سنڌو ڊيلٽا ۾ مهاڻن جو ميلو

11 جنوري 1995ع



سنڌو ڊيلٽا ۾ مهاڻن جو ميلو

اڄڪلھہ سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ مهاڻن جي پير ”ابراهيم شاھہ“ جو ميلو جاري آهي. سنڌ ۾ هر سال هزارين ميلا لڳن ٿا پر هن ميلي جو نمونو ئي ٻيو آهي. هي ميلو هر سال سياري جي مند ۾ لڳي ٿو، عيسوي سن موجب ان جون تاريخون بدلجنديون رهن ٿيون پر سامونڊي ڪنارن، کارين ۽ ٺٽي ضلعي جي انھن مهاڻن کي ترت اطلاع مليو وڃي، جيڪي درياھہ جي ڪنڌيءَ تي ويٺا آهن. جيئن ئي ميڙو شروع ٿيندو، سنڌ جي هر هڪ کاريءَ ۾ ٻيڙن، لانچن ۽ هڙهن جون قطارون ”واڙيءَ” جو رخ ڪري ڊوڙنديون نظر اينديون.

ابراهيم شاھہ جي درگاھہ ”واڙي“ کاريءَ ۾ آهي، تنھنڪري مهاڻا ابراهيم شاھہ کي ”واڙيءَ وارو“ بہ چوندا آهن. هي هڪ ويران ٻيٽ آهي، جنھن کي چئني پاسن کان سامونڊي کاريون وڪوڙي ويون آهن. ويھين صديءَ جي مهڙ تائين هي ٽڪرو هڪ درياهي ڇاڙ تي هو ۽ زرخيز هئڻ سبب هتي ڳاڙهن چانورن جي پوک بہ ٿيندي هئي. بند ۽ بئراجون پوڻ کانپوءِ هوريان هوريان هي ٽڪرو سامونڊي اڳرائيءَ جو شڪار ٿي هاڻي هڪ اهڙو تراکڙو ٻيٽ بڻجي چڪو آهي، جتي نہ وڻ آهي ۽ نہ مٺو پاڻي.

سڄو سال هيءَ ٻيٽ ويران لڳو پيو هوندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن ڪا اڪيلي لانچ وسيع ڪنڌيءَ تي بيٺي هوندي آهي. جنھن کي ڏسي اندازو ٿيندو تہ ابراهيم شاھہ جو ڪو مريد ڪا مراد کڻي آيو هوندو يا وري ڪنھن منت جي پورائي کانپوءِ ٻيھر حاضري ڏيڻ آيو آهي. پر، ميڙي جي موقعي تي پھتل هزارها ٻيڙن کي ٻيٽ جي ڪنڌيءَ تي بيھڻ لاءِ جاءِ نہ ملندي آهي، بلڪل ايئن جيئن ڪراچي شهر جي صدر واري علائقي ۾ ڪار پارڪنگ لاءِ جاءِ نہ ملندي آهي.

ابراهيم شاھہ جا مريد رڳو سنڌ ۾ نہ آهن. سندس مريد هندستان جي ڪڇ واري علائقي ۾ بہ جام آهن. پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ابراهيم شاھہ جي ڪڇي مريدن کي ڪا پريشاني ڪو نہ هئي پر هاڻي سرحدي ليڪ کين هن پار بيھاري ڇڏيو آهي. ان هوندي بہ ڪڏهن ڪڏهن ڪي ڪڇي مهاڻا لڪ چوريءَ سرحد ۾ داخل ٿي کارين مان کاريون بدلائيندا، هتي اچي حاضري ڀرين ٿا ۽ چپ چاپ موٽي وڃن ٿا. هو پنھنجي پير کي راضي رکڻ ۽ کانئس دعا وٺڻ لاءِ جان کي جوکي ۾ وجهڻ لاءِ تيار ٿي وڃن ٿا.

پاڪستان جي سرحدي فوج کي هنن مان ڊپ هوندو آهي تہ متان انھن ۾ ڪو هندستاني جاسوس نہ گهڙي اچي، ان ڪري واڙيءَ واري ٻيٽ تي خفيہ ايجنسين جا ماڻهو بہ ابراهيم شاھہ جي مريدن جو ويس ڪري هتي لڏو لاهي ويھي رهندا آهن. ڪنھن نہ ڪنھن همراھہ جي هتي مستقل ڊيوٽي هوندي آهي، جيڪو سڄو سال چله ڪشيءَ جو بہانو ڪيو ترسيو پيو هوندو آهي. اهي سرڪاري جاسوس پري کان پڌرا هوندا آهن. سندن سڀ کان وڏي نشاني اها آهي تہ هو ڪنھن اهڙي جهڳيءَ ۾ هوندا آهن جنھن ۾ ان پاڻيءَ جو مناسب ذخيرو هوندو آهي. رهڻ ڪرڻ ۽ هنڌ بستري جو بہ مستقل بندوبست هوندو آهي. روزانيون اخبارون بہ وٽن هونديون آهن ۽ ٻولي بہ اها ڪن ٿا جيڪا مقامي ماڻهن جي نہ آهي. اها سچ پچ ڏاڍي حيرت جي ڳالھہ آهي تہ هنن وٽ روزانو تازي اخبار ڪيئن پھچي ٿي؟ اخبارن سبب هو ملڪي سياست کان بہ چڱي طرح واقف هوندا آهن. هر ڪنھن جو پنھنجو ڪم آهي. مريد پنھنجي ڪم کي لڳا پيا هوندا آهن ۽ جاسوس پنھنجي ڪم کي. ڪو بہ ڪنھن سان ڇيڙ ڇاڙ ڪو نہ ڪري، البت اهي ماڻهو جن جون حرڪتون شڪي هجن، پنھنجي لاءِ ڪنھن مشڪل کي آواز ڏيئي سگهن ٿا. اڄ تائين اهڙي ڪا بہ خبر ڪو نہ آئي آهي تہ ڪو هندستاني جاسوس ميلي جي موقعي تي جهليو ويو هجي. هتي ڪو ماڻهو ڪھڙي جاسوسي ڪري سگهي ٿو؟

هتي وڏي ۾ وڏيون سرگرميون ٽي آهن. ابراهيم شاھہ جي درگاھہ تي حاضريءَ جو منظر، جنھن ۾ سندس مريد پري کان چادرون کڻي ڌمال هڻندا، نچندا ڪڏندا درگاھہ جي مکيہ دروازي ڏانھن ويندا نظر ايندا آهن، ٻيو ملاکڙو آهي ۽ ٽين، جانورن جي خاص ڪري اٺن جي مارڪيٽ. جت پنھنجا جانور سينگاري ٺاهي هتي کڻي اچن ٿا ۽ مال پڙي قائم ڪري جانور وڪڻن ٿا. چون ٿا تہ عرب جا شوقين ۽ واپاري پنھنجن ماڻهن جي ذريعي هتان اٺ خريد ڪندا آهن. اهو بہ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو تہ ڪڏهن ڪڏهن ڪڇ جا واپاري بہ هتي اچي چپ چاپ ۾ پنھنجا جانور وڪڻيو وڃن، ڇو تہ هندستان ۾ هندو مت سبب گوشت جي مارڪيٽ گهٽ آهي.

ابراهيم شاھہ جي مريدن جو خيال آهي تہ جيڪو مريد (مهاڻو) هن ميلي جي موقعي تي هتي حاضري ڀرڻ نہ ايندو ۽ گسائيندو، اهو ايندڙ سال معاشي نقصان کڻندو ۽ سمنڊ هن کي شڪار نہ ڏيندو. اتفاق سان، جيڪڏهن ڪو مهاڻو هت ميلي جي موقعي تي پھچي نہ سگهيو تڏهن بہ هو ڪنھن وقت اچي حاضري ڀري ويندو آهي. فرض ڪجي تہ هو تڏهن بہ نہ ويو ۽ اتفاق سان کيس ان سال معاشي ڌڪ لڳي پيو تہ هو پڪ سمجهندو تہ ”ابراهيم شاھہ پڳو آهي.“ ان کانپوءِ هو دير نہ ڪندو آهي ۽ جيئن تيئن ڪري بہ حاضري ڀري ايندو آهي. تہ جيئن پير جي ڪاوڙ لهي.

جيئن تہ مهاڻا پنھنجا ٻيڙا، لانچون يا هڙها ڪاهي ويندا آهن، تنھنڪري سندن کائڻ، پيئڻ ۽ رهڻ جو بندوبست بہ انھن تي ئي هوندو آهي. هو پاڻ سان ٻڪر، راشن، چلها، هنڌ بسترا ۽ ٻيو سامان کڻي نڪرندا آهن. رات جو ٻيڙن تي ۽ باقي وقت ٻيٽ تي. ڪنڌيءَ ۽ درگاھہ جي وچ ۾ ڏيڍ ٻہ ڪلوميٽر ترڪڻو پٽ آهي. ان ڪري ماڻهو جتيون هٿن ۾ ۽ سامان پٺن تي کڻي هلن ٿا، گهڻين عورتن ۽ مردن جي ڪلهن تي ٻار چڙهيو ويٺا هوندا آهن. گپ ۽ ترڪڻ وارو هي ڊگهو پنڌ ٻارڙن جي وس جو ڪونہي.

هي منظر بہ ڏاڍو دلڪش آهي. ڪنڌيءَ تي سينگاريل ۽ سنواريل بيشمار ٻيڙا هڪ قطار ۾ بيٺل هوندا آهن. جن تي ننڍيون ننڍيون رنگا رنگي جهنڊيون ۽ جهالرون ڦڙڪنديون رهن ٿيون. هر ٻيڙي جي مٿان هڪ شاهي جهنڊو هوندو آهي. اهو جهنڊو ان ٻيڙي جي سڃاڻپ آهي. هر ٻيڙي جي سڃاڻپ لاءِ ٻيڙي تي ڪو نہ ڪو نالو بہ رکيل هوندو آهي.

ڪنڌيءَ کان درگاھہ ابراهيم شاھہ تائين واري ڏيڍ ٻہ ڪلوميٽر رستي تي هڪ قطار ۾ هلندڙ ماڻهن جون ٽوليون پري کان ايئن لڳنديون آهن جيئن رنگا رنگي ماڪوڙن جي قطار هجي.

هي ويران ٻيٽ تي رنگن جو ميڙو بہ آهي. ميڙي جا ڏھہ ڏينھن هن ٻيٽ تي رنگ ايئن مڙندا آهن، جيئن آرٽسٽ ڪينواس تي رنگ ترتيب ڏيندو آهي، ٻيڙن جا ڳاڙها، ڦڪا، ساوا، گلابي، نيرا، واڱڻائي، پٽا پٽي ۽ چنڊ تارن وارا جهنڊا گڏيل قومن جي ميڙي جي ڏيک ڏين ٿا. عورتن جون ڳاڙهيون، هيڊيون، گلابي ۽ سايون پوتيون ڌرتيءَ جي ڪينواس کي وڌيڪ سهڻو ڪن ٿيون.

جيئن تہ ٻيٽ تي رهڻ جو ڪو بہ انتظام نہ آهي، ان ڪري اڪثر مريد جن وٽ پنھنجو ٻيڙو نہ هوندو آهي، پاڻ سان گڏ ننڍڙا تنبو بہ کڻي اچن ٿا. هو ٻيٽ تي لهڻ کانپوءِ سامان ڪلهن تي کڻي درگاھہ جي ويجهو ڪنھن مناسب جاءِ تي تنبو کوڙي پوءِ وڃي حاضري ڀرين ٿا. کاڌي پيتي، چلھہ ۽ پاڻيءَ جو بندوبست هر ڪنھن کي پاڻ ڪرڻو آهي، يا وري ميڙي جي موقعي تي ڪنھن کي عارضي هوٽل تان جھڙي تھڙي ماني ملي