سنڌ مدرسو: وحشتون ۽ بي مهار اٺ

مئي 2004ع

آئينوروزاني خبرون ڪراچي

سنڌ مدرسو: وحشتون ۽ بي مهار اٺ

چيو ويو، ”فقير موٽي اچ!“ ناراض نہ ٿيءُ، ٻيھر لک! يارن کي اها ڳالھہ سمجھہ ۾ نہ آئي آهي تہ فقيرن جي دل جون واڳون خود فقيرن جي هٿن ۾ ڪو نہ هونديون آهن. پنھنجو من تہ ڪنھن اديسي وجود وانگر پيو صحرا ۾ ڀٽڪي، جسم تہ کڻي شهر ۾ جڪڙيو پيو آهي، پر روح جي خبر نہ آهي تہ ڪھڙي وڏي دشت ۾ گردان آهي. ڪنھن انگريز لکيو:

Just when I think, I know where its at, its usually some where else.”“

بس پنھنجي ڳالھہ بہ اها آهي، ڪو محفلن ۾ سڏيندو تہ پاڻ ويرانن ڏانھن نڪري وينداسين پر جيڪڏهن ڪنھن صحرا گرديءَ جي صلاح هنئي تہ فقير وقت کان اڳ اسلام عليڪم ڪيو بيٺو هوندو، جيئن پندرهن سال اڳ اياز ڀاڳت لاهوت جي قافلي ۾ شامل ٿيڻ لاءِ اڳ جهلي بيٺو هو.

”خبرون“ ۾ ٻيھر لکڻ جي فرمائس ڪندي هڪ صاحب چيو، ”اڌ ڪلاڪ ۾ لکي ڏي!“ مون چيو، ”ڀائي صاحب، اٺ تہ صبح ساڻ ئي ڇوڙي ڇڏيو هئم، هن مهل الائي ڪھڙي جوءِ ۾ چرندو ڦرندو هوندو. رات ٿيڻ ڏي تہ هٿيڪو ڪيانس!“ همراھہ کي ڳالھہ سمجھہ ۾ نہ آئي. هي يار تہ چو ڦيٿن موٽرن تي هريل آهن. کين ڪھڙي خبر تہ بي ڊولي اٺ جون پنھنجيون ڪھڙيون نزاڪتون آهن.

خير! هاڻي جڏهن ڪرهي کي مهار پئي آهي تہ بيٺو ٿو هيڏانھن هوڏانھن ڏسي تہ خبر ناهي جت ڪيڏانھن ڪاهيندو؟ ۽ رات ڪھڙي ويراني تي منزل ڪندو! اٺ بہ ذات جو ”بادشاھہ“ آهي، طبيعت ۾ ضد برابر اٿس پر مهار پئي تہ سڪ ٿي ويو. مون چاهيو تہ اڄ کيرٿر جي انھن پاسن جو ذڪر ڪريان جتي ڏيڍ هزار سال اڳ سنڌ جا ماڻهو ٻڌ مت جا منتر پالي ٻوليءَ ۾ پڙهندا هئا. جتي هو منترن جا ڪاڳر ڦرڻين ۾ ايئن ڦيرائيندا هئا، ڄڻ ڌرتيون ڪائنات ۾ پنھنجي محور تي توازن قائم ڪيو بٺييون هجن. من! توازن ۽ طواف ئي تہ سڀ ڪجھہ آهي، ايئن نہ هجي تہ جيڪر سڀ ڪجھہ منتشر ٿي وڃي.

اٺ اٿي بيٺو پر منھنجي مرضيءَ جي ابتڙ ڪراچيءَ ڏانھن ڪاهي پيو. واڳ ڌڻين وس! اٺ ڪو مون تہ ڪو نہ پئي ڪاهيو! سڌو اچي سنڌ مدرسي جي دروازي تي بيٺو جتي خان بہادر حسن علي آفندي جي خوابن تي ڳاڙهو پوچو ٿيل هو. جتي رت جا داغ هئا، جتي هڪ درجن کان مٿي انسانن جو گوشت مسجد جي درن ديوارن ۽ محراب کي چنبڙيو پيو هو. ماڻهو خدا جي گهر ۾ خدا کي سجدو ڪرڻ آيا هئا پر سندن گوشت در ديوار کي ايئن چنبڙيل هو، ڄڻ هو پنھنجي الله جو دامن جهلي پڇندا هجن تہ هاڻي انھن معصوم امانتن جو ڇا ٿيندو جيڪي تو پاڻ پالڻ لاءِ ڏنيون هيون!

گورنر صاحب حاتم طائيءَ جي قبر تي لت هڻي هر ”جان بحق“ لاءِ هڪ لک رپيا معاوضو ادا ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري ڇڏيو. ڇا توهان نوٽ ڪيو تہ ڪراچيءَ جي عام شهريءَ جي وڌ ۾ وڌ سرڪار قيمت هڪ لک رپيا آهي. مون کي ياد آهي تہ مهينو اڳ کيرٿر ۾ بولاڻين جي هڪ نيم جهنگلي گڏھہ رعايتي قيمت تي ڏھہ هزار رپين ۾ وڪاڻو هو، سو پاڪستان ۾ ڏھہ گڏھہ هڪ انسان جي قيمت جي برابر آهن.

سنڌ مدرسي جي تاريخ ۽ تاريخي حيثيت تي ڪتاب پڙهڻا هجن تہ مدرسي جي پرنسپال صاحب سان رابطو ڪريو، باقي هن بربريت تي ڪا بہ معلوماتي چوپڙي اڃا تائين سامهون نہ آئي آهي. خودڪش بم حملي جو هيءُ ڪراچيءَ ۾ شايد ٻيو واقعو آهي. جنھن شخص بم پنھنجي جسم سان ٻڌي اهو ڪم ڪيو، سو ڪير ٿي سگهي ٿو؟ هي ماڻهو تہ ڪير بہ ٿي سگهي ٿو پر اهم ڳالھہ اها آهي تہ هن ملڪ ۾ ”جنون“ ۾ جڪڙيل ذهنن جي پوک وڏي پئماني تي لٿي اهي، جيڪي پنھنجي لاءِ بہشت جي آسري ۾ ٻين لاءِ دوزخ تيار ڪن ٿا.

اهو درد ناڪ واقعو، قومي يا لساني بنيادن تي نہ ٿيو آهي ۽ نہ وري معاشي حالتن تي اعلان جنگ آهي ۽ نہ وري ان ريت جمهوري محرومي جو سبب آهي، جيئن مسٽر نثار کهڙي تڪڙ ۾ فرمايو، هي تہ سڌو سنئون مذهبي فرقيواري جنون آهي. جنھن گروپ يا ايجنسيءَ اهو خوني کيل ڪيو آهي، ڏاڍي هوشياري ۽ عملن جي نتيجن کي سامهون رکي رٿيو آهي. هن مدرسي ۾ ان وقت جمعي جي نماز ۾ موجود نمازي ڪنھن هڪ علائقي جا ڪو نہ هوندا آهن. هي ڪو رهائشي علائقو ڪو نہ هو. ان وقت ان مسجد ۾ فقط اهي ماڻهو نماز پڙهندا آهن جيڪي ان علائقي ۾ ڪاروبار يا نوڪريون ڪن ٿا. تخريب ڪار کي چڱيءَ طرح اندازو هوندو تہ ڌماڪي کان پوءِ ڪريل لاش سڄي شهر ۾ پکڙجي ويندا ۽ وڏو حراس پکڙجندو. پوءِ ٿيو بہ ايئن، ان ڏينھن تي سڄي ڪراچي مشتعل ٿي وئي ۽ فساد ٿيا. ٻيو ڏينھن بہ فسادن ۾ ويو، بلڪه ڏاڍي منظم انداز ۾ هر فساد کي جنم ڏنو ويو ۽ مانيٽر ڪيو ويو.

خفيہ ۽ سياسي ادارا هميشه اهو اندازو هڻندا رهندا آهن تہ اهو يا ڪو بہ واقعو ڪنھن جي مفاد ۾ ويندو ۽ ڪنھن جي نقصان ۾ويندو؟ مونکي پڪ آهي تہ اسان جي ملڪ ۾ ڪو بہ واقعو پاڻمرادو ڪو نہ ٿيندو آهي. هر واقعي کي جنم ڏنو ويندو آهي ۽ ان مان خاص مقصد حاصل ڪيا ويندا آهن. بلڪه واقعن جو رخ خاص حالتن ڏانھن موڙيو ويندو آهي. جيئن آمريڪا بہادر جو پنھنجو روڊ مئپ آهي، تيئن خفيہ ادارن ۽ ڪن سياسي گروهن جا پنھنجا پنھنجا روڊ مئپ آهن. هنن جا پروگرام اڳواٽ طئه ٿيل آهن تہ ڪڏهن ڇا ٿيڻو آهي يا ڪرڻو آهي. ان کان اڳ ۾ ڇا ڪرڻو آهي، ۽ ان کانپوءِ ڇا ڪرڻو آهي؟

سنڌ مدرسي ۾ خودڪش بم ڌماڪو بہ ڪنھن نہ ڪنھن روڊ مئپ جو حصو آهي، جنھن جو مقصد ڪراچيءَ ۾ انتشار جي ماحول کي اڃا ڊگهو ڪرڻو آهي. ان انتشار مان ڪنھن کي ڇا ملندو ۽ ڪنھن کي ڇا نہ ملندو؟ هڪ ڌر، جنھن کي موت کانسواءِ ٻيو ڪجھہ بہ نہ ملندو. سا خدا جي گگدام مخلوق آهي. اها ڌر جنھن کي طاقت ملندي يا حڪومت کي اينگهائڻ جو جواز ملندو، سا اها ئي آهي جنھن جي وڃڻ جو وقت اصولي طرح ويجهو اچي رهيو آهي. اڳي سڀ ڪم بنا ٽائيم ٽيبل جي ۽ بنا ڪنھن واٽ جي، چونڊجي ٿيندا هئا، هاڻي ٽائيم فريم، پئڪيج ۽ روڊ مئپ جھڙا اصطلاح سامهون اچي ويا آهن.

هر هڪ ڏاڍي ڌر جو پنھنجو روڊ مئپ هوندو آهي. پھرين دنيا جيئن تہ طاقتور آهي، ان ڪري ان جي حڪمت عملي ۽ روڊ مئپ ڪافي اثر انگيز پر دنيا جي اسرندڙ قومن جي مرضيءَ جي ابتڙ آهي. جيڪڏهن ڪنھن ۾ همٿ آهي تہ ان کي روڪي ڏسي! پر حشر اهو ٿو ٿئي جيڪو عراق جي جنگي قيدين جي تازين رليز ٿيل تصويرن ۾ ڏسجي ٿو. اهي تصويرون ڏسي دل دکي ٿئي ٿي ۽ اکيون شرم کان جهڪي وڃن ٿيون. مار! ”عظيم تر“ هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ ماڻهو حقيقت ۾ ڪيڏا نہ ”پست ترين“ آهن!

اها پستي هاڻي خود امريڪي ۽ يورپي عوام بہ محسوس ڪري رهيو آهي. جارج بش ۽ ٻين ڪرتا درتائن کان پڇاڻا بہ ٿيا ۽ اهي ”بڇڙا“ بہ ٿيا. پر انھن کي ”بڇڙو“ يا ”ڏٺو“ ڪرڻ سان اڳرائي بند ٿي ويندي؟ نہ! اهڙي ڪا بہ ڳالھہ نہ آهي، اهڙو ڪجھہ بہ نہ ٿيندو. جيڪي بڇڙا ٿي چڪا آهن، اهي گهر ويندا يا پردي جي پٺيان هليا ويندا ۽ انھن جي جاءِ تي نوان گهوڙا پراڻي گاڏي گهليندا نظر ايندا. ٿي سگهي ٿو تہ اهي صاحب وحشتناڪين ۾ پنھنجن سرواڻن کان بہ اڳڀرا هجن. اها ڳالھہ تہ شايد هر ڪو سمجهي ٿو تہ ڪنھن بہ ملڪ ۾ خاص ڪري انھن ملڪن ۾ جتي سرڪاري ايجنسيون طاقتور هونديون آهن، اتي اصل حاڪم نظر نہ ايندا آهن ۽ جيڪي حاڪم نظر ايندا آهن، اه�