽ سنڌ جا نوجوانو! توهان ڏاڍو چڱو ڪم هٿ ۾ کنيو آهي جو انھن ماڻهن جا پٽڪا لاهڻ شروع ڪيا آهن جن توهان کان ڪڏهن بہ ڪجھہ ڪو نہ ورتو آهي، جن پنھنجي جواني، پنھنجي پيري، پنھنجو علم ۽ سڄي ڄمار ۾ گڏ ڪيل تجربو توهان کي ورهائي ڏيڻ ۾ ڪا ڪسر ڪو نہ ڇڏي آهي.

توهان کي وڏي شاباس آهي جو هن وقت جڏهن هو پنھنجي جسم ۾ رهيل باقي طاقت ميڙي سيڙي توهان جي آڏو اچي عقل ۽ ڏاهپ جي ڳالھہ ڪن ٿا تڏهن توهان جو اندر ٽهڪي اٿي ٿو. توهان جي عقل، شعور، اخلاق ۽ انصاف کي شاباس آهي جو توهان محترم ۽ مجرم جي وچ ۾ فرق نٿا ڪري سگهو.

حضرت عيسيٰ کي جڏهن صليب ڏني وئي هئي تڏهن يروشلم وارن جو بہ اهو ئي حال هو. حضرت عيسيٰ کي ٻن ڏوهارين جي وچ ۾ صليب تي ٽنگيو ويو هو. توهان بہ تہ ايئن ئي پيا ڪيو! توهان جي مخالفت شعوري آهي يا لاشعوري اها تہ خدا کي خبر..... آئون تہ فقط اهو پيا ڏسان تہ توهان ابراهيم جويي، ڊاڪٽر بلوچ ۽ سندن همعصرن تي ايئن پٿر پيا وسايو جيئن (912ع ۾) دجله جي ڪناري تي بغداد شهر ۾ بغداد واسين منصور حلاج تي پٿر وسايا هئا... جنھن ميڙ ۾ حضرت جنيد بغدادي بہ موجود هو.

آئون ڄاڻان ٿو تہ توهان کي ابراهيم جويي ۽ ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ لاءِ منصور حلاج سان هڪجھڙائي پسند ڪو نہ ايندي. پر آئون ڇا ڪيان جو سنڌ جي علمي ميدان ۾ مون کي سن 2000ع ۾ هنن صاحبن کان وڏا ماڻهو نظر نٿا اچن مون کي هن کان وڌيڪ شفيق ۽ مهربان استاد نظر نٿا اچن جن سڄي حياتي ڏنو ئي آهي، ورتو ڪجھہ بہ نہ آهي.

جيڪڏهن توهان کي سندن نظرين، تحريرن ۽ تجزين سان اختلاف آهي تہ مهرباني ڪري سڀ کان پھريان دليل ڏيو، اڪيڊمڪ بحث ڪريو. گٿا لفظ نہ ڳالهايو، گستاخيون نہ ڪريو، بھتان بازي نہ ڪيو! توهان جڏهن بھتان هڻون ٿا يا گٿو ڳالهايو ٿا... تڏهن توهان ڪا کيپ ڪو نہ ٿا کٽو ۽ نہ وري توهان جي ڪوشش سان ڪنھن جي عزت گهٽجي ٿي. ان سان تہ خود توهان جو پنھنجو ظرف ظاهر ٿئي ٿو، توهان پاڻ ننڍڙا ٿيو ٿا توهانجي پنھنجي ننڍڙي سوچ سامهون اچي ٿي.

هڪ نوجوان ٻہ ڏينھن اڳ هڪ سنڌي اخبار ۾ لکيو، ”اڄ توهان ويھين صديءَ جي آخري سج کي سلامي ڏيڻ لاءِ سنڌ سرونٽس سوسائٽي جي پليٽ فارم تان موهن جي دڙي جي مانائتي مٽيءَ تي گڏ ٿي رهيا آهيو جنھن مان لڳي ٿو تہ سنڌي قوم ايڪيھين صديءَ ۾ توهان کي برداشت ڪرڻو پوندو... اها سنڌي قوم جي بدقسمتي چئجي يا خوش قسمتي جو هلندڙ صديءَ جي سمورن سيمينارن، ورڪشاپن، مذاڪرن ۽ ڪانفرنسن جي صدارت، خاص مهمان ۽ اعزازي مهمان وارين ڪرسين تي سنڌ جي نوجوان نسل بدران توهان ئي ويٺل نظر ايندا آهيو!!؟ ۽ هر دور ۾ ايئن محسوس ڪرايو اٿو تہ توهان جهڙن ڏاهن کانسواءِ سنڌ ڇوري ڇني آهي ۽ نوجوان نسل ۾ سنڌ جون واڳون سنڀالڻ جي ڪا ٽڪي جيتري اهليت ناهي... ۽ توهان جون تقريرون ۽ اخباري فوٽو سنڌ جي خوشحالي ۽ آجپي جون علامتون آهن.... توهان...هڪ ئي وقت ويھن کان وڌيڪ تنظيمن تي ڄؤنئرن جيئان چهٽيل آهيو ۽ ان هڪ هٽيءَ سبب سنڌ جي نوجوانن جي احساسن جو جيڪو قتلام ٿيو آهي ان جو حساب توهان کي قيامت ڏينھن ڏيڻو پوندو.“

مٿيون خط ( جنھن جو ڪجھہ متن هتي ورجائڻ سبب آئون شرمندگي محسوس پيو ڪيان) هڪ اهڙي اديب جو آهي جيڪو پاڻ کي ”ننڍڙو اديب“ سڏي ٿو ۽ مطالبو ٿو ڪري تہ اڄ کانپوءِ ابراهيم جويو صاحب ۽ اعجاز قريشي (مفهوم موجب سڄي ساري جهوني ۽ تجربيڪار ٽهي) ايڪهين صديءَ ۾ صدارت، خاص مهمان يا اعزازي مهمان واري ڪرسي نہ سنڀاليندا بلڪه نوجوان نسل جي قيادت ۾ ڪم ڪندا.

هڪ نوجوان ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ لاءِ ”ٻروچ ڊاڪٽر“ جو لفظ استعمال ڪيو ۽ اهو بہ هڪ اخبار ۾ ڇاپيو ويو. هڪ نوجوان اديب هڪ تمام جهوني اديب کي ذاتي خط ۾ لکيو، ”اسان کي توهان جي مانائتي موت جو انتظار رهندو!“

خدا جي پناھہ! اسان جي نوجوان ٽهيءَ کي ڇا ٿي ويو آهي؟ هيڏي اذيت پسندي ۽ هيڏي ڪاوڙ! مون کي ذاتي خبر آهي تہ ان جهوني اديب موٽ ۾ هن نوجوان کي دعائون ڏنيون ۽ ٻين بزرگ اديبن ڏکويل مرڪي مرڪي ماٺ ڪئي، هي ”ننڍڙو اديب“ ڪيترو ”ننڍڙو“ آهي؟ آئون ڪجھہ بہ ڪو نہ ٿو چوان، پر سنڌ جي ماڻهن تي ڇڏيان ٿو تہ هو پاڻ فيصلو ڪن. آئون هن نوجوان اديب کي فقط ايتري صلاح ڏيندس تہ اي نوجوان نئين ٽهيءَ جي احسانن جو قتلام ڪنھن بہ ڪو نہ ڪيو آهي، نئون نسل پاڻ کي پاڻ قتل ڪري رهيو آهي، جيڪڏن سڄي معاشري ۾ اڳتي وڌڻ جا رستا بند آهن تہ ان جو مطلب اهو هر گز نہ آهي تہ اسان پنھنجن بزرگن جا پٽڪا لاهيندا وتون! آئون شاباس تہ انھن سڀني اخبارن کي ٿو ڏيان جيڪي معاشري ۾ فضيلتون قائم ڪرائڻ بدران انھن فضيلتن کي بہ نابود ڪرڻ ۾ رڌل آهن، جيڪي موجود آهن.

چوڻي آهي تہ، سڀ کان اوچي جاءِ هميشه خالي آهي، وڃو ۽ وڃي اتي پھتو! ڪير ٿو چوي تہ ابراهيم جويي ۽ ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ کان مٿي ڪا ٻي چوٽي ڪو نہ آهي. نوجوانو! وڃو ۽ اتي پھچو، توهان جو رستو ڪنھن بہ نہ روڪيو آهي. ڪا بہ ڄؤنئر ڪو نہ آهي. ڳالھہ رڳو ايتري آهي تہ توهان وٽ ڪيتري سچائي، ڪيترو علم ۽ ڪيترو حوصلو آهي. هر ڀرو ايئن نہ ڪيو جو پاڻ کان وڏن کي ننڍو ثابت ڪرڻ لاءِ هنن تي بھتان رکو بھتر آهي تہ توهان هنن کان وڌيڪ محنت ڪيو. پاڻ ثابت ڪيو، توهان پاڻهي ”وڏا“ ٿي ويندا ۽ توهان کي پاڻ لاءِ ننڍو لکڻ جي ضرورت ئي ڪو نہ پوندي. اسان کي ابراهيم جويي صاحب، ڊاڪٽر بلوچ صاحب، الانہ صاحب، تاج صحرائي صاحب ۽ اهڙن ٻين استادن کي ادب ۽ احترام سان جهڪي ملڻ گهرجي. اهي ئي صاحب آهن جن پنھنجيون جوانيون ڏيئي اسان لاءِ علم جا ڀنڊار جمع ڪيا آهن برابر! هو هن گندي سماج ۾ ڪي سٺا ادارا قائم ڪري نہ سگهيا آهن پر هو ماڻهو پاڻ ادارا آهن. سٺا ادارا قائم ڪرڻ ڪنھن فرد جو نہ، سڄي سماج جو ڪم هوندو آهي ۽ ڪنھن اداري جي قيام لاءِ جيڪي بنيادي شرط هوندا آهن سڀني کي گڏجي پورا ڪرڻا پوندا آهن. جيڪڏهن ”ننڍي اديب“ کي شڪ آهي تہ پوءِ هو پاڻ ”ادبي بورڊ“، ”سنڌالاجي“ ۽ ”لينگويج اٿارٽي“ سنڀالي ڏسي، سندس سڀ غلط فهميون دور ٿي وينديون.

آئون ذاتي طرح ڪنھن بہ اداري جي ڪارڪردگيءَ کان قطعي مطمئن ڪو نہ آهيان پر ان جو مطلب اهو بہ نہ آهي تہ آئون محترم هستين ۽ سنڌي ادب، تحقيق ۽ سماج ۾ سندن حصي کان بہ انڪار ڪيان تحقيق ۽ تخليق، تعليم ۽ تدريس، رهنمائي ۽ تربيت هڪ ڳالھہ آهي ۽ ڪنھن سرڪاري اداري کي ادارو بنائڻ وارو ”سسيفس ٽاسڪ“ قطعي ٻي ڳالھہ آهي.

مون کي هن نوجوان اديب جي ڳالھہ تي ڏک ٿيو آهي، شديد ڏک! ۽ ان ڏک جي ڪيفيت ۾ آئون سوچيان ٿو تہ اسان جي سنڌي معاشري ۾ استادن، وڏن ۽ ڏاهن جي حيثيت، پيءَ جھڙي هوندي آهي، ا�