عقل ۽ روحاني جذبا

عقل ۽ روحاني جذبا

اڳين بابن ۾ عقل جي ضرورت بيان ڪئي وئي آهي، مگر رڳو عقل ڪافي ناهي. انسان ۾ جذبا به رکيل آهن هڪڙا شريف ۽ ٻيا شيطاني، مگر ساڳيا ئي جذبا عقل سان شامل ڪبا ته شريف آهن، ۽ جيڪڏهن بي عقلائيءَ سان شامل ڪبا يعني عقل تي غالب پوندا ته شيطاني آهن. مثلن ڪاوڙ جو جذبو انسان ۾ رکيل آهي. جيڪڏهن ان کي پنهنجي وس ۾ رکجي ۽ مناسب موقعن تي ڪم آڻجي ته ان کي غيرت ٿو سڏجي. ظلم، زوري ۽ زنا جهڙن ڏوهن تي غيرت اچڻ گهرجي، ۽ جائز نموني سان ڏوهيءَ کي روڪجي، ۽ مظلوم جي مدد ڪجي، ته اهو هڪ تمام چڱو گڻ آهي. پر جيڪڏهن پنهنجي غرض ۽ پنهنجي حرصن جي آڏو ڪو اچي ته هڪدم آپي کان ٻاهر نڪري وحشين وانگر وير وٺڻ، سو آهي ڪاوڙ کي پاڻ تي غالب ڪرڻ ۽ ديوانگي جي حالت کي رسڻ. محبت به هڪ جذبو آهي، جيڪو عقل سان ڪم آڻجي ته نهايت عاليشان آهي، ۽ بيوقوفي سان ڪم آڻجي ۽ پاڻ تي غالب پوڻ ڏجي ته نقصان ڪار به آهي. اهڙي طرح ٻيا به ڪيترا جذبا انسان ۾ رکيل آهن. انهن مان روحاني جذبو به هڪ نهايت طاقتور جذبو آهي، جيڪو پڻ سڀني انسانن ۾ عام آهي. جهنگلي انسان به ڪنهن نه ڪنهن هستيءَ کي بالائي طاقت سمجهي ان جي پرستش ٿو ڪري، ۽ ان کان مدد ٿو گهري. فيلسوفن ۽ عاقلن ۾ به اهو جذبو موجود آهي، مگر ڪوڙن دليلن سان هو گهڻو ڪري ان جذبي کي دٻائي ٿا ڇڏين، ۽ پاڻ کي گمراهه ٿا ڪن. انهي جذبي جي جيڪڏهن پوري رهنمائي نٿي ٿئي ته ماڻهو سج، چنڊ، باهه، وڻ، انسان بلڪ بتن جي پوڄا ڪرڻ لڳن ٿا ۽ پاڻ کي ڀرمن ۽ بد رسمن ۾ تباهه ٿا ڪن. پر جيڪڏهن انهي جي پوري رهنمائي ٿي ٿئي ته هو فقط هڪ الله جي ٻانهپ ٿا ڪن، ۽ اجاين سنسن ۽ بد رسمن ۽ ٻين جي غلاميءَ کان ڇٽي ٿا پون. جِهِل جي ڪري اسان مسلمانن ۾ به پير پرستي ۽ قبر پرستي گهڻي ٿي پيئي آهي. جاهل ته ڇڏيو پر پڙهيل ماڻهو به سڌيءَ طرح دين اسلام جي واقفيت حاصل ڪرڻ بدران پنهنجو بار پيرن تي لاهي ٿا وجهن ۽ سمجهن ٿا ته هو قيامت جي ڏينهن اسان کي ڇڏائيندا. اهڙا ماڻهو هزارين پيا ڏسجن جيڪي نه رڳو ديني ڪمن، پر دنيائي ڪمن ۾ به پنهنجي مرشد جي صلاح وٺندا آهن. جيئن هو حڪم ڪندو آهي تيئن ڪندا آهن. اگرچه ڪو ماڻهو ڪنهن کي دليل ڏئي يا قرآن شريف جون آيتون پڙهي سمجهائيندو آهي، ته به هو چوندو آهي ته مون کي جيئن مرشد چوندو تيئن مڃيندس ۽ تئين ڪندس. هن مان سمجهبو ته هو الله کي ڪو نه ٿو مڃي، مگر مرشد کي ٿو مڃي. اها آهي پير پرستي. ساڳي طرح يهودي به ڪندا هئا، جنهن ڪري الله تعاليٰ قرآن شريف ۾ انهن بابت فرمائي ٿو: ته هو الله تعاليٰ جي بدران پنهنجي مجتهدن کي رب ڪري ٿا وٺن.

خير اها ڳالهه ته هونئن ئي وچ ۾ اچي وئي. هاڻي اچون ٿا اصل مقصد تي ته پوري ترقيءَ لاءِ رڳو عقل ڪافي ناهي، مگر روحاني جذبي سان عقل شامل هجي. اڄوڪا دهريا ماڻهو فقط عقل کي ٿا وٺن، ۽ ڪو به دين اختيار نه ٿا ڪن. هنن جي ناداني اها آهي جو هو ٻين ڳالهين ۾ فطرت کي مڃين ٿا، مگر انهي ڳالهه کي ويچار ۾ نٿا آڻين، ته روحاني جذبو به اسان جي فطرت ۾ رکيل آهي. خود فيلسوف به بيهوشي ۾ بي اختيار ڌڻي تعالي کي پڪاريندا آهن. جنهن مان پڪ سان چئي سگهجي ٿو ته سڀني انسانن ۾ اهو جذبو فطرتن موجود آهي. نه رڳو ايترو پر فيلسوف به قبول ٿا ڪن ته ماڻهو عقل تي ايترو نه ٿا هلن جيترو جذبن تي. عقل ڪمزور ۽ ڍرو آهي، ۽ جذبا تڪڙا ۽ طاقتور آهن، جنهن ڪري اڪثر ڪري جذبا عقل تي غالب پئجيو وڃن. نه رڳو ايترو پر اڪثر ڪري عقل جذبي جو غلام ٿيو پوي ۽ اهي دليل پيو ڳولي ۽ هٿ ڪري، جيڪي ان جذبي جي مطابق هجن، ۽ اهڙو انڌو ٿيو پوي جو حق جي دليلن کي ڏسي ئي ڪو نه. اهوئي سبب آهي جو ديني جذبي کان سواءِ رڳو عقل جي وسيلي انسان اخلاقي ڪماليت حاصل ڪري نٿو سگهي. تنهن ڪري ضرور آهي ته اسان خود انهن جذبن کي سنوت ۾ آڻيون. جيڪڏهن اسان روحاني جذبي کي دٻائڻ بدران ان کي قوت وٺايون، ۽ سچي دين ۽ عقل سان شامل ڪريون ته پوءِ ويسر ۾ به اسان کان گناهه ڪون ٿيندو، ڇو ته گناهه ٿين ٿا بڇڙن جذبن جي ڪري. چوندا آهن ته ”جيتر للو کڻي لٺ، تيتر ڪره وڃي اجهامي.“ ساڳي طرح جيستائين عقل تيار ٿئي تيستائين خراب جذبن هيٺ خراب عمل ٿيو وڃن. پر جيڪڏهن خود جذبا ئي شريف ڪيا ويا آهن، ته گناهه جو ڪم ڇو ڪيو ويندو؟ جنهن ماڻهو جا جذبا شريف آهن تنهن کي گناهه جي ڪم کان نفرت ايندي. اهو ئي سبب آهي جو عام طرح چال سڌارڻ لاءِ ۽ شريف جذبن پيدا ڪرڻ لاءِ عاليشان شعرن جو سيکارڻ ۽ پڙهڻ ضروري سمجهيو ٿو وڃي.

ٻي غلطي دهريا فيلسوف هيءَ به ٿا ڪن جو ائين نه ٿا ڄاڻن ته انسان ناقص العقل آهي. جڏهن فيلسوف ئي ناقص عقل آهن تڏهن ويچارن عام ماڻهن جي ڪهڙي حالت هوندي. جيڪڏهن هنن کي ڪجهه ڪجهه خدا جو خوف نه هجي ته ڪم عقلي جي ڪري خبر ناهي ڪهڙا ڪهڙا وحشي ڪم ڪري چڪن. پر عاقل ماڻهو به روحاني جذبي کان سواءِ وحشي ٿي پيا آهن. فقط هڪڙو مثال وٺو. تيرهن سؤ ورهيه اڳي هڪڙي جهنگلي قوم جي اڻ پڙهيل شخص (حضرت ﷺ جن) کي وحيءَ جي وسيلي سمجهايو ته شراب بلڪل خراب آهي. مگر يورپ جو سترهين صديءَ کان وٺي عقل ۽ علم ۾ حيرت انگيز ترقي ڪري رهيو آهي، تنهن کي اسلام جي تعليمات جي خبر هوندي به اڃا هاڻي سمجهه اچڻ لڳي آهي ته شراب برابر خراب آهي، ته به شراب کي اڃا ڇڏي ڪون سگهيا آهن. مگر مديني شريف ۾ جڏهن شراب جي حرام ٿيڻ جو پڙهو گهميو، تڏهن سڀني مسلمانن هڪدم شراب جون صراحيون گهٽين ۾ هاري ڇڏيون. ان ڏينهن گهٽين ۾ شراب وهڻ لڳو ۽ شراب پيڻ بند ٿي ويو. اها آهي ايماني قوت، اهو آهي خدا جو خوف، ۽ اهو آهي روحاني جذبو.

هاڻي سوال آهي ته اهو روحاني جذبو ڪيئن ٿو قوت وٺي؟ اهو جذبو ديندار والدين ۽ مائٽن ۽ دوستن جي صحبت سان ۽ قرآن ۽ حديث ۽ ٻين چڱن ڪتابن جي مطالعي ڪرڻ سان تقويت ٿو وٺي ۽ پڻ چڱي روحاني جذبي وارن جي صحبت سان زور ٿو وٺي. چون ٿا ته جمال الدين افغاني جيڪو اڻويهين صديءَ عيسويءَ جي آخر ۾ ڪلڪتي ۾ آيو هو، تنهن سان سڌو هيرا نند حيدرآبادي اتي مليو هو، دوستن پڇيس ته خبر ڪر ته جمال الدين افغاني ڪيئن ڏٺئي؟ جواب ۾ چيائين ته هو آگ آهي، ۽ جيڪو به وٽس وڃي ٿو تنهن کي به آگ لائي ٿو ڇڏي. پر انهي کي ڇڏي توهان گانڌي ۽ محمد علي جهڙن ليڊرن کي وٺو انهن کي پنهنجن پنهنجن خيالن ۽ عقيدن بابت ايڏو جوش آهي جو ڪو به شخص وٽن وڃي ٿو ته اهو به جوش سان ٽمٽار ٿي ٿو وڃي. ساڳي طرح مگر گهڻي بهتر نموني ۾ رسول الله ﷺ جو اثر سندس اصحابن سڳورن تي پيو، اهو اثر پشت به پشت هليو اچڻ گهربو هو، مگر افسوس جو اڳي ڄاڻايل سببن جي ڪري اسلام جو تنزل اچي ويو. هن وقت اهو حال آهي جو مان جن جن پيرن ۽ بزرگن وٽ ويو آهيان تن ۾ ڪنهن قسم جو جوش ته ڪون ڏٺم پر انهن وٽ رڳو اسلام جي گفتگو به ڪانه ٻڌم. ڪهڙي نه ارمان جي ڳالهه آهي، جو گانڌي جهڙا ماڻهو پنهنجن خيالن جي لاءِ ايترو جوش ٿا رکن ۽ انهن تي پاڻ به عمل ٿا ڪن ۽ ٻين کي به اهو عمل ٿا ڪرائين، ۽ انهي ڪم ۾