مان گونگو، تون گياني

جولاءِ 2004ع

آئينو روزاني خبرون ڪراچي

مان گونگو، تون گياني

هڪ ڏاڍي محنتي دوست ڪنھن ڪم مان ورچي نيٺ چيو، ”مون کي هاڻي سمجھہ ۾ آيو آهي تہ مون اجايو پئي اهو ڪم ڪيو!“ منھنجي زبان مان بي اختيار نڪتو، ”اهو بہ هڪ تمام پراڻو تجزيو آهي تہ هي دنيا ئي Absurd آهي ۽ ماڻهو وڏي غلط فهميءَ ۾ آهي تہ هو ڪم ڪري ٿو ۽ ڪم ٿي وڃن ٿا.“

”تہ پوءِ ڪير ٿو ڪري؟“ منھنجي محنتي دوست مون کي گهوري ڏٺو. اسان جا گياني دوست جدلياتي ماديت کانپوءِ هر شيءَ کي منڌيئڙو ڏيئي ٿا ڇڏين، جيئن پادري حضرات ڏيڍ انچ جي صليب کان اڳتي ڪجھہ بہ ڪو نہ ڏسندا آهن. ڪنھن جي مٿي ۾ سائنس جون (غير مستقل) ٿيوريون ڀريل آهن تہ ڪنھن جي مٿي ۾ صليب. سائنس (هن مهل تائين معلوم علم) کان اڳتي ڪير آهي؟ ۽ صليب جي صلاح ڇا آهي؟ ان باري ۾ آئون گونگو ڪجھہ بہ تہ چئي نٿو سگهان. گونگي جي ڳالھہ گونگو سمجهندو ۽ گياني جي سمجھہ جو لطف ڪو گياني ئي وٺي سگهندو.

گونگا رڳو خواب ڏسندا آهن، ٻڌائي ڪو نہ سگهندا آهن. مون سان بہ اها ئي حالت آهي. ڪي صاحب منھنجي ڳالھہ نٿا سمجهن ۽ ڪي سمجهڻ ئي نٿا چاهين! آئون ٻنہي ڳالهين ۾ خوش آهيان ۽ پنھنجو پاڻ سان ڳالهائيندو آهيان. آئون پنھنجو پاڻ سان ٿو ڳالهايان يا پنھنجي اندر ۾ ويھي ڪنھن سان روح رهاڻ ٿو ڪريان؟ اهي سوال آئون پاڻ کان بہ پڇڻ نٿو چاهيان. پر ماڻهو سمجهندا آهن تہ آئون جو ديوارن کي گهوريندو ٿو رهان. ضرور ديوارن سان ٿو ڳالهايان! ۽ ديوارن سان گفتگو ڪو بہ صحيح دماغ انسان نہ ڪندو آهي.

اتفاق سان ڪالھہ هڪ ڪامريڊ اچي نڪتو. اچڻ سان چيائين، ”ڪالھہ تائين پاڻ غلط ڪو نہ هئاسون؟“ آئون ڪالھہ کي غلط ۽ اڄ کي درست چوڻ جو قائل ڪو نہ آهيان. ڇا ڪالھہ ۾ سڀ غلط هو؟ ۽ ڇا اڄ ۾ سڀ ڪجھہ درست آهي؟ جيڪڏهن آئون ڪالھہ کي غلط ۽ اڄ کي درست سمجهان ٿو ۽ پوءِ آئون حقيقت ۾ ”ڪالھہ“ ۾ ئي بيٺو آهيان، آئون ”زمان“ ۾ نہ، ”لازمان“ ۾ رهڻ چاهيان ٿو جتي غلط ۽ درست جا معيار بلڪل ٻيا آهن. مون کي پڪ آهي تہ توهان هن گونگي جي تجريدي ٻولي وري بہ نہ سمجهي!

ڪالھہ تائين اسٽيفن هاڪنگ، ”بليڪ هول“ جو نظرئي دان هو ۽ سڄي دنيا جا وڏا وڏا سائنسي مغز سندس نظرئي تي تاڙيون وڄائيندا هئا. پر هاڻي، اسٽيفن هاڪنگ 30 سالن کانپوءِ پاڻ ئي ڦري ويو آهي ۽ چوي ٿو تہ سندس نظريو ٺيڪ نہ هو. مارڪسواد بہ هڪ سائنس آهي، پر ڇا ان نظرئي ۾ ڪا بہ پيش رفت ٿي نہ ٿي سگهي؟ ڇا لينن مارڪسواد کي اڳتي نہ وڌايو؟ يا وري انھن جي نظرين ۾ پروسٽرائيڪا ۽ گلاسنوسٽ جون ترميمون ڪو نہ آيون؟ اجائي ڳالھہ کي ڳنڍ ڏيڻ مان ڇا حاصل؟ وقتي سچ (تجربي) کي ڳنڍ ڏبي تہ حقيقي سچ تائين پھچي نہ سگهبو. داناءَ ماڻهو اعتراض ڪندا آهن تہ جاهل سنڌي کٻڙن، پپرن، ٻيرن ۽ ٻين وڻن ۾ مراد جون ڳنڍيون تالا ڇو ٿا ڏين؟ پر دانائيءَ جي درياهن جن سائنسي مفروضن کي ڳنڍيون ڏنيون آهن. انھن جو جواب تہ هاڻي اسٽيفن هاڪنگ وٽ بہ ڪو نہ بچيو آهي. سچ اهو آهي تہ دانائيءَ جون سڀ دعوائون اجايون آهن ۽ جهالت جا سڀ الزام درست نہ آهن. ماڻهو سڄي عمر ان ڳوٺ کان هڪ ڪوھہ پري رهي ٿو جنھن جو نالو ”سچ گائون“ آهي، ڪنھن کي سچ جي اصل منزل معلوم هجي تہ اوڏانھن وڃي.

ڪبير داس پنھنجي ڳالھہ کي اڃا بہ واضح ڪري چيو تہ سڄو لوڪ هلو! هلو! تہ ڪري ٿو پر يارن جو ”صاحب“ سان تعارف تہ آهي ئي ڪو نہ، انڪري مون کي ڊپ آهي تہ هو الائي ڪھڙي پاسي ويندا، واقعي! منزل جو رخ معلوم هجڻ کانسواءِ پنڌ ڪيڏانھن ڪبو؟

ڏسو! توهان گياني ماڻهو وري بہ اهو سوچڻ لڳا آهيو تہ آئون خدا جي خلق کي کٻڙن ۽ پيرن ۾ ڌاڳا ٻڌڻ جي صلاح ڏيان ٿو. مون اڳ ئي چيو تہ توهان مون جهڙن گونگن جون ڳالهيون ڪو نہ سمجهندا، آئون تہ ايئن بہ ڪو نہ ٿو چوان تہ ڪو توهان جون سائنسي ۽ جدلياتي ڳالهيون غلط آهن. آئون تہ رڳو وقتي سچ کي ڳنڍ ڏيڻ جي مخالفت ڪريان ٿو. وقت ۽ زماني کان ٻاهر بہ گهڻو ڪجھہ آهي. پل، گهڙيون، پھر، رات ڏينھن، هفتا، مهينا، سال، صديون، دور، زمانا، جڳ، عرصا ۽ لازمان! توهان وقتي سچ کي ڪٿي ڪٿي لاڳو ڪندا؟

سائنسدان بني نوع انسان جا عظيم محسن آهن ۽ سياستدان زبردست رهبر آهي ۽ پر ڇا هو سڀ کٽي نٿا پون؟ سڄي فزڪس، ڪيمسٽري ۽ مئٿميٽڪس ڪٿي نہ ڪٿي ضرور کٽي پوي ٿي. معاف ڪجو! آئون گونگو ۽ گهٽ ڄاڻ ماڻهو اهو ثابت ڪري نہ سگهندس تہ اهي شعبا لاحد جي ميدان ۾ ڪيترا محدود آهن پر ايترو ڄاڻان ٿو تہ ”اڪيوريسي“ تائين ڪو بہ شعبو پھچائي ڪو نہ سگهيو آهي.

آئون پنھنجي محنتي دوست جي ان جملي تي موٽي اچان ٿو تہ، ”مون کي هاڻي سمجھہ ۾ آيو آهي تہ مون اجايو پئي اهو ڪم ڪيو!“ نہ، دوست اهو ڪم تو اجايو ڪو نہ پئي ڪيو. بلڪه تو ڪجھہ بہ اجايو نہ ڪيو آهي، ان حد تائين جو پنھنجي زبان مان نڪتل اهو اعتراف بہ اجايو نہ آهي. تون سمجهين ٿو تہ اهو ڪم تون ڪري رهيو هئين، جيڪو نہ ڪري سگهيو آهين.... ۽ تون سمجهين ٿو تہ اهو اعترافي جملو بہ تو ادا ڪيو آهي جيڪو تنھنجي زبان مان نڪتو آهي.

(جيڪي ڪجھہ ڪيو، سو تو ڪيو، مون ڪجھہ بہ نہ ڪيو آھہ، جيڪي تو چيو، سو ئي مون ڪيو، تون ئي مون ۾ هئين!)

مون جڏهن اهو دوهو پنھنجي ساٿيءَ کي ٻڌايو تہ چيائين، ”تون پنھنجي هٿان ڪيل ڪم جو ڪريڊٽ ٻئي کي ڇو ٿو ڏين؟“ آئون ماٺ ٿي ويس. آئون شرمندو ٿي ويس. ڇا سچ پچ مون ڪو اهڙو ڪم ڪيو آهي، جنھن جو ڪريڊٽ آئون ڪنھن ٻئي کي ڏيئي رهيو آهيان؟ سچ پچ تہ منھنجن هٿن ۽ پيرن جيڪي پنڌ ڪيا آهن، انھن جي طاقت منھنجن هٿن پيرن کي تہ ڪو نہ هئي. منھنجي ڪمزور جسم کي ڀلا ڪھڙي طاقت آهي جو اهو جبل چڙهي يا درياھہ جهاڳي! آئون پنھنجي نٻل جسم جي آسري پنھنجي مرضيءَ سان ڪيترو پنڌ ڪري ٿو سگهان؟ مون چيو، ”آئون ان جون مهربانيون ڇو نہ مڇان جنھن هٿ پڪڙي مون کي جبل جون سڀ چوٽيون چاڙهيون ۽ ڍورا اُڪاريا!“

منھنجي دوست کي ڳالھہ تڏهن بہ نہ وڻي، هن اخبار پڙهڻ شروع ڪئي جنھن ۾ لکيل هو، ”شوڪت عزيز پاڪستان جو مهاتير محمد ثابت ٿيندو!“ چيائين، ”هائو! اسان کي مهاتير گهرجي!“ مهاتير محمد پڪ سان چڱو ماڻهو هوندو، پاڪستان ۾ پاڪستاني ماڻهن کي ڪا چڱائي ملي تہ ڏاڍي چڱي ڳالھہ ٿيندي پر پاڻ کي شڪ آهي تہ مهاتير محمد کي ملائيشيا جي فوج سياسي اڳواڻ ٺاهيو هوندو، يارن کي هنج ۽ ٻگھہ ۾ فرق ڪرڻ بہ نٿو اچي.

آئون شوڪت عزيز تي ڪھڙو تبصرو ڪريان؟ شوڪت عزيز کي ٿر مان چونڊائڻ جون تياريون آهن. سرڪار جي زور تي ڪو بہ ماڻهو ڪٿان بہ چونڊجي سگهي ٿو، اهو ئي ”سرڪاري جمهوريت“ جو ڪرشمو هوندو آهي. پر ٿر مان چونڊيل وڏي وزير جو راڄ بہ في الحال پير صاحب پاڳاري جي جلال سبب ڪجھہ ڪجھہ لوڏي ۾ اچي ويو آهي. پير صاحب چيو، ”سنڌ ۾ گورنر راڄ يا ڪور ڪمانڊر راڄ لڳي سگهي ٿو!“ ڀائنجي ٿو تہ پير صاحب کي ”جاٽ“ وزيراعظم ۽ الطاف حسين ٻنہي مايوس ڪيو آهي. پر سندس مايوسيءَ سان ملڪ جي اصل حاڪمن جي صحت تي ڪيترو اثر پئجي سگهندو؟ هر هڪ پنھنجي حص