هڪ ڌنار ۽ اقتصادي تربيت جي صدا!

آگسٽ 2004ع

آئينو روزاني خبرون ڪراچي

هڪ ڌنار ۽ اقتصادي تربيت جي صدا!

حضرت عيسيٰ عه کان جڏهن بني اسرائيل وارن پڇيو، ”ڇا تون نبي آهين؟“ تڏهن هن ڪنھن مصلحت سبب سڌو جواب ڏيڻ مناسب نہ سمجهيو ۽ چيو، ”آئون ماڻهن جو سٺو ڌنار آهيان!“ حضرت عيسيٰ جي اکين ۾ پنھنجي قوم لاءِ کوڙ سارا خواب هئا. اسان وٽ، سنڌ ۾ ترقي ۽ فضيلتن جي قيام جو بيشمار خواب اکين ئي اکين ۾ کڻي، ڪيئي نسلن جا پرجوش نوجوان پوڙها ٿي، ابدي آرام گاهن ۾ وڃي آرامي ٿيا، ڪيترن جو خون روڊ رستن ۽ کيتن ۾ ٺينڊيون ڪري وهي هليو! ڪيترا جوان قيد خانن ۾ جوانيون گهاري نڪتا ۽ ڪيترن صاحبن زبان ۽ قلم سان بي چين روحن وانگر صدائون هنيون... پر سڀ ڪجھہ رڃ ۾ رڙيون يا صحرا ۾ سڏ ثابت ٿيا.

سنڌ ۾ ترقي نٿي ٿئي، ڇو؟ ڇا ان ڪري تہ سنڌ جو ڪو بہ ڌڻي سائين ڪو نہ آهي. ڇا سچ پچ هن قوم وٽ ڪو بہ ”سٺو ڌنار“ ڪو نہ آيو آهي؟ ”ڌنار“ تہ ڪيئي آيا ۽ انھن سان ايئن ئي ٿيو، جيئن ”سٺي ڌنار“ سان ٿيو. هيءَ قوم اڃا تائين اکين ۾ خواب، روح ۾ بي چيني ۽ جسم ۾ پيڙا کڻي ڀٽڪي رهي آهي.

سنڌي ماڻهو جڏهن کان ڳالهائڻ ۽ لکڻ سکيو آهي يا پٿرن تي نقاشي ڪرڻ شروع ڪئي آهي، هو پنھنجا ڏک درد ۽ خواهشون ئي تہ اظهاري رهيو آهي. انھن خواهشن جي پورائيءَ لاءِ هن ڪڏهن ڌرتي ماتا جي پوڄا ڪئي، ڪڏهن اندر، وشنو، شو مهاديو کي مٿو ٽيڪيو، ڪڏهن گوتم ٻڌ جا منتر پڙهيا تہ ڪڏهن ڀڳوان کي ڇڏي الله جي واٽ ورتائون. ان واٽ تي هلندي هلندي بہ ڏيڍ هزار سال ٿي ويا آهن. منزل اڃا نہ ملي آهي، لڳي ٿو تہ منزل اڃا گهڻو پري آهي.

هڪ دربدر خاڪ بسر، اڳواڻ جيڪو هميشه اوڌر سوڌر تي هلندو آهي ( پر ملندو ايئن آهي ڄڻ امريڪا، روس ۽ پاڪستاني جي ايڇ ڪيو سميت پاڪستان جي هر وڏي سياسي پارٽي سندس صلاح تي هلندي، پاليسيون ٺاهيندي ۽ ٻڌ ڇوڙ ڪندي آهي) جو چوڻ آهي تہ ڪو بہ ”سٺو ڌنار“ فقط ان وقت بھتر ڪم ڪري سگهي ٿو جڏهن اسٽيبلشمينٽ جي نيوڪليئس ۾ هجي. ٻين اکرن ۾ خود سرڪار جون واڳون هٿ ۾ هجنس ۽ سڀني ادارن جي سربراهن کي ڳٿڙ کان جهلي هلائي سگهي!

مون پڇيو، ”تہ پوءِ هي صدر صاحب ۽ مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ۽ مضبوط ترين ادارن جا طاقتور اڳواڻ، ڇا انھن ۾ ڪو بہ چڱو ڌنار ڪو نہ هو يا آهي؟“ چيائن، ”اهي سڀ هاٿيءَ جا ڏند اٿئي! اندر ۾ ڏھہ ڏھہ حڪومتون ويٺيون آهن،“ مون وڌيڪ پڇا نہ ڪئي. پنھنجو ڪھڙو ڪم جو نانگ جي ٻرن ۾ هٿ وجهون! هي دربدر خاڪ بسر اڳواڻ تہ الائي ڪنھن جي آسري تي پيو ”خطرناڪ“ راز افشان ڪري، اسان جو آسرو تہ وتائي فقير وارو الله سائين آهي، جيڪو سڀ ڪجھہ ڪندو آهي پر پنھنجي مرضيءَ سان. سنڌ جا سڀ سٺا سٺا ڌنار صحرا ۾ صدائون هڻي هڻي هليا ويا پر خلق جي مسيحائي ڪو نہ ٿي سگهي. خبر نہ آهي الله سائين سنڌ بابت ڇا رٿيو آهي؟

ڀٽائي صاحب چيو، ”روزا ۽ نمازون، ايءَ پڻ چڱو ڪم!“ آئون ٿورڙي گستاخي ڪري چوندو آهيان، ”جلسا ۽ جلوس ايءُ پڻ چڱو ڪم!“ ماڻهو ٻيو ڪجھہ نٿو ڪري سگهي تہ گهٽ ۾ گهٽ پنھنجو قبلو ڪعبو تہ درست ڪري سگهي ٿو. سنڌ ۾ ڪشمير جيڏي وڻڪار نٿو ڪري سگهي تہ پنھنجي گهر جي دروازي تي هڪ وڻ تہ پوکي سگهي ٿو. انسان جي آزادي ۽ فضيلتن جي قيام جي جنگ نٿو ڪري سگهي تہ مون وانگر ”دعاگو“ ماڻهن جي قطار ۾ تہ بيھي سگهي ٿو.

جنگ فقط اها نہ آهي جيڪا بندوقن ۽ ڀالن سان يا بارود ۽ ماراماريءَ سان ٿيندي آهي. دليل سان جنگ کان بھتر ٻي ڪا بہ جنگ نہ آهي. سمجهو ۽ سمجهايو. ٻڌو ۽ ڳالهايو! پر جي ڳالھہ بنہه نٿي ٺھي تہ پوءِ (۽ اڳ بہ) پنھنجا پير مضبوط ڪريو. پيرن جي هيٺان زمين آهي تہ توهان کي سگھہ ملندي رهندي. مادي بہ، روحاني بہ. يوناني ڏند ڪٿا جي هڪ ڪهاڻي ۾ هڪ راڪاس سان هرڪيولس جي ڊگهي جنگ هلي. هرڪيولس هر ڀيري ان راڪاس کي ٻنہي هٿن تي کڻي ٻيھر زور سان زمين تي پئي سٽيو. نيٺ هڪ غئبي آواز آيو، ”اهو راڪاس ڌرتيءَ جو پٽ اٿئي! ان کي مارڻ چاهين تہ ان کي ڌرتيءَ کان پري رک! اهو ڌرتي مان سگھہ وٺي ٿو!“ پوءِ هرڪيولس ان راڪاس کي ڌرتيءَ کان مٿي هوا ۾ ئي بي وس ڪري نپوڙي ڇڏيو. سو، جيڪڏهن ڌرتيءَ ۾ جڙ آهي تہ زندگي مورچي ۾ آهي.

جلسا ۽ جلوس بہ چڱو ڪم آهي، سيمينار ۽ ڪانفرنسون بہ چڱو ڪم آهن! پر اڃا بہ اهم ڳالھہ اها آهي تہ پنھنجي ڌرتي ۾ هٿ هجن، ماڻهو پنھنجي ڌرتي تي ئي ڪنھن نہ ڪنھن پيداواري ڪرت ۽ روزگار ۾ لڳل هجي. روزگار لاءِ سرڪار ۽ ادارن ڏانھن ڏسڻ ضروري نہ آهي. سٺي رٿابندي هجي تہ هر ڳوٺ، هر ننڍو شهر ۽ هر ٻہراڙي پنھنجي پنھنجي دائري اندر ڪا نہ ڪا زرعي، گهريلو صنعت، واپار، تعليمي، رابطائي يا ترقياتي سرگرمي پيدا ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اسان جون سياسي، سماجي ۽ اين جي اوز تنظيمون ايئن ڪرڻ جي حڪمت عملي ٺاهين تہ ڪو بہ سبب نہ آهي جو سنڌي ماڻهو ترقي ۽ فضيلتن ڏانھن وڌڻ کان رهجي وڃن.

جنھن ماڻهو وٽ ڏيڻ لاءِ جيڪي هوندو، اهو ئي ڏيندو. مون وٽ ٻہ ٽي اکر آهن جيڪي ورهايان ٿو. جنھن وٽ طاقت آهي سو طاقت ورهائي، سرڪار ڏاڍي طاقتور آهي، اها رڳو ايتري مهرباني ڪري تہ ملڪ مان ڌاڙيلن ۽ بندوق جو رواج ختم ڪري ۽ ها! سنڌ جو سڪايل درياھہ ٻيھر وهائي ڏي. جمهوريت، اسلام، قوم، پاڪستان ۽ ٻيا سڀ نظريا اسان جي اکين تي! پر سڀ کان پھرين امن امان ۽ انسان! ماڻهو معاشي طور اوسر ڪندو تہ نظرين جي ڳالھہ هلندي، پھرين اهميت جيئڻ لاءِ معاشي سرگرمي کي آهي.

ڪي جوان چوندا تہ معاشي سرگرمي ۽ جيئڻ لاءِ جلسا ضروري اهن. ادا سائين! توهان ئي درست آهيو. پر جيستائين توهان جون محنتون، ڪاوشون ۽ جدوجهد جا طويل رستا طئه ٿين، ان مهل تائين تہ هيءَ قوم نستي ٿي چڪي هوندي! ان ڪري حڪمت عمليون ٺاهيندڙ شعبي ۾ اها رٿ بہ شامل رکو تہ ڇا بہ ٿي پوي، سنڌي ماڻهو، جيڪو جتي ويٺو آهي، هر حالت ۾ ڪنھن نہ ڪنھن اقتصادي سرگرميءَ ۾ عملي ڀائيوار هجي. پنھنجي زمين تي بدحال ۽ بيروزگار رهي اسان ”پينٽاگون پاليسين“ تي تنقيد ڇو ٿا ڪيون؟ ڇا اسان جي پنھنجي جيئڻ لاءِ اسان وٽ پنھنجي ڪا معمولي کان بہ معمولي حڪمت عملي موجود آهي؟

يارو! بحث مباحثا ڀلي ڪريو. توهان کي پنھنجي جدوجهد کان ڪير بہ نٿو جهلي. بس! ايترو ذهن ۾ رکو تہ سنڌي ماڻهو پاڻ کي معاشي سرگرمين کان ڌار نہ ڪري. هو معاشي طور جيترو مضبوط هوندو، سياسي طور بہ اوترو طاقتور هوندو ۽ جيترو معاشي طور مضبوط هوندو، علم ۽ فضيلتن ۾ بہ اوترو اڳتي هوندو.

ڳالھہ سٺي ڌنار جي هئي. وري بہ هڪ سٺو ڌنار گهرجي. مون ڪاسائيءَ جي ڳالھہ نہ ڪئي، اسان کي ڪوس گهر ڏانھن وٺي ويندڙ جلادن جھڙا جوشيلا سرواڻ نہ گهرجن. بس! ڪو اهڙو مسيحا هجي جيڪو هڪ هڪ سنڌي ماڻهوءَ کي معاشي طور پنھنجن پيرن تي بيھاري ڇڏي ۽ غربت جي ڌٻڻ مان اڪاري ڇڏي.

سچ پچ تہ سنڌ جي هڪ هڪ ڳوٺ ۽ ديھہ ۾ اقتصادي ماهرن کي موڪلڻ جي ضرورت آهي جيڪي هڪ هڪ ماڻهو جي رهنمائي ڪن تہ هو ڇا ڇا ڪري سگهي ٿو ۽ هن وٽ ڪھڙو قدرتي وسيلو آهي