ظلمات ۾ ٽئگور جو ڏيئو ٻري ٿو

31 جنوري 1995ع

نوٽ بوڪ مان ... روزاني برسات ڪراچي

ظلمات ۾ ٽئگور جو ڏيئو ٻري ٿو

منھنجو استاد افسر نقوي، جنھن مون کي بت تراشي جو فن سيکاريو مون کي فون تي اطلاع ڏئي ٿو، ”ڀٽائي انسٽيٽيوٽ ۾ افتتاحي ڊسپلي آهي، توکي سڀاڻي هر صورت ۾ اچڻو آهي.“ هو پاڪستان ۾ گنڌارا آرٽ جو اڪيلو وارث آهي.

مان کيس فون تي ئي مبارڪ ڏيان ٿو، پر هن جو ضد آهي تہ مان ان موقعي تي ضرور اچان. شهر جون حالتون خراب آهن، پر ماڻهو شهر جي ڪاروبار ۾ رڌل آهن. مجبوري بہ تہ ڪنھن شيءَ جو نالو آهي. هر ماڻهو گهر کان انڪري نڪري ٿو تہ هن کي جياپي جي لاءِ روزگار ڪرڻو آهي پر ٻاهر جياپي جي ڪهاڻي ڪيڏي مهل پروڻ ٿي وڃي؟ ڪنھن کي بہ پتو ناهي.

اهو راڪاس جنھن کي مهاڀارت جي ڀيم سين گمناميءَ واري وچين مدي دوران ملھہ ماري ختم ڪيو هو ٻيھر جيئرو ٿي ڪراچيءَ ۾ اچي پيو آهي. راڪاس مهاڀارت وارن ڏينھن ۾ تہ هڪ اڌ ماڻهو کائيندو هو، پر هاڻي روزانو اٺ – ڏھہ ماڻهو کائي ٿو. گذريل مهيني ۾ هڪ هفتو اهڙو بہ هو جڏهن موت جو سراسري انگ روزانو 7 ماڻهو هو.

مان پنھنجي استاد کي جواب ڏئي نٿو سگهان، منھنجي دل انسٽيٽيوٽ ڏانھن وڃڻ بہ چاهي ٿي پر ذهن اجازت نٿو ڏئي. اڃا ٻہ ٽي ڏينھن اڳ جي ڳالھہ آهي جو ايم ڪيو ايم وارن الڪرم اسڪوائر وٽ لاڙڪاڻي ۽ شڪارپور ويندڙ بلو لائين کي باھہ ڏئي ساڙي ڇڏيو جهن ۾ ست ماڻهو جيئرا سڙي مري ويا هئا. جڏهن مان پنھنجي ذهن ڪينواس تي بس اندر ماڻهن جي سڙڻ واري منظر جو تصور ٺاهيان ٿو تہ ڏڪي وڃان ٿو ۽ ذهن ڪينواس سڙي وڃي ٿو.

هڪ عورت ۽ سندس ٽي ٻار سڙي رک ٿي ويا. ان مهل سڙندڙ عورت ڇا سوچي رهي هوندي؟ هن کي پنھنجي جسم سان چهٽيل باھہ جي ڳڻتي هوندي يا پنھنجي جگر جي ٽڪرن ڏانھن ڊوڙندي هوندي؟ ڇا هوءَ .... خدا ڄاڻي تہ ڪھڙو منظر هوندو؟ بہرحال، هوءَ پنھنجن ٻچن سان گڏ ايئن سڙي وئي جيئن سائو وڻ پنھنجن ميون سان گڏ ڪوئلو ٿي وڃي.

ماڻهو ڪراچيءَ کي مهذب شهر ٿا چون ۽ مان ان تہذيب کي ڏسي ڇرڪي وڃان ٿو. هي بي رحم شيطان!..... خدا ڄاڻي تہ هن هنن بي رحمن کي ايڏي ڍر ڇو ڏني آهي؟ هي تہ وحشتن جو شهر آهي جتي وحشتون آفريڪي آدمخور قبيلن وارو وحشي ناچ نچن ٿيون. هي ماڻهو جيڪي پاڻ کي پاڪستان جي سڀ کان سڌريل قوم سمجهن ٿا، سڀ کان وڌيڪ پڙهيل ڪڙهيل، ذهين ۽ جمهوريت پسند سمجهن ٿا، درندگيءَ ۾ ان هنڌ بيٺا آهن جتي هندستاني شوسينائي ۽ جن سنگهي بيٺل آهن، ٻنہي جي روحن ۾ ڪو بہ فرق نہ آهي.

ڀلا! اهو بہ ڪو دليل آهي تہ بلو لائين ۾ مسافرن کي محض ان ڪري جيئرو جلايو وڃي جو بلو لائين جي مالڪن ايم ڪيو ايم جي دهشتگردن کي ڀتو نہ ڏنو! خدا ڄاڻي تہ هيءَ زمين ڪڏهن ڦاٽندي ۽ آسمان ڪڏهن ڪرندو! انساني جسمن جي سڙڻ جي بوءِ شايد ايئن ئي قيامت تائين شهر جي گهٽين ۾ ڦرندي رهندي.

ڪراچيءَ کي ”شهر“ لکندي ايئن ٿو لڳي تہ قلم ڪوڙ ڳالهائي رهيو آهي. ڪراچي تہ ڪنھن شمشان گهاٽ جو نالو آهي. خدا خير ڪري انھن سڀني ڏي جيڪي اڃا جيئرا آهن ۽ روزگار لاءِ گهرن مان نڪرڻ تي مجبور آهن.

اخبارون پڙهجن ٿيون تہ هيانءُ ڇڄي ٿو پوي. ٻاهر نڪرجي ٿو تہ لڳي ٿو تہ اخبارون ڪوڙ ٿيون لکن. ٻاهر زندگيءَ جي هر سرگرمي جاري آهي پر.... اخبارون ڪوڙ نٿيون لکن، سڀ سچ آهي. اخبارون (اڙدو) ڪوڙ لکن ٿيون تہ فقط ايترو جو اهو نٿيون لکن تہ دهشتگرد ايم ڪيو ايم جا هئا. ايم ڪيو ايم هڪ ٽيرر، هڪ هارر ۽ بربريت پسند قوت آهي، ان حد تائين جو اڙدو دانشور بہ ان ڏائڻ جي نالي کان ننڊ ۾ ڇرڪ ڀرين ٿا.

ڪراچيءَ جا هڪ ڪروڙ ماڻهو نراڙ تي سوال جي نشاني ٽنگي هڪ ٻئي جي اکين ۾ ڏسن ٿا. هڪٻئي کان ڀؤ کائن ٿا. ڪوشش ڪن ٿا تہ ڪنھن کي بہ سندن اندروني ڪيفيت معلوم نہ ٿئي، پر اهو ڪيئن ممڪن آهي؟ اجنبين سان بہ رستي ۾ ڳالهائڻو پوي ٿو. هر اجنبي ٻئي اجنبيءَ کي چوي ٿو، ”الله رحم ڪري، الله سڀني کي هدايت ڏي!“ ۽ پوءِ هر ڪو کسڪي وڃي ٿو.

ظلمات ۾ رهڻ بہ عجيب آهي. ڪالھہ جنھن هنڌ بلو لائين کي باھہ ڏيئي انسانن کي زندھہ جلايو ويو. اڄ اتي هر ڳالھہ نارمل هئي. دڪان، گاڏيون، موٽرون، عورتون، مرد ۽ ٻار، مسافر ۽ مسافر بسون! سڀ ڪجھہ ايئن هو، ڄڻ ڪالھہ ڪجھہ ٿيو ئي ڪو نہ هو. سڄي شهر ۾ جتي بہ ڪجھہ ٿئي ٿو ايئن ئي ٿئي ٿو. يا تہ ماڻهن دهشتگرديءَ کي زندگيءَ جو حصو ڪري قبول ڪري ورتو آهي يا تہ بي حس ٿي ويا آهن.

ٿورا ڏينھن اڳ ۾ ايم ڪيو ايم جي هڪ ڌڙي، ٻئي ڌڙي جي ليڊر منصور چاچا کي سندس ڪٽنب سميت بيدرديءَ سان گوليون هڻي ماري ڇڏيو. هن پاڻ بہ ڪيئي ماڻهو ماريا هوندا. ان تي ڪراچيءَ ۾ خوف جي لهر برابر اٿي هئي. بلو لائين ۾ تہ عوام سڙيو آهي، تنھنڪري ان جو نوٽيس گهٽ ورتو ويو آهي. مرندڙ ماڻهو سنڌي آهن، ان جو صدمو تہ فقط سنڌين کي آهي. ايم ڪيو ايم بس ساڙي هڪ تير سان ٻہ شڪار ڪيا آهن. هڪ طرف بلو لائين سميت سڀني بس مالڪن کي ڊيڄاريو اٿس تہ ڀتو نہ ڏيندؤ تہ اهو حشر ڪنداسون، ٻئي طرف چونڊي چونڊي ان بس کي باھہ ڏني اٿن جنھن ۾ سنڌي هجن تہ جيئن سڀاڻي سنڌي ماڻهو آپي مان ٻاهر نڪري اچن. ڀلا لاڙڪاڻي ۽ سکر جي بلو لائين ۾ سنڌي نہ هوندا تہ ٻيو ڪير هوندو؟

افسر نقويءَ کي شاباس آهي جنھن ھہڙي خوفناڪ مند ۾، ناظم آباد جي وچ ۾، شاھہ لطيف جي نالي سان ڀٽائي انسٽيٽيوٽ آف آرٽس اينڊ ڪرافٽس کوليو آهي. هن تي ڪو زور بار تہ ڪو نہ هو! هو غالب کان وٺي اقبال تائين ڪنھن بہ شاعر جو نالو رکي ٿي سگهيو. اصل ڳالھہ اها آهي تہ هو هڪ صوفي آرٽسٽ آهي. آرٽسٽ تہ صادقين کي بہ چون ٿا، پر مان هن کي فنڪار مڃڻ لاءِ تيار نہ آهيان. هن جو ڪمال فقط اهو آهي تہ هن وٽ قرآن شريف جي آيتن کي پنھنجي شهرت لاءِ استعمال ڪرڻ جو ڏانءُ هو. ڪيليگرافي وڏو فن آهي پر آيتن جو سهارو وٺڻ ٻي ڳالھہ آهي. جيڪڏهن ڪيليگرافيءَ کي ئي مڃتا ڏني وئي آهي تہ پوءِ رار ناٿن شاهي ۽ قيوم منگيءَ کي نظر انداز ڇو ڪيو ويو؟

مهاجرن جي ڳڙھہ ۾، جتي سنڌ ۽ سنڌيءَ کان نفرت جا ٻج ڪلاشنڪوف بڻجي ڦٽا آهن، اتي ڀٽائيءَ جي نالي ۾ بت تراشيءَ جي سکيا جو مرڪز ٺاهڻ ڪھڙي سياڻپ آهي؟ ڪٿي ايئن تہ ناهي تہ نقوي صاحب ان نفرت ڪلچر کان بغاوت جو ٻج پوکڻ لاءِ ڀٽائي جو نالو کڻي جهنڊو بلند ڪيو آهي؟ مون کي ايئن ئي لڳي ٿو. نفرت کي نفرت ختم نہ ڪندي آهي. نفرت جي خاتمي لاءِ محبت ڪرڻي پوندي آهي. مهاجر ماڻهو گهڻو تڻو مذهبي آهن ۽ عصبيت بہ رکندا آهن. بت تراشيءَ کي ڪفر بہ سمجهندا آهن. هنن جي اندر ۾ اورنگزيب عالمگير جو ڪٽرپڻو موجود آهي. هو ڪٿي ٿا پنھنجن داراشڪوهہ جهڙن صوفي ڀائرن کي جيئڻ جو حق ڏيئي سگهن.

مهاجرن جو وچ ۾، ناظم آباد نمبر 2 ۾، چترڪاري ۽ بت تراشيءَ جو ادارو سو بہ ڀٽائيءَ جي نالي ۾! مان سمجهان ٿو تہ وڏي جوکم جو ڪم آهي. مون کي اڄ وري ٽئگور جون اهي سٽون ياد ٿيون اچن جن ۾ شام ج