ابڙو اڪيڊمي Abro Academyابڙو اڪيڊمي Abro Academy

مهين جي تباهي : (ابڙو اڪيڊمي)

2020-06-23
داخلا نمبر 238
عنوان مهين جي تباهي
شاخ سنڌوءَ جو سفر
پڙهيو ويو 1842
داخلا جو حوالو:

هن داخلا لاءِ تاريخ جا حوالا موجود نه آهن

هن داخلا جون تصويرون نه مليون

مهين جي تباهي جا بنياد
سنڌوءَ جو سفر / بدر ابڙو / ابڙو اڪيڊمي Abro Academy / علمي ادبي پورهيو /

مهين جي تباهي - مان نڪتل ٻيون شاخون-

مهين جي تباهي


شاخ سنڌوءَ جو سفر
ٽوٽل صفحا3
موجودہ صفحو1
اڳلو صفحو-0--1--2-گذريل صفحو

جي ڳالهه آهي جو بلوچ قبيلا پنهنجي وڌندڙ آباديءَ لاءِ چراگاهن تي قبضي لاءِ سبيءَ کان سنڌ ۽ پنجاب تائين پکڙيا. افغان ۽ پٺاڻ اڄ به پيا اچن. ڪي خاموشي سان اچي ديرو ڄمائي ويهن ٿا، ته ڪن جي هٿن ۾ بندوقون آهن.
سنڌو ماٿريءَ ۾ انهن قبيلن پاڻ سان ٻه شيون آنديون هڪ گهوڙو ۽ ٻيو لڙاين جا نوان طور طريقا ۽ پوءِ غالباً لوهي هٿيار به . ويدن ۾ لوهي هٿيارن جو ذڪر نٿو ملي، انهن ۾ قدرتي ۽ (لوهه کان سواءِ) ٻين ڌاتوئي هٿيارن جو استعمال ڏيکاريو ويو آهي. انهن لوڪن پهرين سنڌو ماٿريءَ جي اترين علائقن تي قبضو ڪيو، يعني گنڌارا ۽ ٽيڪسيلا ورا علائقا، انهن ئي علائقن ۾ انهن جي شاعرن ويد رچيا. اهو ئي سبب آهي ته ويدن ۾ جنهن سنڌو نديءَ جو ذڪر آهي اها جبلن ۾ گجگوڙ ڪندڙ آهي ۽ تيز رفتار آهي. انهن ئي ويدن ۾ پاتال جو ذڪر آهي، پاتال، جيڪو ڏکڻ ۾ آهي، جنهن تي راڪشسن يا راڪاسن جو راڄ آهي.
ويدن ۾ جنهن ديوتا اِندر جو ذڪر آهي، اهو اصل ۾ قديم ترڪيءَ جو ديوتا آهي. اهو ئي ديوتا يونان ۾ زيوس ۽ روم ۾ جوپيٽر (ديو پتر- ديوتائن جو پيءُ) آهي. انهن سڀني جو هٿيار کنوڻ (وِجر يا وِڄ) آهي. سنڌ ۽ هند تي ترڪ، گرجر ۽ منگول (ياجوج ماجوج) قبيلن جي ڪاهه ڪا نئين ڳالهه نه آهي جيڪي خيبر لڪ ۽ بولان لڪ کان چڙهتون ڪندا آيا آهن. انهن ئي علائقن جا جنگجو لوڪ ڪڏهن سٿيا، ڪڏهن ڪشان، ڪڏهن باختري، ڪڏهن پٺاڻ، ۽ ڪڏهن ارغون ته ڪڏهن ترڪ ۽ مغل جي نالي سان فقط مذهب مٽائي ساڳي واٽ وٺي ايندا رهيا آهن.
منهنجي راءِ ۾ راکشش کي سنڌي ٻوليءَ ۾ اچاربو ته ’راکو‘ ٿيندو، يعني رکشا ڪندڙ يا محافظ. جڏهن ويدن جي شاعرن ڏکڻ سنڌو ماٿريءَ کي راڪشسن جو ملڪ سڏيو ته دراصل هنن اهو چيو ته اهي پاتال جا راکا يعني آديواسي لوڪ آهن. هندو ادب ۾ ٽي دنيائون آهن: 1. ديو لوڪ يعني ديوتائن جي دنيا (حڪمران طبقي جي دنيا)، 2. ڌرتي يعني انسانن جي دنيا (مفتوح علائقو) ۽ 3. پاتال يعني راڪشسن جي دنيا (مزاحمت ڪندڙ علائقو). راکشس لوڪ جيڪڏهن دراوڙ هئا ته پوءِ يقينن انهن جا نقش به ڪاڪيشيائي(Caucasian) نسل (گوري رنگت وارا ويدڪ لوڪ) کان مختلف هئا. ويدن ۾ انهن کي مبالغي سان هيبتناڪ شيطانن جي شڪل ڏني وئي ۽ انهن کي جادوئي طاقتن وارا شيطان سڏيو ويو، جن جي طاقت رات جو بي انتها وڌي ٿي وئي (ڇاڪاڻ ته هي آديواسي لوڪ پنهنجي علائقي ۾ رات جو بهتر گهاتڪ حملو ڪري سگهندا هئا).
ويدڪ ادب جنهن مان سنڌو تهذيب جي زوال جا پڙاڏا اچن ٿا، جنهن علائقي تي راڪاسن جي راڄ جو ذڪر ڪري ٿو اهو سنڌوءَ درياهه سميت پنجاب جي ميداني علائقن خاص ڪري هاڻوڪي سرائڪي خطي کان سمنڊ تائين بلڪ ڪڇ ڪاٺياواڙ تائين پکڙيل آهي. عجيب ڳالهه آهي ته اسان کي سنڌو تهذيب جا وڌ ۾ وڌ ماڳ سنڌ، سرائيڪي خطي، بلوچستان، سرسوتي، ڪڇ ۽ سوراشٽر ۾ مليا آهن.
ويدڪ ادب ۾ اسان کي ديوتائن جا خاندان ملن ٿا، جن جون پاڻ ۾ مٽيون مائٽيون آهن. اهو ئي سلسلو يوناني ۽ رومي ديوتائن ۾ به آهي. پر سنڌو تهذيب ۾ هڪ جدا عقيدو هو. هتي ديويءَ جي پوڄا ٿيندي هئي. هيءَ ديوي ايران ۽ عرب جي اِشتار ديويءَ جهڙي آهي. سنڌ ۾ ان جا مختلف روپ آهن. مثال هڪ روپ ۾ هو ’ڄڻڻهار‘ ڌرتي ماتا آهي هڪ مهر ۾ هوءَ هڪ ٻوٽي کي جنم ڏيئي رهي آهي. بلڪل ان ئي طرح هڪ مورتيءَ ۾ ڪالي ديويءَ کي ’ڄڻڻهار‘ ڏيکاريو ويو آهي جنهن ۾ هوءَ هڪ ٻار کي جنم ڏيئي رهي آهي. اهڙي ئي هڪ مورتي اِشتار ديويءَ جي به آهي. سنڌو تهذيب مان لڌل هڪ مورتيءَ ۾ هوءَ هڪ سانَ سان وڙهندي ڏيکاري وئي آهي، جنهن کي هوءَ هڪ نيزي سان ماري ٿي. بلڪل اها ڪهاڻي هندو مت ۾ درگا ديويءَ سان منسوب آهي جنهن ۾ هوءَ مهيس اسر کي ترشول سان قتل ڪري ٿي. مهيس معنيٰ سانُ. ان روپ ۾ هوءَ ’مهيس مردني‘ يعني طاقتور سانَ جي روپ ۾ وڙهندڙ هڪ راڪشس کي ماريندڙ ديوي آهي. هوءَ طاقتور سانَ کي ماريندڙ ضرور آهي پر سانَ کي راڪشس قرار ڏيڻ پُراڻن (Puranas)جو اضافو آهي. هڪ مهر ۾ ديويءَ کي اڌ واگهه ـ اڌ انسان جي روپ ۾ ڏيکاريو ويو آهي. صاف پيو ڏسجي ته اهو ئي روپ اڳتي هلي وشنوءَ جي نراـ سنگهه اوتار جي شڪل ۾ تبديل ڪيو ويو آهي. سنڌو ماٿريءَ ۾ ڏاند ، گينڊي ۽ واڳونءَ جي پوڄا ٿيندي هئي. هتي ڏندڪٿائي جانورن خاص ڪري يڪ ـ سڱي جي پوڄا به ٿيندي هئي. جيئن ته سنڌ ۾ گهوڙو هوندو ئي ڪونه هو انڪري سنڌو ماٿريءَ جو ’يڪ ـ سڱو‘ يورپي ’unicorn‘ کان مختلف آهي. يورپي ’unicorn‘ گهوڙي جي شبيهه جو آهي، سنڌو تهذيب جو يڪ ـ سڱو گينڊي سان مشابهه آهي. ڏاند جي پوڄا اڳتي هلي نَندِي جو روپ وٺي ٿي جيڪو شِو مها ديو جو گَڻ آهي يا جين مت ۾ رشڀ ناٿ جي علامت آهي. واڳون اڄ به منگهي پير وٽ مقدس مخلوق آهي ۽ هندو مت ۾ ’مَڪرا‘ (واڳون) سنڌو ـ گنگا ـ جمنا ديوين جي سواري آهي.
رگ ويد ۾ پاتال سان تعلق رکندڙ ڪجهه اهڙن بهادر ڪردارن جو ذڪر آهي جن اندر ديوتا سان جنگ ڪئي ۽ مارجي ويا. اهي قديم سنڌو ماٿريءَ جي آديواسي لوڪن جا سورما(heroes) هئا. اهي سورما وِرتر، اَهِي، نِموچي، سمبارا، هرڻاڪش ۽ هرڻاڪشپ هئا. رگ ويد ۾ انهن جي مائرن جا نالا ڏنل آهن ، يعني سنڌو ماٿريءُ ۾ مائتو سماج رواج ۾ هو. پاتال شايد قديم سنڌو ماٿريءَ جي ميداني ڏاکڻي علائقي ۾ مکيه شهر هو. الائي ڪٿي هو، ممڪن آهي ته تڏهوڪي ڊيلٽا واري علائقي ۾ هو، جنهن ۾ وڏي دولت هئي. دلچسپ ڳالهه آهي ته پاتال (Patala) سڪندر اعظم جي ڏينهن (323 ق م) ۾ به ان هنڌ موجو هو جتان سنڌو درياهه ٻه شاخون ڪري ٿي وهيو.
مُهين جي دڙي جو نالو سندس حياتيءَ ۾ ڪهڙو هو؟ ڪجهه به نه ٿو چئي سگهجي. پر ڪي صاحب ان کي ’دلمون‘ ۽ ’ميلوها‘ مڃين ٿا. ها! مهن جي دڙي جا ماڻهو سوٽي ڪپڙو پائيندا هئا، ڪپڙن کي رڱڻ ۽ انهن تي چِٽ ٺاهڻ جو هنر ايندو هئن. هُو احرام وانگر ٻن ڪپڙن جو يا شايد هڪ يڪو لباس پائيندا هئا، جنهن مان هڪ ڪلهو ٻاهر نڪتل هوندو هو، جيئن قبل مسيحي يونانين جو لباس ڏيکاريو ويندو آهي. اها ثابتي مهن جي دڙي مان لڌل ڪنگ پريسٽ واري مورتيءَ مان ملي آهي. ڇا واقعي مُهين جي دڙي ۾ ڪِنگ پريسٽ هوندو هو؟ خبر ناهي. هي به هڪ انومان آهي. پر هيءَ مورتي بت تراشيءَ جو شاهڪار آهي. ايتري نفاست سان ٺهيل مورتي جو تسلسل مُهين جي دڙي کان پوءِ ٽٽي ويل ٿو ڏسجي، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ ٻيهر شاندار مورتين جي ٺهڻ جو سلسلو سن مسيح کان ٿورو ئي اڳ شروع ٿيو، خاص ڪري جڏهن يوناني ۽ رومن آرٽ جو اثر گنڌارا تي پيو.
هيءَ مورتي ڏس ڏئي ٿي ته هن ڪردار جون اکيون جوڳ تپسيا واري حالت ۾ آهن. يوگ آسڻ ۾ ڪافي مهرون ۽ هڪ مورتي به ملي آهي. يعني مهن جي دڙي ۾ جوڳ تپ ذريعي عبادت جو تصور موجود هو، جيڪو پوءِ هندستان جي سڀني مذهبن ۾ شامل رهيو. پسو پتيءَ واري مهر به شِو مهاديو جو پروٽو ٽائپ تصور آهي. ا




ٽوٽل صفحا3
موجودہ صفحو1
اڳيون صفحو-0--1--2-گذريل صفحو

مهين جي تباهي ھنن داخلائن ۾ پڻ استعمال ٿيل آھي
سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جو سفر - موضوع جون ٻيون داخلائون-
پبلشر پاران
ليکڪ پاران : سنڌوءَ جو سفر
سنڌوءَ جي زندگي ۽ موت جو سُوال
اسڪائي ليڪس جي نقش قدم تي
سنڌوءَ جي جاگرافيائي تاريخ
سنڌو ندي شروع ڪٿان ٿئي ٿي؟
سنڌو طاس
سنڌو طاس ٺاهه
رگ ويِد ۾ سنڌو
سنڌو مهم ۾ شرڪت
آديسي اڄ مر سڀان مرندو سڀڪو
ٽيڪسيلا
سڪندر اعظم
ڪئمپ ڏانهن
ڪابل نديءَ جي ڪنڌيءَ تي
گليشئر جي هاڃا
اٽڪ وٽ سنڌو
اٽڪ قلعو
اٽڪ پُل
نيرن نيڻن واري ۽ چانديءَ روپ مست
پوٺوهار
غازي گهڙيالا پروجيڪٽ
پاور ڪامپليڪس
پوٺو هار جا ڪجهه درويش
خوشحال ڳڙهه
سنڌوءَ جا خوفناڪ لنگهه
جبلن ۾ ڦاٿل سنڌو
نوري پِير ۽ جوڳي
گهوڙا تڙپ
سوڪڙيان
طوطي خان کان انٽرويو
خوشحال ڳڙهه کان اڳتي
عزيز شڪاريءَ جي قبر
ست سهيليون
ٻيو وڏو وڪڙ
مکڊ شريف
سنڌوءَ ۾ سون
سوان ندي
ڪالاباغ ڏانهن
ڪالاباغ بند
ڪالاباغ بند- ڪجهه تفصيل
ڪالاباغ بند ٺاهڻ جا مقصد
فني جوڙجڪ
بند ڪيئن ٺهندو؟
جبلن جي صورتحال
پٺاڻن کي اعتراض جا سبب
ڪالاباغ شهر
جناح بئراج
ڪالاباغ کان چشمه تائين
ڪيل
دراوڙ
ڪيل بستيءَ کان اڳتي
بوٽ لاڪ
بلوٽ شريف
بلوٽ جي اصل ڪهاڻي
چشمه بئراج ۽ چشمه جهلم لنڪ ڪئنال
بئراج تي
ڪلور ڪوٽ
درياخان ڏانهن
دريا خان ۾
ديرو اسماعيل خان
آلودگي
طوطي خان سان ڪچهري
رحمان ٺيڙهي
رولاڪ افغان قبيلو
ڊي-آءِ خان شهر جو چڪر
ڪروڙ شريف ڏانهن
هڪ ڳوٺ-نوتڪ
ڪروڙ شريف
ليهّ پتڻ تي
نئون ڏينهن
تونسه بئراج
تونسه شريف پير پٺاڻ
بئراج ڏانهن واپسي
زندهه پير
ديري غازي خان ڏانهن
ديرو غازي خان شهر
تاريخ جاگرافي
موسم
قديم علاج
شهر جو ماضي
قديم مندر ۽ مسجدون
سياسي ڇڪتاڻ
نئون سج
ٻيڙي ناهي ته به پرواهه ناهي
ٻار لنگهيائون ٻاجهه سين
ڄام پور وٽ ٻيڙين جي پُل
ڄام پور
ڄام پور جي تاريخ
ڄام جادم جکرو
دلوراءِ جي ٺيڙهه
هرڻاڪس يا هَڙند؟
سنڌو ماٿريءَ ۾ ديوتائن سان جنگ
ورتر اَسر ۽ اِندر جي جنگ
ڪارو پاڻي
ڄام پور جي سياسي ۽ سماجي حالت
مولانا عبيدالله سنڌي رحه
گهاڙِي والا
مٺڻ ڪوٽ ڏانهن
ڌٻڻ ۾
پتڻ تي حال احوال
درگاهه بابا فريد
شهر مٺڻ ڪوٽ
عمرڪوٽ کان اوڀر ۾ هُن پار
ڪشمور
گرنٿ صاحب جو درشن
سک مت
گرونانڪ
گرونانڪ - هڪ فنڪار
گڊو بئراج
سنڌ جي گم ٿيل ندي
ستلج جو وهڪرو
سنڌوءَ جا قديم وهڪرا
گهاڙ
مهراڻ
وهڪرا ۽ انهن جا زمانا
سنڌوءَ جي لاهِي
درياهه ۽ زمين جي سطح
گڊو بئراج تي حادثو
ماڇڪو - سنڌ ۾ پنجاب جو ٻيٽ
ڪنڌڪوٽ ۾
ٽوڙي بنگلي ۾
دنيا جو ڊگهي ۾ ڊگهو ماڻهو
ماٿيلو
مومل ۽ ڀينرون
شڪارپور
عجيب اطلاع
سکر
عجيب ٽڪريون
لب مهراڻ تي آجيان
اسوريا جي راڻي
ڏهاڳڻ سهاڳڻ
اروڙ
ڪالڪان غار
اروڙ ۾ هڪ ٻي غار
نَينهن ٽڪر
سکر ۽ بکر جي تاريخ
خواجه خضر جو آستانو
ساڌ ٻيلو
سَتين جو آستان
روهڙي
وار مبارڪ
پتن جي ماڙي
معصوم شاهه جو منارو
آدم شاهه جو مقبرو
سکر پتڻ
مسجد منزل گاهه
لئنسڊائون پُل
ايوب پُل
سکر بئراج
ٽالپر
نوشهرو فيروز
ڪوٽ ڏيجي
مٿي جو سور لاهيندڙ پير - شادي شهيد
راڪاس جو روڻو
خيرپور ضلعي ۾ درگاهن پويان ڏندڪٿائون
ابراهيم اڌم جي ڏند ڪٿا
آستانو ابراهيم اڌم بلخي
هرڻيءَ جو کير
هنو
شيطان
خيرپور ضلعي ۾ موجود اولهه - اوڀر قبرون
ٻيا پير ۽ قبرون
سيد حسين شاهه بخاري
سيد ڇتن شاهه
لونگ فقير
پير مشائخ مهيسر يا مهيسر مشائخ
سلطان اڌم ڪٿا جو ٻيو حصو
خيرپور ۾ کجي
کجيءَ جو پرڏيهي واپار
فيصلي جي گهڙي
سکر کان لاڙڪاڻي ڏانهن
لاڙڪاڻي ۾
قُبو ڀانڊو ۽ ٿهيمن جا قُبا
شاهه بهارو
ميان الياس ۽ ميان شاهه علي (شاهل) ڪلهوڙي جا مقبرا
اڍاٽ، ڪانڌڙا، جهڪڙ ۽ خيرپور جُوسو
ڌاڙيلن جو خوني حملو
مُهين جو دڙو
مُهين جي دڙي وٽ سنڌو
مهين جي تباهي
ڌرتي ماتا
اينڪي ۽ نِن مهه جي ڪهاڻي
بهشت دلمون ڪيئن ٺهيو؟
مُهين جي دڙي بابت ڏند ڪٿائون
مُهين جي دڙي جا ڪنڀار
ويهڙ ڏانهن
مهاڻا درياهه تان لڏي ويا
ميان گاجي ديرو
وِيهڙ
اولهه وارا پراسرار جبل
لڪل خزاني جي واٽ
دانا ٽاورز
کيرٿر جو ن چوٽيون
مخدوم بلاول
درگاهه مخدوم بلاول
ميان يار محمد ڪلهوڙي جو مقبرو
آبپاشي لاءِ هٿرادو واهه
گاجي شاهه - قديم واهيون
ڪافر ڪوٽ
سڪندر جو پڙاڏو
سيوهڻ
مي رقصم قلندر شهباز
ڇُٽو اُمراڻي
بودلو بهار ۽ هُنود ڪاسائي
يڪ ٿنڀي
لال باغ
نه ملاح نه مڪڙي
کيرٿر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ گبر بند
نُڪو بٺي آثار
ڪائي ماٿري
جِنن جا گهر
نئگ ڏانهن
شاهه روهي
لنگم تي رت ڀيٽا
لکمير جي ماڙي
هتي نالو لکڻ سان بخار لهي ٿو
سنڌو کيرٿر ماٿري تهذيب
سيوهڻ کان اڳتي
لڪي
بهشت جي دري
تيرٿ ڌارا
بِزن جهڏو
آمري
سن
رني ڪوٽ
رني ڪوٽ بابت ڪجهه تجويزون
سنڌ: پنڊ پهڻن جي دنيا
سنڌ جا ٻيلا
هُڙيون
ڪچي جا ٻيلا
پڪي جا ٻيلا
وڏن ماڻهن سان سنڌوءَ جي جُٺ
حيدرآباد
حيدرآباد ۾ ٽالپرن جي دلچسپي
شهر جون چاڙهيون
قديم آثار
گنجو ڏونگر گام
سياسي ماضي
مرسون مرسون سنڌ نه ڏيسون
مياڻيءَ واري جنگ کانپوءِ
ڪوٽڙي
جِهرڪَ
ميل ـ101
ماجيران جي ماڙي
ڪينجهر
ڪينجهر لڳ ٻيا قديم آثار
هيم ڪوٽ
سونڊا
سونڊا پتڻ
کبڙ پاتڻيءَ جون خبرون
ميربحر ڪير آهن؟
جهنڊو پاتڻي
ٺٽو
دبگير مسجد
مسجد خضري
شاهجهاني مسجد
ٺٽي جا پراڻا پاڙا
سريچند درٻار - فقير جو ڳوٺ
مڪلي
قديم مسجد
پير پٺي ۽ شاهه ڏاتار جي ڪٿا
پير پٺو ماڳ
ٻيڙيءَ جي مرمت ٿي وئي
خدا آباد
ڪلان ڪوٽ
سنڌ ۾ تيل ۽ گئس
قديم غارون
سنياسيءَ جي غار
جَت ۽ وَڳ
اُڏيرو مندر
جنگي سرڏانهن
درياهه ۽ کاريون
جنگي سر پتڻ جي اهميت
مانگر مڇ يا ويسر
ڊيلٽا ۾ ڦيرڦار
ڪيٽي بندر
ڳاڙهن چانورن جي پوک
ٻيا فصل
شڪارين جون تياريون
گهاتو ڪيئن گهارين؟
پورٽ قاسم ڏانهن
تِمر جا ٻيلا
ڊيلٽا ۾ فطرت جي دهشتگردي
بئراجن جي تعمير کان اڳ
جاکي بندر
رتوڪوٽ
ملاڪي ڪوٽ
درياهه پير ماڳ
ٿنڀن واري مسجد
وڏا هڏا
گُجو
سنڌ ۾ قديم ترين لکت
ٿرون ٽڪري
هاليجي
پکين جا رستا
ڀنڀور
موکي متارا
اوچتو ڦاٽ
سمنڊ ۽ ويرون
مهم جي پڄاڻي
چوکنڊي
سانڊي تان جنگ
بلوچ ٽومبس
ملير ماٿري
ڪراچيءَ جا ڪجهه ٻيا آثار
ريڙهي مياڻ
کديجي
منگهو پير
مورڙيو مانگر مڇ
پڄاڻي
حوالا
بُلهو کوسو ۽ بُـلهي جي بُـٺي


.....سنڌوءَ جو سفر موضوع جون وڌيڪ داخلائون