هٿيارن اڳ ڇا ڏنو آهي جو وري کڻجن؟

29 فيبروري 1996ع

هٿيارن اڳ ڇا ڏنو آهي جو وري کڻجن؟



مسٽر ممتاز ڀٽي، جنهن جي حوصلي، صلاحيت، دليل ۽ تقرير ڪرڻ مهل اکرن جي چونڊ ۽ لهجي تي هر ڪو کيس داد ڏئي ٿو، ان مهل سنڌ جي عوام کي حيران ڪري ڇڏيو جڏهن هن سنڌ جي عوام کي ڌرتيءَ جي حفاظت لاءِ بم ۽ بندوق کڻڻ جي صلاح ڏني! ممتاز صاحب ايئن به چيو ته ”اسين مرڪز کان اختيار کسي صوبن ۽ غريبن کي ڏيڻ چاهيون ٿا، عوام حق حاصل ڪرڻ لاءِ ايلاز ڪرڻ بدران اٿي کڙو ٿئي!“ ممتاز صاحب اهو به اشارو ڏنو ته ”هڪ خاص قوت جي اشاري تي فوجي بجيٽ وڌائي وئي آهي ۽ حڪمران فوج کان ڊڄن ٿا ته متان اها کين اقتدار تان لاهي نه ڇڏي!“

ممتاز ڀٽو سنڌ ۾ جن حوالن سان سڃاتو وڃي ٿو، انهن ۾ سنڌي ٻوليءَ جوبل، سنڌ جي انتظامي ذميواري، جنرل ضياءُ ٽولي لاءِ چئن انتهائي ناپسند شخصيتن ( مسٽر ذوالفقار ڀٽو، بيگم ڀٽو، ممتاز ڀٽو ۽ حفيظ پيرزادو) مان هڪ هجڻ، پاڪستان لاءِ ڪنفيڊرل نظام ۽ وڌ ۾ وڌ صوبائي خودمختياريون گهرڻ، سنڌ جا حق ۽ غير قانوني پرڏيهين خلاف سندس موقف آهي. ممتاز ڀٽي جا اهي سڀ پهلو سنڌ جي اڪثريت لاءِ غير تڪراري آهن، چاهي اها اڪثريت پيپلز پارٽيءَ جي ووٽرن جي صورت ۾ هجي يا نه هجي! انهن سڀني گڻن ۽ مڃتائن جي باوجود مسٽر ممتاز ڀٽو اوتري عوامي مقبوليت ڇو نه ماڻي سگهيو جيتري محترمه ڀٽو کي ملي؟ ان سوال جو جواب سڀني وٽ آهي. سڀ کان وڏي ڳالهه ته هڪ طرف ذوالفقار ڀٽي سان پيار رکندڙ عوام پيپلز پارٽيءَ جي سياسي گدي لاءِ بينظير ڀٽو کي قبول ڪيو، ٻئي پاسي خود ممتاز صاحب پنهنجن خيالن سبب پنجاب جي حڪمران طبقن ۽ ڪراچيءَ جي ”مهاجرن“ لاءِ هر صورت ۾ قبولڻ جوڳو ڪو نه هو. ان ڪري ممتاز صاحب ملڪ جي مکيه جمهوري ڌارا مان نڪري سياست جي ان ”قومپرست“ ڌارا ۾ شامل ٿيو جيڪا تازو توانو وهڪرو ته رکي ٿي پر اهو نديءَ جو مکيه وهڪرو نه آهي. اهي سنڌوءَ جون اهڙيون ئي ڇاڙهون آهن جيئن الهندو يا اڀرندو نارو، جيڪي ڦٽا به مکيه ڌارا مان ۽ ٻيا به ڪنهن نه ڪنهن مکيه ڌارا ۾.

نديون ته سڀئي زندگيءَ جي آبياري ڪنديون آهن پر هر نديءَ جو وهڪرو، رخ ۽ رفتار پنهنجي هوندي آهي. پاڪستان جي سڀني قومن جي قوم پرستن پنهنجن پنهنجن قوم مفادن جي واٽ ورتي آهي. بولان نديءَ جو پنهنجو رستو آهي ۽ ستلج جو پنهنجو، ڪرم، سوات، ۽ ڪابل ندين جا پنهنجا پنهنجا پيچرا آهن پر ڪا به هڪ نديءَ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي ته اهو ان ڪري جو ان کي ڪا ٻي واٽ نٿي ملي! پاڪستان جي سڀني قومن ۽ قومپرستن جا اتحاد ۽ اختلاف به انهن ندين وانگر آهن.

اجمل خٽڪ جڏهن سنڌ جي قومپرستن ۽ ايم ڪيو ايم کي پاڻ ۾ ڳالهائڻ جي صلاح ڏئي ٿو ته ان ۾ سنڌ سان ڪا سڄڻپائي رکيل ڪو نه آهي، هو سنڌ جي وڏي جمهوري وهڪري جنهن جو نالو پيپلز پارٽي آهي، کي سنڌ کان لاتعلق ڪرڻ جي ڪوشش ڪري سنڌ جي طاقت گهٽائڻ گهري ٿو. هو ڪراچيءَ جي سمنڊ ۾ سنڌوءَ جي وڏي جمهوري وهڪري کي ڇوڙ ڪرڻ کان جهلي ٿو ۽ چاهي ٿوته ڪنهن ريت فقط پنجاب ۽ سرحد جي مفادن جو پاڻي سنڌيءَ طرح ڪراچي وٽ ڇوڙ ڪري ۽ سنڌو نديءَ جو پاڻي وچ مان نڪري وڃي پر جيڪڏهن سنڌ جو ڪو رنگ شامل ڪرڻ ضرور هجي ته پوءِ رڳو سنڌ جي مختلف جبلن تان لٿل محدود ۽ ميٽوڙو پاڻي ان ۾ شامل هجي!

قادر مگسي جڏهن ايئن چوي ٿو ته نواز ليگ ۽ عوامي نيشنل پارٽيون رتوڇاڻ ۾ الطاف سان برابر جون شريڪ آهن تڏهن هو لڳ ڀڳ اها ئي ڳالهه چوي ٿو. سنڌ جي حقن لاءِ ”مزاحمتي جنگ“ جو نعرو هڻندڙ قادر مگسي هاڻي ”امن مارچ“ جون ڳالهيون شروع ڪيون آهن ته وري ممتاز ڀٽي صاحب سنڌين کي هٿيار کڻڻ جي صلاح ڏني آهي. ممتاز ڀٽي جهڙي پارليامينٽيرين جي زباني هٿيار کڻڻ جي ڳالهه حيرت ۾ وجهڻ جهڙي آهي. ڪنفيڊرل نظام جي قيام لاءِ ممتاز صاحب آئيني ۽ پارليامينٽري جنگ جو رستو وٺڻ جي ڳالهه ڪئي هئي، جيڪو درست ۽ جمهوري طريقو هو. شايد ممتاز صاحب به جدوجهد جي جمهوري رستن کان مايوس ٿيڻ لڳو آهي، جيڪا سچ پچ سوچڻ جهڙي ڳالهه آهي.

ممتاز صاحب جي ان صلاح تي سهمت ٿين لاءِ سنڌ وٽ ڪو به جواز ڪو نه آهي ته سنڌي قوم هٿيار کڻي اٿي پوي! ايم آر ڊي واري جمهوري هلچل جي ناڪاميءَ جو وڏي ۾ وڏو ڪارڻ اهو ئي هو ته ڪجهه ننڍن ننڍن غير منظم ٽولن رياست جي طاقت سان ڪجهه اهڙيءَ طرح ٽڪر کاڌو هو جو جمهوري هلچل تي ”دهشتگرديءَ“ جو ٺپو لڳي پيو ۽ پوءِ جڏهن فوجي ٽينڪون، هيليڪاپٽر، بڪتر بند گاڏيون سنڌ جي ڳوٺن ۾ جمهوريت لاءِ وڙهندڙ ڪارڪنن خلاف آدم بوءِ! آدم بوءِ! ڪنديون ڪاهي پيون ته هنن جو اهڙو حشر ٿيو جهڙو اڄ ڪراچيءَ جي دهشتگردن جو آهي. صلاح ڏيڻ ۾ ڪجهه ڪو نه ٿو وڃي، خير ان مهل تي پوي جڏهن تورتڪ کانسواءِ باهه ۾ ٽپو ڏنو ٿو وڃي، اهو چوڻ به تمام سولو آهي ته 10، 15 يا 20 لک سنڌي جانين جو نذرانو پيش ڪندا پر جانين جو نذرانو ”ڏيڻ“ ۽ ”ڏيارڻ“ ۾ وڏو فرق آهي. ڪراچيءَ ۾ گذريل چئن سالن ۾ جيڪڏهن 4000 ماڻهو مئا آهن ته ان سان ڪراچيءَ جا زخم به ڏسجن پيا 10، 15 يا 20 لک سنڌي ماڻهن جي قرباني جي ڳالهه ايڏي سولائيءَ سان زبان تي آندي وڃي ٿي جو سچ پچ ته ڏک ٿو ٿئي!

باقي، ممتاز صاحب جي اها ڳالهه ته ”قومن جا حق تسليم نه ڪيا ويا ته باقي پاڪستان به ڪو نه بچندو“ يا اهو چوڻ ته ”اوڀر پاڪستان مجيب الرحمان نه، وفاق پرستن جدا ڪيو، اڄ وري ملڪ وڏي خطري ۾ آهي ۽ نظام نه بدليو ته رتوڇاڻ ٿيندي!“ وزندار ڳالهيون آهن. هٿيار ته بلوچن به کڻي ڏٺا، سنڌين ۽ پٺاڻن به کڻي ڏٺا، ”مهاجرن“ به پنهنجي طاقت آزمائي، بنگله ديش جي صورتحال کي ”اڄ“ سان ڀيٽي نٿو سگهجي. فلسطين، بوسنيا، چيچنيه ۽ ڪشمير به اسان جي آڏو اهن ۽ سڄي دنيا ان راءِ تي متفق آهي ته مسئلي جو حل هٿيار کڻڻ ۾ ناهي! هٿيار ئي حل هجن ها ته ”مهاجر“ ڪراچي ڦري چڪا هجن ها! سنڌين جا جيڪي وسيلا هٿن ۾ نڪري ويا آهن، اهي به ڪنهن هٿيارن جي زور تي نه، مکيه ڌارا ۾ موجود حڪومتن جي آڌار تي، ٺڳيءَ جي ٺاهن سان، سياست ۽ خاموشيءَ سان ۽ڊگهي وقت ۾ هٿ ڪيا آهن. سنڌ جو هر حق موٽي ملڻ جو رستو به اهو ئي آهي ته پر امن طور پر مستقل مزاجيءَ سان هلجي. سياسي ۽ جذباتي تقريرون هاڻي ڪم ٺاهين نٿيون، ڦٽائين ٿيون. هن وقت فقط رٿابندي، مستقل مزاجي ۽ مکيه جمهوري ڌارا ۾ شامل ٿي پنهنجي سياسي پروگرام تائين پهچڻ لاءِ عمل جي واٽ وٺڻ جي ضرورت آهي.

ممڪن آهي ته ايئن چيو وڃي ٿو ته هٿيار کڻڻ کان روڪڻ جي ڳالهه رياستي ادارن کان ڊيڄارڻ جي ڳالهه آهي. ڪو به ماڻهو ڪيئن به سوچي سگهي ٿو، ڪنهن جي سوچڻ تي پابندي ته ڪو نه آهي پر هٿيارن سنڌ ڏانهن چڱي خاصي سمگلنگ ٿي. اهي هٿيار ڪنهن ”انقلابي جدوجهد“ کي منظم ڪري نه سگهيا، ماڳهي جساف ۽ سپاف جا خوني ٽڪراءَ ٻڌڻ ۾ آيا ۽ جاهلن سان گڏجي جوڌا جوان به ڌاڙن تي لهي پيا.... ۽ اهڙو لٿا جو اڄ تائين جند نٿي ڇٽي!

ممتاز صاحب جي تجويز تي ڪو به شخص ڪهڙو جواب ڏئي؟ ڪالهوڪيون اخبارون ئي ڪافي آهن ته هٿيارن سان ڀريل سنڌ سنڌين کي ڇا ڏيئي رهي آهي؟ 40 ڌاڙيل جديد هٿ�