وفاقي بدران قومي جمهوريت ڇو نہ؟

جمع 5 مئي 2000ع

رُڃ ۾ رڙيون روزانہ ڪاوش حيدرآباد

وفاقي بدران قومي جمهوريت ڇو نہ؟

ٻہ ٽي ڏينھن اڳ علي قاضي وري سوال اٿاريو تہ ”نيٺ مسئلي جو حل ڇا آهي؟“ سنڌ جي مسئلن ۽ جمهوريت لاءِ مختلف آپشنز تي ڳالهائيندي پيپلز پارٽي جي ڳالھہ ڪئي وئي، جلال محمود شاھہ جي تجويز جو ذڪر ڪيو ويو ۽ مرحوم ڀٽي جي اثرائتي قيادت جو حوالو ڏنو ويو. سڀ حوالا سچا هئا ۽ اهو بہ سچ آهي تہ ڀٽي صاحب جي قيادت جو سحر ان عمل تي نہ پيو، جنھن ڀٽي صاحب کان پوءِ جنم ورتو هو. اهو بہ سچ آهي تہ پيپلز پارٽي جي پوئين قيادت منتشر ٿي وئي ۽ محترمہ ڀٽو ان عوامي سگھہ کي سنڀالي يا چئنلائز ڪري نہ سگهي، جيڪا سندس والد صاحب ميڙي متحد ڪئي. (محترمہ ايئن ڪري نہ سگهي يا کيس ڪرڻ نہ ڏنو ويو اهو هڪ جدا بحث ٿي سگهي ٿو).

بحث دوران قومي ۽ قومپرست سياست جي مختلف پھلوئن تي بہ سوچ ويچار ڪيو ويو آهي بلڪه هڪ لحاظ کان انھن جي سگھہ، ڪاميابين ۽ ناڪامين جي سبب تي غور ڪيو ويو ۽ سوال اٿاريو ويو تہ ”شعور“ ڇا آهي؟ اهو بہ سوال اٿاريو ويو تہ جڏهن اسان ”سنڌ ۾ سياسي شعور“ جي موجودگي جي ڳالھہ ڪيون ٿا تڏهن ڪٿي اسان ڪنھن وڏي غلطي فهميءَ جو شڪار تہ ڪو نہ ٿا ٿيون؟ اهي سڀ سوال ان جواب تي اچي ختم ٿين ٿا تہ اسان وٽ اثرائتي قيادت ڪو نہ آهي.

ان جي معنيٰ اها ٿي تہ بنيادي سوال اثرائتي قيادت جو آهي، وري سوال اٿي ٿو تہ نيٺ اثرائتي قيادت ڪٿان ايندي؟ هي ڪو درآمدي يا برآمدي وکر تہ آهي ڪو نہ جيڪو عالمي منڊيءَ ۾ وڪامجندو هجي. اثرائتي قيادت ڌرتي مان ڦٽندي آهي پر اسان ماضي ۾ ڪيئي ڀيرا ڏسي چڪا آهيون تہ مقامي قيادت کي اڀرڻ جو موقعو ڏنو ئي نٿو وڃي. مختلف ادارا ۽ ايوان ٻين ادارن جي حدن ۾ ”حد دخلي“ ڪن ٿا بلڪه چنجور کڻي ٻين ادارن جون پاڙون ڪڍڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.

جھڙي ريت تعليم لاءِ اسڪول جو هجڻ ضروري آهي، انصاف لاءِ آزاد عدليا جو هجڻ ضروري آهي ۽ کيت لاءِ پاڻي جو هجڻ ضروري آهي، تھڙي طرح جمهوريت ۽ اثرائتي قيادت جي اڀرڻ لاءِ جمهوري ادارن ۽ ايوان جو هجڻ ضروري آهي. جيڪڏهن ڪو بہ هڪ ادارو ڪنھن ٻئي اداري ۾ مداخلت ڪندو تہ ان کي ”حد دخلي“ ئي چئي سگهبو. اسان جي بدقسمتي آهي جو اسان وٽ جمهوري ادارن ۽ ايوانن ۾ ٻين ادارن جي مداخلت ۽ حد دخلي وڌيڪ رهي آهي. نتيجو اسان جي سامهون آهي.

برابر! پيپلز پارٽي ۽ مسلم ليگ بار بار حڪومت ملڻ کانپوءِ بہ ڪاميابي حاصل ڪري نہ سگهيون ۽ ”وفاقي جمهوريت“ جھڙو تجربو (جنھن کي قومپرست قيادت ملڪي مفاد ۾ بھتر تصور نٿي ڪري ۽ اهڙي جمهوريت سمجهي ٿي جيڪا عسڪري سگھہ جي تابع رهي ٿي) بہ ناڪام ٿي ويو. چئبو تہ ”وفاقي جمهوريت“ بہ غير جمهوري ادارن جي حد دخليءَ کان آجي ڪو نہ آهي.

عوام محسوس ڪيو آهي تہ پاڪستان ۾ فقط ”وفاق پرست“ جمهوريت جي ڳالھہ ڪندڙ ڪنھن سياسي پارٽي کي عسڪري آشيرواد سان حڪومت ملي سگهي ٿي. ان ڪري وفاق پرست پارٽين جو قبلو ٻہراڙين بدران راولپنڊي ڏانھن آهي/ رهيو آهي. عام ماڻهو اهو بہ محسوس ڪري ٿو تہ جڏهن بہ ڪا سياسي حڪومت پاڻ کي ٻين ادارن خاص ڪري عسڪري ادارن کان وڌيڪ سگهارو سمجهڻ جي غلط فهمي ۾ پئجي وڃي ٿي ۽ جبل سان مٿو هڻڻ جي ڪوشش ڪري ٿي تڏهن ڦهڪو ڪري ڊهي پوي ٿي. ان جي معنيٰ آهي تہ ملڪ ۾ مارشل لاءِ هجي يا وفاقي جمهوريت، ٻنہي صورتن ۾ پاليسي سازي هڪ ئي ڌر وٽ رهي ٿي ۽ جنھن بہ مهل اهو محسوس ڪيو ٿو وڃي تہ سول حڪومت جي ”مٿي ۾ ڦيري“ اچي وئي آهي تڏهن سول حڪومت جا تڏا ويڙهجي وڃن ٿا.

مون عرض ٿي ڪيو تہ اسان جي بدقسمتي اها آهي تہ هڪڙا ادارا ٻين ادارن جي حدن ۾ حد دخلي ڪن ٿا. ڄڻ تہ ميدان ۾ لٿل پھلوان هڪٻئي کي دسڻ جي ڪوشش ڪندا هجن ۽ هر وقت داءَ پيچ جا وجھہ ڳوليندا هجن. ان ملھہ جو تماشو ۽ ”رونشو“ پنھنجي جاءِ تي، سوال اهو پيدا ٿئي ٿو تہ ان ملاکڙي عوام کي ڇا ڏنو؟ ملڪي معيشت سڌري يا نہ؟ جمهوريت جو ”بول بالا“ ٿيو يا نہ؟ ظاهر آهي تہ اهڙي ڪا بہ ڳالھہ نہ ڪڏهن ٿي آهي ۽ نہ وري ٿيڻ جي اميد آهي.

نيٺ ڇا ڪجي؟ واري سوال جو جواب موجود آهي، خدارا! هر شعبو پنھنجي ڪم سان ڪم رکي! چيڪ ۽ بيلنس پنھنجي جاءِ تي پر ادارا ۽ ايوان ڊاهڻ ۽ معطل ڪرڻ سان جمهور کي ڇا ٿو ملي؟ آئون ڪنھن سياستدان جي ڪردار جو پوسٽ مارٽم نٿو ڪريان پر ان کي ڇا ڪجي جو هر غير جمهوري حڪومت سياستدانن کي ملڪي معيشت کي تباھہ ڪرڻ لاءِ ذميوار سمجهي ٿي. عوام بہرحال اهو سوال پڇڻ جو حق رکي ٿو تہ جناب هر ڀيري آيل غير جمهوري حڪومتن ملڪ جي معيشت کي ڪھڙي آسمان تائين پھچايو آهي؟ جنرل ايوب جي دؤر ۾ ون يونٽ جھڙي لعنت آڏو اٿي ۽ ملڪ شديد بحرانن ۾ پئجي ويو. يحيٰ خان جي دؤر ۾ ملڪ بہ اڌ ٿيو. جنرل ضياءَ الحق جي زماني ۾ هٿيار ۽ هيروئن مافيا اڀري، افغانستان جو جنگي جنون عروج تي پھتو اڳتي ڇا ٿيندو؟ ڳالھہ بحث ۾ اچي ٿي پر بھتر آهي تہ وقت پاڻ ثابت ڪري.

جمهوري قيادت، جمهوري عمل سان ئي اڀرندي. جيڪڏهن ڪنھن ڌر کي هٿرادو طور جمهوري قيادت جو رتبو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي تہ ”ڳالھہ بيڪ فائر“ بہ ڪري سگهي ٿي. بھتر آهي تہ قيادت کي ”چئمبر ۽ لئبارٽرين“ کان پري کيترن ۽ شهرن مان اڀرڻ ڏنو وڃي ۽ چنجور ڇڏي ان ٻوٽي جي واڌ ويجھہ ڏانھن توجھہ ڏجي. ڪو بہ عبوري بندوبست ۽ حد دخلي مسئلي جو حل نہ آهي.

پاڪستان جو ٻيو اهم مسئلو ڏوڪڙن جو آهي. آءِ ايم ايف جھڙا ادارا ڄؤنئرن وانگر پاڪستان جو رت چوسي رهيا آهن. بلڪه پنھنجيون پاليسيون مڙهي رهيا آهن. حد اها آهي تہ هاڻوڪي طاقتور حڪومت بہ آءِ ايم ايف کي ”نہ“ چئي نٿي سگهي. آءِ ايم ايف کي ناسور سمجهو، اهو جنھن ملڪ کي لڳو، مئو سمجهو! ملائيشيا جو اڳوڻو نائب وزيراعظم انور ابراهيم جنھن کي عالمي ميڊيا مظلوم قرار ڏئي رهي آهي ۽ جنھن تي ملائي سرڪاري هم جنس پرست هجڻ جا ڪيس داخل ڪرايا آهن، اصل ۾ آءِ ايم ايف جو ئي طرفدار آهي. عسڪري ادارو پنھنجي حدن ۾ آهي، ان ڪري اتي جمهوري سرڪار آءِ ايم ايف کي ملڪ ۾ داخل ٿيڻ کان جهلي بيٺي آهي ملڪ ڏينہون ڏينھن اقتصادي طور مضبوط ٿي رهيو آهي.

ڇا پاڪستان ان طرز تي هلي نٿو سگهي؟ ڇا پاڪستان کي پاڪستان جي عوام جيڪو چئن يا پنجن قومن تي ٻڌل آهي، جي رضاڪاراڻي سهڪار سان نٿو هلائي سگهجي؟ سندن خواهش جو احترام ڇو نٿو ڪري سگهجي؟ صوبن کي عزت ۽ اقتصادي آزادي ڇو نٿي ڏئي سگهجي؟ مرڪز ۽ صوبن جي آواز کي تسليم ڇو نٿو ڪيو وڃي؟ مهرباني ڪري ننڍن صوبن کي عزت احترام ۽ آئيني حق ڏيو ۽ پوءِ ڏسو تہ ڪيترو فرق ٿو پوي. آئون ڊڄان ٿو ان وقت کان جڏهن عوام هر ڳالھہ تي ”نامنظور! نامنظور!“ جا نعرا هڻندو رستن تي نڪرندو. توهان کي ياد هوندو تہ 60 واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ ستر واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ”نامنظور! نامنظور!“ جي وڏي گونج هوندي هئي. هاڻوڪي اقتصادي حالت ۽ سنڌ ۾ تباھہ ٿيل اڳيون صفحو-0--1-گذريل صفحو