لڪي جي گندرفي چشمي وٽ

لڪي جي گندرفي چشمي وٽ

لڪي ريلوي اسٽيشن کان فقط ٻه ڪلوميٽر اولهه ۾ لڪيءَ جا چشما آهن جن مان هڪ سنڌ ۾ موجود سڀني گرهه چشمن ۾ گرم ترين آهي. هندو لوڪ ان ماڳ کي تيرت ڌارا چون ٿا. هندن هن ماڳ کي وڏي تيرٿ وانگر پوڄيو آهي. اهو ئي سبب آهي جو هتي شو جا ٻه مندر به ڏسجن ٿا. تيرٿ ۽ مندر اڄ به موجود آهن. اها ٻي ڳالهه آهي ته هاڻي ورلي ڪو پوڄاري ايڏانهن ويندو هجي. جيپ ٻه ڪلوميٽر ڪري بيهي رهي. اڳتي پنڌ وڃڻو هو. اڳتي ڇا ڇا آهي، مون ڪافي ڀيرا ڏٺو هو (ڏسو: ڪتاب ”سنڌوءَ جو سفر“، ۽ ”ماڻهو“) آئون ۽ بخاري صاحب اڌ پنڌ تي پٿري دور جي هڪ ماڳ تي ڇانوري ۾ ويهي رهياسين. هي ماڳ ياتري ۽ زيارتي به استعمال ڪندا رهيا آهن. انور ۽ قادري اڳتي نڪري ويا.

ماحول ۾ چشمي جي وهندڙ پاڻيءَ جو چڱو خاصو مٺو مٺو شور هو ”ان شور لاءِ سنڌيءَ ۾ لفظ آهي، هاسو!“ بخاري صاحب کي ياد آيو. “اهو لفظ مٿان کان هيٺاهينءَ ڏانهن قدرتي طور وهندڙ پاڻي جي لاڳيتي آواز لاءِ آهي؟“

چئني پاسن کان بند هنن ٽڪرين ۾ چڱي خاصي تپش هئي، اگهاڙا تپندڙ ٽَڪَر زندهه شين کي ڪاوڙيل اکين سان گهورڻ لڳا هئا. زندهه شين جي بچت بس ان ۾ هئي ته ڪنهن ڇانوري هيٺ هجن.

هتي ٽي چشما آهن. هڪڙو تمام گرم، جيڪو سڀ کان وڏو به آهي، ٻيو گهٽ گرم ۽ ٽيون ٿڌو. پر ان جو پاڻي به پيئڻ جهڙو نه آهي. وڏي گرم چشمي ۾ چمڙيءَ جا مريض وهنجڻ ايندا آهن. انهن چشمن جو پاڻي جيئن جيئن وهندو پري وڃي ٿو، ٿڌو ٿيندو وڃي ٿو.

وڏي چشمي جي پاڻي ۾ گندرف مڙئي ڪجهه گهڻو آهي! مون وقت گذاريءَ لاءِ ڳالهه ڪئي، ”گهڻو! تمام گهڻو“ بخاري صاحب تائيد ڪئي. ”هتي به جيڪر ڪائيءَ واري باغ وانگر گل ٻوٽا پوکين، ڪا ساوڪ يا باغيچو رکن ته ڪيڏو نه چڱو!“ ”پر هن پاڻي ۾ گندرف گهڻو آهي ۽ ٻيو ته هتي لڪيءَ ۾ مٽي ڪو نه ٿي ڏسجي!“

”برابر! پر جيڪڏهن ٺاهڻ جي نيت هجي ها ته ٺاهي به ڇڏين ها!“ هڪڙا ماڻهو هڻ وٺ ڪري رات ڏينهن لڳي ويندا آهن ۽ زمين ٺاهي وٺندا آهن. ٻيا هوريان هوريان ڪڏهن ڪوڏر لپو، ڪڏهن ڪجهه! پيا ڪندا آهن. هتي ته ڪجهه به ڪونهي. شين کي سهڻو ڪرڻو آهي ته پوءِ ڪوشش ته وٺڻي پوندي!“

لڪيءَ جي ڏرڙن ڏانهن نهاريندي اوچتو مون کي هڪ ڳالهه ياد آئي. بلڪل مناسب موقعي تي ڇاڪاڻ ته بخاري صاحب به گڏ هو، ”ڪجهه سال اڳ مون کي هڪ ماڻهو اطلاع ڏنو هو ته هتي لڪي تيرٿ وٽ، هتي ئي ڪٿي ڪنهن ڍوريءَ يا ڏرڙ ۾ ڪنهن هنڌ ڪا غار آهي، ان ۾ ڪا سٺي اڏاوت آهي، ان کي در آهي، ٿنڀا آهن ۽ ڪنهن ايراني بادشاهه جو ٺهرايل محل وغيره آهي. توهان کي ڪا اهڙي ٻڌ سُڌ؟ هن ماڻهوءَ جو چوڻ هو ته هن پاڻ اها جاءِ ڏٺي آهي. مان هتان ڏکڻ ۾ ڪجهه پري تائين ويو آهيان پر مون کي اهڙي شيءِ نظر نه آئي آهي.“ مون بخاري صاحب سان اطلاع ونڊيو.

”مون وٽ اهڙو اطلاع نه آهي، مان هتان ٻه دفعا اڳتي ويو آهيان“ بخاري صاحب چيو، ”شيخ هارونيءَ تي، هن بزرگ جو ذڪر تاريخ مظهر شاهه جهانيءَ ۾ آيو آهي ... ٻين ڪتابن ۾ به آيو آهي.. ۽ انهن جو چوڻ آهي ته هي شيخ هاروني خواجه محي الدين چشتي رحه جو استاد آهي ... هن وري ٻئي طريقي سان لکيو آهي ته خواجه هاروني جيڪو خواجه محي الدين چشتيءَ جو استاد آهي، هتان سنڌ جي سفر تي روانو ٿيو ۽ هن پاسي آيو، پر هن جو اڳتي ڪٿي پيرو نه ٿو لڳي. مظهر شاهجهانيءَ واري يوسف ميرڪ چيو آهي ته آئون جڏهن لڪيءَ جي چشمن تي ويس ته مون کي ٻڌايائون ته هتي ٻن ٽن ميلن تي خواجه هارونيءَ جي مزار آهي پر مون اها جاءِ نه ڏٺي. يعني، ان زماني ۾ اها مزار ايتري مشهور هئي جو هن کي ٻڌايائون.“ بخاري صاحب پنهنجي ڳالهه جاري رکي. ”هڪڙي ڀيري امام بخش گهرياڻي صاحب مون سان گڏ هو (ٻئي دفعي ٻيا دوست به هئا) اسان هتي آياسون. لڪيءَ جا چشما ڏٺاسون، پوءِ هتان وچان ... هي جبل ۾ اندر جيڪي ٻه قطارون ڏسو ٿا.“ بخاري صاحب اولهه طرف اشارو ڪيو. ”انهن مان اولهه واري قطار مان ٻه چشما نڪرن ٿا. اها ڪاري بُٺي ٿي ڏسجي ان مان ٻه مکيه چشما نڪرن ٿا. اوڀر ۾ ٻي قطار ’لُنڊي‘ آهي، اهي ٻئي متوازي هلن ٿيون. انهن ٻنهي جي وچ مان گهٽ ۾ گهٽ 700-600 فٽ ويڪرو پَٽ آهي، ان ۾ مٽي آهي، اهو دڳ ڏيئي اسان شيخ هاروني طرف ويا هئاسون ... سو ، مان سمجهان ٿو ته انهن ٻنهي قطارن ۾ امڪان آهي ته ڪا غار هجي ... اسان ته خير ٻئي دفعا وچ ئي وچ ڏيئي وياسون ۽ نه وري اسان وٽ اهڙو ڪو اطلاع هو. ٻئي ڀيرا مزار ڏسي موٽي آياسون. جبل جي انهن قطارن ۾ ڪنهن ’ايراني بادشاهه‘ جو محل هجي يا نه هجي، اهڙو ڪا شئ ته سگهي ٿي جنهن ۾ ڪجهه هجي! اهي جبل ڪافي وڏا آهن ۽ انهن جون ديوارون ٺيڪ ٺاڪ سڌيون آهن. اهي پاسا جاچڻ گهرجن. اهڙو سروي پروگرام ٺاهڻ گهرجي! هتان اتر پاسي مان به نه ويو آهيان، باقي، هيڏانهن ڏکڻ پاسي ٽي ڪلوميٽر کن پنڌ ويو آهيان. جتي لُنڊي کٽي ٿي پوي ... ان ڪري اولهه وارو جبل اڳتي جاچڻ گهرجي، ٿي سگهي ٿو ته ڪو جهان هجي!“ بخاري صاحب ڪافي وضاحت سان چيو.

”اسان جون ته سڀ دريافتون اتفاقي آهن، يا اوچتو ڪو اطلاع ملي ٿو پوي ته فلاڻي جاءِ تي ڪجهه آهي. اسان به اهڙين جاين تي وڃون ٿا جتي ماڻهن جو گذر يا لنگهه آهي. وڏو جهان پيو آهي، اسان ڪيڏانهن وڃون ٿا، جتي ماڻهن جو گذر يا لنگهه آهي. وڏو جهان پيو آهي، اسان جهڙوڪر ڪيڏانهن وڃون ئي نٿا ... جبل ۾ ماڳ به آهن، اتي ماڻهو به ويٺا آهن پر اسان وٽ نه پئسا، نه وسيلا ۽ وري امن امان جون خراب حالتون! اهي سڀ ڳالهيون اچي گڏيون آهن!“ مون بي وسيءَ کان چيو. ڪجهه دير خاموشي ٿي وئي.

بخاري صاحب هاڻي لڪيءَ جي ٺوٺ جبل ۾ سامهون اکيون کپائي نهارڻ لڳو هو. عجيب ڳالهه آهي. هي ٻوٽا جيڪي جبل ۾ ويهه پنجويهه فٽن جي اوچائي تي آهن ۽ جبل جي سطح بلڪل سڌي آهي، جنهن تي پاڻي بيهي نٿو سگهي، اتي ٻوٽا نه رڳو بيٺا آهن پر ساوا به آهن. ساوا به ايترا جيئن هيٺ زمين تي ٻيا ٻوٽا آهن. اهو پپر به ناهي جيڪو ديوارن مان ڦٽي پوندو آهي، عام ديسي جابلو ٻوٽا ٿا لڳن.“

انور ۽ قادري هاڻي موٽي رهيا هئا، ”هن چشمي ۾ گندرف جو مقدار ايترو ته گهڻو آهي جو آبادي وغيره جي لائق بلڪل نه آهي، باقي اهو ڏسڻ گهرجي ته اسان جا سائنسدان ان پاڻيءَ جو ڪهڙو ڪارج يا استعمال ٻڌائين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهو پاڻي جيڪا گج ڪري ٿو، ان ۾ گندرف جو ڪافي تعداد آهي ... هن چشمي تي ويٺل هڪ رند ٻروچ چوڪيدار ويٺو آهي، جيڪو هٿ سان گج ميڙي، اهو سُڪائي ٽڪيون ٺاهي پيو وڪڻي. هو ڏهن رپين ۾ هڪ ٽڪي کپائي ٿو. پنجن ٽڪين جو ڊوز ٺاهيو اٿس ته هنن کي گهوٽي ترن جي تيل ۾ ملائي خارش واري هنڌ تي هڻو ته خارش بلڪل ڇڏي ويندي. جيڪڏهن سائنسدان ان قسم جو ڪو سائنسي استعمال ٻڌائين ته پوءِ چشمي ۾ وڏي گنجائش آهي. سڀ کان گرم چشمي جو مقدار ۽ ان جي لاهي ۾ وڏي گنجائش آهي جتي گج ٺهي ٿو ... ان ۾ گندرف جي ايڏي ڌپ آهي جو اتي ساهه نٿو کڻي سگهجي!“ . انور يڪ ساهيءَ پنهنجو مشاهدو بيان ڪري ويو.

”گرمي ته هونئن ئي گهڻي آهي پر چشم