علمي ادبي تحقيق ڏانھن عجيب رويو!

جمع 30 اپريل 1999ع

آئينو روزاني سچ ڪراچي

علمي ادبي تحقيق ڏانھن عجيب رويو!

سڄي دنيا ۾ تحقيق ڪرڻ کي جيڪا اهميت حاصل آهي، ان جو اندازو اڃا تائين پاڪستان واسين کي ڪو نہ ٿيو آهي، دنيا جا محقق شايد پاڳل آهن جيڪي جيت جڻن، نباتات، پکي پکڻ، ٺڪرن ۽ ڀترن تي تحقيق ڪن ٿا، اسان وٽ فقط اُن تحقيق کي اهميت آهي جيڪا بمن بارود ۽ جنگي ٽيڪنالاجيءَ سان واسطو رکي ٿي. باقي تحقيق کي محض وقت گذاري ۽ وندر سمجهون ٿا. چوندا بہ ايئن آهي، ”ادا! فلاڻي جي وندر پراڻيون شيون ڏسڻ آهي!“ ان کانپوءِ ٽهڪ ڏيئي کلندا ۽ چوندا، ”يار شوق ڪرڻو آهي تہ شڪار جو ڪر! سرھہ ۽ گڊ مار جبلن ۾ تہ هونئن ئي پيو رلين، ڪي هرڻ مار ۽ سجيون کانءُ!“ اهي تنقيدون ٻڌي آئون چپ ٿي ويندو آهيان، پر ڇا ڪيان جو شوق خاطر ڪنھن خوبصورت جانور کي شڪار ڪرڻ مون کي پسند ناهي، منھنجي نظر ۾ اها وحشت آهي.

شوق ڪنھن لاءِ عشق ۽ وندر آهي تہ ڪنھن لاءِ وحشت! هڪ ڀيري سنڌ جي هڪ ڏاهي سياسي دانشور اچي سوال ڪيا، ”ڇا پيو ڪرين؟“ ”سائين آئون تاريخ جون ٽٽل ڪڙيون جوڙڻ لاءِ تحقيق ٿو ڪيان، متان ڪا ڳنڍجي بہ پوي!“ چيائين، ”پوءِ ڇا ٿيندو؟ فرض ڪر تہ توکي جيڪا قديم ٺڪري ملي آهي، اها مهن جي دڙي جي يا وري آمري دور جي آهي، پوءِ؟“ آئون حيران ٿي ويو هئس تہ هن عظيم ڏاهي وٽ ان جواب جي ڪا بہ اهميت ڪو نہ آهي! مون مختصر طور چيو، ”سائين، ان هڪ پوءِ! کانپوءِ وري ٻي پوءِ! جو سوال اٿندو ۽ آئون ان سوال جو جواب ڳوليندس!“ چيائين، ”چئبو سڄي عمر پاڻ کي ضايع ڪندي؟ تون نٿو ڄاڻين اها فلاڻي سياسي ٽولي جي سازش آهي جنھن سنڌ جي ذهنن کي ٺڪرن ڀترن جي کوج ۾ هڻي ڇڏيو آهي!“

شايد ڊاڪٽر لوئي فليم بہ ساڳي سياسي پارٽيءَ جي سازش جو شڪار ٿي ويو آهي ۽ ڊاڪٽر مجمدار بہ ان سازش جو شڪار ٿيو هو. لمئبرڪ ۽ جان مارشل وارا هوندا ئي سازشي! خبر ناهي تہ انھن سڀني کي ڪھڙي نانگ کاڌو. جو اچي سنڌ جي دڙن مان ٺڪر ڀتر ڳولي جاچڻ شروع ڪيائون! ڪن تہ انھن موضوعن تي پي ايڇ ڊي ڪئي.... سڀ چريا! هاڻي توهان پاڻ ئي سوچيو تہ پشاور ۽ خيرپور يونيورسٽيءَ وارن کي ٺڪرن ڀترن واري ڪم تي هڻي پاڪستان جا خاص ڪري سنڌ جا ڪيترا ذهن ضايع ڪيا پيا وڃن! (جيئن اسان جو مهاڏاهو سياسي دانشور چوي ٿو) ”انگريز“ چريا آهن جيڪي آرڪيالاجي، تاريخ ۽ ثقافت، جاگرافي، جيالاجي ۽ قديم ترين قومن تي تحقيق لاءِ لکها بلڪه ڪروڙها ڊالر ۽ پائونڊ خرچ ڪندا رهيا ۽ ڪندا رهن ٿا محققن کي رقمون ڏيئي تحقيقي ڪم لاءِ آفريڪا ۽ عرب صحرائن سان گڏ سنڌ ۽ بلوچستان ۾ دڙن جي کوٽاين لاءِ اماڻين ٿا. ”انگريز“ دنيا جا وڏا ذهن ٺڪرن پٿرن جي دنيا ۾ ضايع ڪري ڇڏيا، افسوس! شايد، اسان جو مها ڏاهو سياسي دانشور سچو آهي.

هڪ ڀيري شيخ اياز ٽوڪ ۾ لکيو، ”لفظ محقق شايد حقي مان نڪتو آهي!“

آئون، هڪ ننڍڙو ماڻهو، شيخ اياز جھڙي عظيم تخليقڪار کي ڪو ادبي جواب ڏيان تہ شايد اها بہ گستاخي ٿي پوي. پر، هڪ بنہه نوجوان تخليقڪار سنڌي ادب جي لغت ۾ ڪي نوان لفظ شامل ڪرڻ جي صلاح ٽوڪ طور ڏني. چيائين سنڌي لغت ۾ لکيو وڃي محقق: معنيٰ اهو شخص جيڪو وڌ ۾ وڌ ڪتابن تان حوالا چونڊي ۽ چورائي سگهي! هن نوجوان جي ٽوڪدار صلاح ۾ وري بہ وزن آهي ڇاڪاڻ تہ اڄڪلھہ ايئن ئي پيو ٿئي.

پر، ايئن ڇو ٿو ٿئي؟ ڇا اسان وٽ ان جو ڪو حل آهي؟ ڪجھہ ڏينھن اڳ سنڌ جي هڪ محترم اداري جو خط مليو ”مهرباني ڪري فلاڻي موضوع تي هڪ نئون تحقيقي مضمون اماڻيو!“ مون کي وري بہ ماٺ لڳي وئي ۽ هن نوجوان جو ٽوڪدار جملو ڪنن ۾ گونجڻ لڳو. نوجوان جي ٽوڪ سئو سيڪڙو تہ درست ڪو نہ هئي ڇاڪاڻ تہ تحقيق ۾ بہرحال، ٻين محققن جي تحقيق ۽ نظريا سامهون رکيا ويندا آهن ۽ سندن راءِ سندن ئي لفظن م سندن ئي نالن سان ڏني ويندي آهي. اهو هڪ صحتمند اصول آهي البت تحقيق لاءِ فقط لئبريري ۾ ڪتاب ڦلهوڙي هتان هتان سٽون چورائي ڪتاب يا مضمون مڪمل ڪرڻ ۾ ظالم آهي. مون ان محترم اداري کي ڪو بہ جواب ڪو نہ اماڻيو آهي ڇاڪاڻ تہ آئون ڄاڻان ٿو تہ تحقيق لاءِ لئبريرين کان وڌيڪ فيلڊ ورڪ ضروري آهي. جبل، صحرا ۽ جهنگ جهاڳڻ ضروري آهن تہ جيئن فرسٽ انفارميشن هٿ ڪري سگهجي. ماپ تور، اڄوڪي صورتحال، ڏند ڪٿائون، سر زمين پاڻ ڳالهائيندي آهي. تصويرون ڪڍيون وينديون آهن ۽ ثبوت ڏنا ويندا آهن. ان کانپوءِ ٻين محقق جي راءِ کي سر زمين تان مليل معلومات سان ڀيٽبو آهي.

جيڪڏهن آئون محترم اداري جي چوڻ تي هڪ عدد نڪور تحقيقي مضمون لکان تہ ان جي معنيٰ ٿيندي تہ آئون ڪنھن مخصوص موضوع تي نئون مواد ڳولڻ لاءِ گهر مان نڪري پوان. مهينو، ٻہ مهينا، ڇھہ مهينا، سال..... الائي ڪيترو وقت لڳي؟ ڇا آئون محض هڪ محترم اداري جي فرمائش پوري ڪرڻ لاءِ پنھنجو روزگار ڇڏي مجنونءَ وانگر جهنگ منھن ڪري نڪري ويندس؟ اها ڳالھہ خود محترم اداري کي سوچڻ کپندي هئي. اصل ۾ هن محترم اداري جو ڏوھہ بہ ڪو نہ آهي. هنن وٽ فنڪشن ڪرڻ، خاص مهمانن کي سهوليتون ڏيڻ، ٻہ ٽي ڪتاب ڇپائڻ ۽ ٻن ٽن ملازمن کي پگهارون ڏيڻ لاءِ موجود فنڊن کان وڌيڪ ڇا آهي؟

تحقيق لاءِ سمورا فنڊ ”چاغي“ جهڙن پروگرامن لاءِ آهن، غوري ۽ شاهين لاءِ آهن. ادب، ثقافت، تاريخ، جاگرافي، تعليم، آرڪيالاجي، ڪلاسيڪل دور جا صوفي اڳواڻ جن اسان جي سوچ ٺاهي آهي. ڇا اهي بہ ڪي تحقيق ڪرڻ جا موضوع آهن. اسان جي مها سياسي ڏاهي جي ڳالھہ هتي بلڪل فٽ اچي ٿي. ”جتي جيئڻ جو مسئلو هجي، اتي اهي عياشيءَ جون ڳالهيون آهن!“

برابر هونديون، پر جياپي لاءِ سنڌ کي فقط سٺن سياستدانن جي فوج ڪو نہ ٿي گهرجي، جيئن اڄڪلھہ آهي. اسان کي سنڌ جي ترقيءَ لاءِ سٺا انجنيئر، سٺا ڊاڪٽر، سٺا سائنسدان، سٺا ڪاريگر، اقتصاديات جا سٺا ماهر، سٺا تعليم دان، سٺا تاريخ دان ۽ آرڪيالاجسٽ، سماجي علمن جا سٺا ماهر، سٺا صحافي اديب ۽ شاعر ۽ سٺا محقق بہ گهرجن جيڪي واقعي فيلڊ ورڪ ڪن (هن شعبي ۾).... ۽ اهو بہ ياد رکو تہ جيستائين توهان وٽ هر شعبي جا ماهر موجود ڪو نہ آهن، توهان جي هر حاصلات لاحاصل ٿي ويندي! توهان جي سياسي ڪاميابين کي ڪھڙا ماهر سنڀاليندا؟ ڪٿي ايئن نہ ٿئي جو جيئن اڄ، اڄوڪي فوج واپڊا کان ريلوي ۽ عدليہ کان سرحدن تائين سڀ بار پنھنجي ڪلهن تي کڻي گهمڻ تي مجبور آهي. سڀاڻي سنڌ جا سياسي ماڻهو جن جو سڄو زور فقط سياست تي آهي، پاڻ هر شعبي کي سنڀالڻ ۾ پريشان هجن!

آئون سياستدانن تي ناراض ڪو نہ آهيان. سندن دليل بہ وزنائتا آهن، آئون تہ فقط تحقيق جي شعبي کي همٿائڻ جو سڏ ٿو ڏيان! خدا جي واسطي ۽ خدا جي خلق جي واسطي علمي ادبي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصله شڪني نہ ڪيو بلڪه پاڪستان جي حاڪم ديوتائن تي دٻاءُ وجهو تہ اهي جنگي ٽيڪنالاجي ۽ ڪا