ميان يار محمد ڪلهوڙو

ميان يار محمد ڪلهوڙو

هاڻي جڏهن آئون ميان يار محمد ڪلهوڙي جي مقبري آڏو بيٺو هئس، منهنجي آڏو تاريخ جا ڪي ورق پلٽجڻ لڳا.

اها تاريخ کوڙ واري جنگ کان شروع ٿئي ٿي، جيڪا نئه گاج وٽ 1111 هه (1699ع ـ 1700ع) ۾ لڳي. اهي مرڪز (دهلي) ۾ اورنگزيب عالمگير جي حڪومت جا ڏينهن هئا. سنڌ سندس پوٽي شهزادي معزالدين جي انتظام هيٺ هئي ۽ معزالدين لاهو ر ۾ ملتان جو گورنر هو . انهن ڏينهن ۾ ميانوال تحريڪ جي واڳ ميان دين محمد جي هٿ ۾ هئي ۽ سندس مرڪز ڳاڙهي هو. تحريڪ پنهنجو زور وٺي رهي هئي، ۽ ڪلهوڙا علائقي ۾ زمينون ۽ اثر وڌائيندا پئي ويا. انڪري مقامي زميندارن سان سندن تڪرار ۽ جنگيون جاري هيون.

نيٺ، مير پنهور جي دانهن تي مغل درٻار طرفان امير شيخ جهان کي ميان دين محمد سان نبرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو. ڳيريلي وٽ فيروز ويراڙ (نوشهري فيروز جو باني) جي اوچتي راتاهي ۽ ميان دين محمد جي لشڪري ڪمڪ سبب امير شيخ جهان مارجي ويو ۽ بکر جو حاڪم الهيار خان ميدان ڇڏي ڀڄي ويو. اهو نتيجو ڏسي شهزادي محمد معزالدين لاهور مان لشڪر ڪشي ڪئي. ميان دين محمد پاران ميان مير محمد ۽ ٻين سفيرن بکر ۾ شهزادي وٽ حاضر ٿي صفائي پيش ڪئي. شهزادي اها صفائي قبول ڪئي ۽ جنگ ٽري وئي. پر مقصودي فقير (شاهه بهاري جو ڀاءُ) بهادري ڏيکارڻ جي خيال کان بنا اجازت وڃي ماٿيلي تي حملو ڪيو ۽ پوءِ اُچ ۾ خونريزي ڪيائين. ان واقعي کان پوءِ شهزادو معز جوش ۾ موٽيو ۽ ڳاڙهيءَ ۾ سرائين جا ڳوٺ تباهه ڪري ڇڏيائين. ميان دين محمد پيش پيو يا گرفتار ٿيو پر سندس ڀاءُ ميان يار محمد پيش پوڻ کان انڪار ڪيو، ۽ مزاحمت جو رستو اختيار ڪري ڪلهوڙن جو ڪٽنب ۽ قوم جا ماڻهو وٺي نئه گاج طرف نڪري ويو، زائفن ۽ ٻارن کي بلوچستان ڏانهن ويندڙ جابلو لَڪن طرف موڪلي ڇڏيائين. شهزادي معزالدين پنهنجي لشڪر کي ميان يار محمد جو پيڇو ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون. واقعاتي شاهدين موجب ان وقت هو ڇهه مهينا سيوهڻ واري قلعي ۾ ترسيل هوندو.

شهزادي جو مغل لشڪر ميان يار محمد سان نئه گاج تي مقابل ٿيو. جيئن ته اها جنگ نئه جي ڪنڌيءَ تي ٿي ان ڪري ان کي ’خور‘ واري جنگ چيو ويو. فارسي توڙي پشتو ۾ ’خَور‘ جي معنيٰ آهي، ’نئه“ يا ’دريا جو سوڙهو وات‘. پٺاڻڪي لهجي ۾ ته اهو لفظ ’خَوڙ‘آهي، جيڪو سنڌيءَ ۾ هوبهو ’کوڙ‘ آهي. شاهي فوج ۾ راجا اُڌي سنگهه کتري، راجا گج سنگهه ڀٽي۽ سورج مل اُديپوري هئا. ڪلهوڙن جي لشڪر ۾ تاجو فقير اوٺوال، جادو فقير ۽ بختيار فقير مقابل ٿيا. خونريز لڙائي لڳي جنهن ۾ ٻنهي ڌرين روايتي شان ۽ جوش سان جنگ ڪئي. شاهي فوج کي بري شڪست آئي ، جو مغل پنهنجي فوج جي مارجي ويل اهم سالارن جا لاش به کڻائي نه سگهيا، ڪي ٿورا بچيا جن وڃي سيوهڻ ۾ شهزادي کي نتيجي کان باخبر ڪيو. ميان يار محمد پنهنجي خاندان کي ساڻ ڪري اولهه طرف جبلن ڏانهن نڪري ويو. امڪان آهي ته ميان جو ڪٽنب نئه گاج واري واٽ سان لوڙهه لڪ کان چڙهي ويو هوندو ڇاڪاڻ ته مغلن جو لشڪر ڪڏهن به سنڌ بلوچستان جي جبلن ۾ جنگيون ڪندو نظر نه آيو آهي. البت اهي علائقا ۽ رستا سنڌين، بروهين، بلوچن ۽ پٺاڻن لاءِ اوپرا نه آهن.

مغلن کي اهڙي المياتي نتيجي جي بنهه توقع ڪونه هئي، چون ٿا ته شهزادو معزالدين ان واقعي کان ايترو ته خائف ٿيو جو ميان دين محمد ۽ ٻين قيدين کي ساڻ ڪري هڪدم ملتان روانو ٿي ويو، جتي ميان صاحب ۽ ٻين کي قتل ڪرائي ڇڏيائين.

علي احمد بروهي صاحب پنهنجي مضمون ’کوڙ واري جنگ‘ ۾ لکي ٿو ته ”کوڙ واري جنگ کان ترت پوءِ ميان يار محمد جي هدايتن تي جنگ ۾ مارجي ويل سڀني سپاهين توڙي سالارن کي ٺيڪ ان جاءِ تي دفن ڪيو ويو، جتي جيڪو ڪريو هو ۽ دم ڏنو هو. جيتوڻيڪ ان لڙائيءِ ۾ هندو جرنيل به مارجي ويا هئا، انهن کي به ساڳي طرح مسلمانن واري انداز ۾ دفن ڪيو ويو“.

ميان يار محمد جڏهن پوئتي هٽندو قلات ڏانهن ويو ته بروهي لڙائيءَ لاءِ سنڀري آيا. هڪ لڙائيءَ ۾ خود قلات جو حاڪم محراب خان مارجي ويو. نتيجي ۾ ميان کي پرائي زمين تي رهڻ لاءِ صلح ڪرڻو پيو ۽ پنهنجا ٻه پٽ ميان نور محمد ۽ ميان محمد خان يرغمال طور ڏيڻا پيا. ان کان پوءِ کين ڪن پابندين ۽ شرطن شروطن تي رهائش جي اجازت ملي.

ميان ٻه سال قلات ۾ گذاريا. اتي قلات جي حاڪمن ميان صاحب کي ڪافي مشڪل حالتن ۾ رکيو. خود ميان يار محمد جي بيان موجب، ”... (ان) زماني ۾ جيڪي حالات پيش آيا، ڪوهستاني علائقي ۾ جيڪي پريشانيون سهڻيون پيون، قلات جي بروهي حاڪم هٿان زهر جا جيڪي پيالا پيئڻ، پيا تن جي ياد زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين وسري نه سگهندي. بروهي ءَ ٿوري وقت لاءِ اسان کي ويهڻ جي جاءِ ڏني هئي ته اهو ڪو سندس انساني جذبو ڪونه هو، پر هن کي غلط فهمي هئي ته اسان وٽ ايتري دولت هوندي جو شايد قلات جي ڪنهن به ماڻهوءَ وٽ نه هوندي ...“

ميان صاحب کي سندس فقير وقت به وقت حال احوال ڏيڻ ايندا هئا خاص ڪري لکي راجا هن سان رابطي ۾ هوندو هو، ان ڪري هو سنڌ جي حالتن کان واقف رهندو ٿي آيو. نيٺ فقيرن جي صلاح سان ٻن سالن کان پوءِ هو پنهنجا ٻه پٽ ، ڪٽنب ۽ اڌ قبيلو قلات ۾ يرغمال ڇڏي سنڌ موٽيو. هو زيدي لَڪ کان موٽيو، جيڪو بلوچستان ۾ کيرٿر جي هُن پار نئه گاج جي ماڳ ’ٿنک‘ کان 100 ڪلوميٽر اتر اولهه ۾ آهي. اها واٽ قلات ۽ خضدار کان اچي ٿي. هن سان التماس بروهي به گڏ هو. هُو منڇر ڍنڍ جي ڪناري سانوهه (شايد ’ساوهه‘ يا ’سائو‘، هاڻوڪو ساوڙو ، علي مراد شاهاڻي وارو علائقو ساوڙو ڇنيءَ کان 6 ڪلوميٽر اتر اولهه ۾، ۽ جوهيءَ کان 13 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ آهي) ۽ نئنگ پهتو، قيصر خان پنهور کان سامتاڻي جو علائقو واپس ورتائين ۽ ڳاهن ۾ لڏو لاهي پنهنجي ڀاءُ مير محمد کي ٻين سرائين سان گڏ اڳتي موڪليائين. فقراءَ وڏي جوش جذبي، همت سان ۽ منظم ٿي پنهنجيون ميان نصير واري وقت جون زمينون ٻيهر ڇڏائي ورتيون. ان ريت گچيرو، خدا آباد وارو علائقو، ڳاڙهي ۽ لاڙڪاڻو به کسي ورتو.

انهن واقعن سبب سيوهڻ جي نواب بختيار خان (سيوهڻ جو نواب، سبي ۽ ڍاڍر جو حاڪم) مغل شهزادي معزالدين ڏانهن مدد جي درخواست ڪئي. حالتن سياسي پلٽو کاڌو ته بختيار خان شهزادي کي ڪاوڙائي وڌو ۽ ساڻس جنگ ڪيائين، نتيجي ۾ مارجي ويو. ان کان پوءِ (1701ع ۾) ميان يار محمد کي اورنگزيب عالمگير وٽان حڪومت جو پروانو ۽ خدا يار خان جي لقب سان گڏ گنجابه ۽ سبيءَ جي لَڪن جو انتظام به ڏنو ويو. ڪجهه وقت کان پوءِ بکر ۽ سيوستان به کيس مليا ۽ مٿس ڪي ذميداريون به رکيون ويون:

1 ـ سرحدي لڪن جي حفاظت مض