ٻُٽا قبا

ٻُٽا قبا



پٽ سليمان ۾ سليمان فقير لنڊ واري قبرستان کان اتر اولهه ۾ چار ڪلو ميٽر پري هي هڪ قديم ۽ وڏو قبرستان آهي، روايتن موجب اصل لنڊ هتي ويٺا هئا جتان پوءِ سليمان لنڊ لڏي اچي هاڻوڪي جاءِ تي ويٺو. ٻٽا قبا انڪري چيا وڃن ٿا جو انهن جون ڇتيون ڊهي ويون آهن. هن وقت هن قبرستان ۾ ڪل 7 عدد گنبذي مقبرا ڏسجن ٿا جن مان فقط ٻن تي گنبذ باقي آهن، باقين جا گنبذ اڌ يا مڪمل طرح ڊهي چڪا آهن، جنهن ڪري ٻُٽا ٿي پيا آهن. سڀني مقبرن جا دروازا اوڀر پاسي کان آهن. مقبرن کي ڏسي ايئن ٿو لڳي ته انهن مان ٻه مقبرا مڪمل ٿي سگهيا هئا، باقي مقبرن تي ليپي پلستر جي مرحلي تي ئي ڪم بند ڪيو ويو. جيئن ته انهن کي ليپو پلستر نه ٿيو انڪري برساتن جي اثر هيٺ انهن کي جلد نقصان پهتو ۽ انهن جا گنبذ ڊهي پيا. هي قبرستان ڪيترو قديم آهي؟ اڏاوتون ته روايتي ڪلهوڙا دور جون آهن، پر سڄي قبرستان ۾ ڪنهن به قبر تي نالو ۽ سن نظر نه ٿو اچي. فقط هڪ قبر اهڙي آهي، جنهن جي مالڪي ٺيڪ طرح ٿي آهي، ان جي وارثن قبر تي هڪ تازو ڪتبو هڻايو آهي، جيڪو ڪجهه هن ريت آهي:

”مزار شريف سخي عالم خان لُنڊ بلوچ پاڙو گهنوراڻي، سن 11 هجري“ (يعني، 11 هين صدي هجري). هيءَ قبر هڪ ٿلهي تي ٻين قبرن سان گڏ آهي. وارثن ان کي سائو رنگ ڪيو آهي ، باقي اوڀر ۽ اولهه واريو قبرون اڇي پلستر واريون پنهجي اصلي انداز ۾ قائم آهن.

هن قبرستان ۾ شايد سڀ کان قديم مقبرا ۽ قبرون اهي ئي آهن جن تي پلستر ٿيل آهي. اوچن ٿلهن تي موجود قبرون به لڳ ڀڳ ساڳئي دور جون لڳن ٿيون . پر انهن ۾ ٻه اڏاتون خاص طور تي ڌيان طلبين ٿيون، انهن مان مقبرو هن قبرستان جي انتهائي اتر ۾ آهي ۽ مڪمل ٿيل آهي، ان ۾ آرامي صاحب کي بزرگ سمجهي ان جي مزا تي پڙ به وڌا وڃن ٿا. ان مقبري ۾ اڳي ڪاٺ جو دروازو هو جيڪو ڳري وڃڻ کان پوءِ ڪڍي هاڻي لوهي در هڻي محفوظ ڪيو ويو آهي مقبري جو نمونو علائقي جي باقي قديم مقبرن جهڙو ئي آهي. هر پاسي کان ٽي ٽي محرابي شڪل جا طاقچه اٿس، جن جي مٿان ليٽيل مستطيل پانيل آهن. چوڪنڊي ڪمري تي جوڙڪُنڊون ڏيئي انهن تي ڳچ کنيو ويو آهي. چئني ڪنڊن تي گنبذ نما منارڙيون ۽ وچ وچ ۾ ڪنگرڙيون آهن، ڳچ جي اٺن ئي ڪنڊن تي ڪِيف نما گل ۽ انهن جي وچ وچ ۾ به ڪنگرڙيون رکيون ويون اهن. گنبذ جي چوٽ تي به ساڳيو گل سينگاريو ويو آهي. شايد انهن ۾ نيلون وڌل هيون، يا رکڻيون هيون جيڪو ڪم اڌورو رهجي ويو. هي مقبرو طرز جي لحاظ کان بلڪل فقير سليمان لنڊ جي ڀر ۾ واقع بخشو فقير لُنڊ جي مقبري جهڙو آهي جنهن ۾ ساڳي آرائش ۽ نمونو آهي. ٻُٽن قبن جي سلسلي ۾ اهو مقبرو غالباً گهنور خان لنڊ جو آهي.

گهنور خان جي حوالي سان عزيز ڪنگراڻي لکي ٿو ته ”جڏهن ميان نصير هتي پهتو تڏهن ڪيترائي ئي قبيلا سندس حلقي ۾ شامل ٿيا، انهن ۾ لُنڊ قبيلو به سر فهرست آهي. هن قبيلي جا ڪيترائي سردار ميان وال فقيرن ۾ شامل ٿيڻ لڳا. انهن ۾ گهنور خان به ذڪر لائق آهي. سندس نک وارا گهنوراڻي سڏائين ٿا. آراڙي وارو علائقو شروع ۾ پنهورن جو هوندو هو. شاهجهان بادشاهه جي وقت ۾ توڙي ان کان اڳ بهاءُالدين پنهور مغل حڪمرانن جو طاقتور سردار هو. سندس پونئيرن ۾ عيسيٰ پنهور ۽ قيصر پنهور ناليوارا سردار هئا. انهن جو ڇِني، ڳاها، سامتاڻي ۽ آراڙيءَ تي اثر رسوخ ۽ قبضو هو. آراڙيءَ واري علائقي مان انهن جو اثر ٽوڙڻ لاءِ غالباً گهنور خان ۽ سليمان خان کي مامور ڪيو ويو هو. هن علائقي ۾ نَو ننڍا ڳوٺ ٻَڌايا جن کي نوشهرو نالو ڏنو ويو. ڪنگراڻي خيال ڏيکاري ٿو ته ميان نصير جو اهم سالار فيروز ويراڙ شايد هتي قيام پذير هو جنهن بعد ۾ هاڻوڪو نوشهرو فيروز شهر ٻڌايو. گهنور خان جو پٽ سخي عالم وقت جو سگهڙ ٿي گذريو آهي. ڪنگراڻي اها به روايت بيان ڪري ٿو ته ميان نصير جي خاص خليفي تاجي ليکيءَ گهنور خان جي ٻانهن کڻي (يا ميان نصير جي اصرار تي زبردستي سڱ حاصل ڪري) شادي ڪئي هئي جنهن ڪري گهنور خان ميان وال تحريڪ کان ڪناره ڪش ٿي ويو هو. گهنور خان ميان نصير جي ڏينهن ۾ ئي گذاري ويو هو.



لاوارث اٺڪنڊي ڇٽي:

ٻيو اهم مقبرو اٺڪنڊي ڇٽي آهي جنهن کي وارثن ڏاڍي محبت سان ٺاهيو هوندو، هن وقت گمنام آهي. ان جو گنبذ به ڊهي چڪو آهي. هيءَ پڪسري ۽ پلستر ٿيل عمارت قبرستان جي ڏکڻ واري حصي ۾ آهي. هڪ اوچي چوڪنڊي چبوتري تي هي اٺڪنڊي عمارت اٺن پاس کان کليل آهي. وچ تي هڪ قبر آهي، جنهن تي ناسي ڪٿئي رنگ سان گلڪاري ڪئي وئي هئي. عمارت جي اندرئين پاسي به چٽساليءَ جا نشان آهن پر اهي هاڻي ذري گهٽ ڊهي چڪا آهن. خزاني کوجين هن عمارت کي سخت نقصان رسايو آهي. عمارت کي اتر پاسي کان چبوتري ۾ کاٽ هڻي لحد تائين سرنگهه هنئي وئي، جيڪا پوءِ جيئن جو تيئن کليل حالت ۾ ڇڏي وئي آهي. هي به شايد بنهه لاوارث مقبرو آهي، شايد انڪري ئي ڪنهن به لحد کي ڍڪڻ جي ڪوشش نه ورتي آهي.