پاڪستان جي سياسي منظر نامي تي هڪ نظر

جمع 14 جنوري 2000ع

آئينو روزاني سچ ڪراچي

پاڪستان جي سياسي منظر نامي تي هڪ نظر

پاڪستان جو پرڏيھي وزير مسٽر عبدالستار جماعت اسلاميءَ جي قاضي حسين احمد تي چڙ ظاهر ڪري ٿو، ”قاضي حسين جو موقف غير حقيقت پسند آهي. پاڪستان جي قيام جي مخالفن کي غداريءَ جا سرٽيفڪيٽ جاري ڪرڻ جو حق نہ آهي. سي ٽي بي ٽي ٺاھہ تي صحيحون ڪرڻ سان ايٽمي پروگرام رول بيڪ ڪو نہ ٿيندو. جيڪا بہ تبديلي آئي آهي سا ٺاھہ ۾ ٿي آهي. منھنجي موقف ۾ ڪو نہ ٿي آهي.“ پھرين ڳالھہ تہ مسٽر عبدالستار کي اهو اختيار ڪو نہ آهي تہ هو سياستدانن کان سندن راءِ جو حق کسي وٺي. ٻي ڳالھہ اها آهي تہ جماعت اسلامي جي جنھن نسل پاڪستان جي قيام جي مخالفت ڪئي هئي. اهو گهڻو اڳ گذاري چڪو آهي ۽ ٽين ڳالھہ تہ اڄ جي سياست ۽ مسئلن تي جيڪا بہ راءِ ڏني ويندي سا اڄ جي پس منظر، گلوبل صورتحال ۽ اڄوڪي سياسي معاشي توازن جي پس منظر ۾ ڏني ويندي. قبرن ۾ پيل مڙدا کوٽي ڪڍڻ مان ڪجھہ بہ ڪو نہ ورندو. ضروري ناهي تہ آئون قاضي حسين احمد جي راءِ سان سهمت هجان پر اهو بہ ضروري نہ آهي تہ آئون مسٽر عبدالستار جي راءِ سان ان ڪري متفق ٿيان جو هو حڪومت جو وزير خارجه آهي. اهو هڪ تماشو ٿيندو. جيڪڏهن آئون، هڪ عام شهريءَ جي حيثيت ۾ حزب اختلاف يا حزب اقتدار مان ڪنھن هڪ ڌر سان مڪمل اتفاق رکندو هجان.

پاڻ سالگرھہ جو ڪيڪ ڪو نہ پيا وڍيون، جنھن کي وچ مان ڇريءَ سان وڍي اڌ هوڏانھن ۽ اڌ هيڏانھن ڪري ڇڏجي. عقل جي ڳالھہ بہ ڪيڪ وانگر ڪو نہ هوندي آهي، جنھن کي اڌ هيڏانھن اڌ هوڏانھن ڪري ڇڏجي. سچ ۽ ڪوڙ، عقل ۽ بي عقلي پاڻ ۾ ايئن مڪس هوندا آهن جيئن کير ۾ پاڻي هوندو آهي. جيستائين کير کي ڪاڙهي پاڻي ٻاڦ ڪري اڏايو نہ ويندو، نج کير ڪو نہ ملندو. آئون تہ ٻنہي صاحبن کي کير ۾ پاڻي ملائيندڙ ٿو سمجهان. ڇا مسٽر عبدالستار ۽ ڇا مسٽر قاضي! مسٽر ستار تہ چور دروازي کان حڪومت ۾ آيو آهي ۽ خود قاضي صاهب ڪڏهن چونڊجي آيو آهي؟ هن تہ هر دور ۾ انھن صاحبن جي پٺڀرائي ڪئي آهي، جيڪي ”غير معمولي“ رستن کان حڪومت ۾ آيا. سندن رايا ڪيترا بہ درست ڇو نہ هجن ۽ سندن ٽيڪنو ڪريسي ڪيڏي بہ لاجواب ڇو نہ هجي. هڪ عام شهريءَ جي حيثيت ۾ آئون ٻنہي تي اعتبار ڪري نٿو سگهان! ڪھڙي خبر تہ ٻنہي صاحبن جي راءِ ۾ ڪيترا مخصوص مفاد لڪل آهن! ڪالھہ هڪ صاحب، جيڪو پنجابي لهجي ۾ اردو ڳالهائي رهيو هو. چيو ”آئون ڏسان ٿو تہ آصف زرداريءَ کي سنڌ ۾ بلڪل عزت ڪونہي، ساڳي طرح ميان نواز شريف جي بہ لاهور ۾ عزت ٽڪي جھڙي آهي پر اسان جا ماڻهو، جڏهن بہ اليڪشن ٿيندي، انھن ئي هچائن کي ووٽ ڏيندا!“ هن پنجابي صاحب عوام کي بيوقوف پئي سمجهيو يا ان اليڪشني نظام تي تنقيد ٿي ڪئي، جنھن ۾ هر ڀيري امير ترين سياسي طبقو (جنھن کي اسان حڪمران طبقو چوندا آهيون) چونڊجي ايندو آهي. آئون ڪو بہ فيصلو ڪري نہ سگهيس.

هونئن، هن پنجابي صاحب جي سوچ هر ڀرو غلط بہ ڪو نہ هئي پر سندس لهجي مان صاف ظاهر هو بلڪه هڪ موقعي تي هن چئي ڏنو، ”ڀائي صاحب ڀائي صاحب معاف ڪرنا، هماري ملڪ ۾ جمهوريت بلڪل ناڪام هوگئي هئي“ سندس مطلب هو تہ ان ڪري جيڪڏهن مارشل اچي ٿي تہ ڀلي اچي ۽ غالبن پاڪستان جي مسئلي جو حل مارشل لا ۾ ئي لڪل آهي. مون کي ماٺ لڳي وئي هئي، اسان جو پراڻو موقف آهي تہ ماشل لا کان ڪاري چور جي جمهوري حڪومت بھتر آهي. گهٽ ۾ گهٽ عوام جي پھچ تہ آهي، عوام ڪنھن نہ ڪنھن سياستدان جو در تہ جهلي سگهي ٿو! پر جڏهن وردي پوش ماڻهو اچي ڪرسيءَ تي ويھن ٿا تڏهن ڇا ٿو ٿئي؟ عوام تہ نڌڻڪو ٿيو وڃي، هائو! پنجابي ۽ پٺاڻ طبقي جا ماڻهو جن جا مٽ مائٽ ميجر، ڪرنل، ڪيپٽن ۽ حوالدار آهن. ڪنھن نہ ڪنھن ريت فوجي بادشاهن جي ڪرسي تي رکيل ”عدل جهانگير وارو گهنڊ“ وڄائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃن ٿا. پنجابي ۽ پٺاڻ لاءِ ”درٻار تائين رسائي ايتري ڏکي ڳالھہ نہ ڪالھہ هئي ۽ نہ وري اڄ آهي، ان ڪري هو مارشل لا توڻي نيم مارشل لا سميت ”نوازي جمهوريت“ ۾ خوش بلڪه تمام خوش رهن ٿا. عذاب ۽ عتاب ۾ تہ سنڌ ۽ بلوچستان جي خلق ٿي پوي، جن جي درٻار تائين رسائي نہ هئڻ جي برابر ٿئي ٿي. ان ڪري ئي هو مارشل لا توڻي نيم مارشل لا جا سخت مخالف ٿين ٿا. توهان سنڌ ۾ بہ نوٽ ڪيو هوندو تہ سنڌ ۾ رهندڙ پنجابي آبادگار، ڪارخانيدار توڻي ڪامورو هن وقت بہ خوش آهي. سبب صاف ظاهر آهي، سيد غوث علي شاھہ پنجابي ڪامورن ۽ وزيرن کي ”شهزادا“ سڏيندو هو. هاڻي لاهور ۽ ملتان جي پاور پلانٽن جا ماڻهو لاکڙا ٿا اچن. لاکڙا ڇو ٿا اچن؟ ڇا لاکڙا ۾ ماڻهو ڪو نہ آهن؟ اصل نيت پنجاب واسين کي سنڌ ۾ مستقل طور آباد ڪرڻ جي آهي. سوال اهو آهي تہ جڏهن لاکڙا ۾ ٻاهريون مزدور ۽ آفيسر ايندو تہ پوءِ مقامي مزدور ۽ آفيسر ڪيڏانھن ويندو؟ جواب چٽو آهي ”هر ڪو پنھنجي گهر ويندو“ پنجابي پٺاڻ طبقو ( جنھن جا آرمي ۾ واسطا آهن) ڪڏهن بہ پريشان ڪو نہ ٿيندو. ڇري گدري تي ڪري يا گدرو ڇري تي. ٻنہي صورتن ۾ نقصان گدري جو هوندو آهي. پاڪستان ۾ گدري جي حيثيت فقط سنڌ جي آهي، جيڪا ڳالھہ چيف ايگزيڪيوٽو صاحب پاڻ بہ قبول ڪري چڪو آهي. ان اقرار کانپوءِ ڪھڙو بحث ڪجي ۽ ڪھڙو دليل ڏجي؟ اسان جو بحث شروع ٿيو هو مسٽر عبدالستار ۽ جناب قاضي حسين احمد جي بيانن واري تڪرار تان! جواب مليو تہ ٻئي ڄڻا ساڳي ٻيڙيءَ جا سوار آهن. مسٽر عبدالستار پاڪستان جي پرڏيھي پاليسي پنھنجي حساب سان هلائڻ چاهي ٿو ۽ قاضي حسين احمد جي حڪمت عملي ڪا ٻي ٿي سگهي ٿي. قاضي صاحب کي تہ پاڪستان جي ماڻهن کي ”مسلمان“ ڪرڻو آهي ۽ اسلام ايڪسپورٽ ڪرڻو آهي. قاضي صاحب سدائين لاهور چلو! ڪراچي چلو! اسلام آباد چلو! جھڙا پروگرام ئي ڏنا آهن، جھڙاڪر مديني يا مڪي شريف تي قبضي جون هدايتون ڏيندو هجي! باقي عبدالستار صاحب تہ ڪوفي جي شهرين واري ترار کڻي پنھنجي ذميواري پوري ڪرڻ ۾ مصروف آهي. ڇا توهان کي محسوس نٿو ٿئي تہ پاڪستان جي پرڏيھي پاليسي ۽ اندرين سياست ڪيتريون خطرناڪ ٿي ويون آهن. انہي سڄي پس منظر ۾ پير صاحب پاڳارو بہ ڏاڍو دلچسپ ڪردار ادا ڪري رهيو آهي. هو چوي ٿو تہ ”ملڪ ۾ طوفان اچڻ وارو آهي، قرباني جي عيد کانپوءِ جيڪي بچندا سي باقي رهندا ۽ ٻيا قربان ٿي ويندا. ابا جا نالائق پٽ منھنجي چوڻ ۾ آيا تہ آئون کين بچائڻ جي ڏاڍي همدردي سان ڪوشش ڪندس. بينظير ڀٽو جي پارٽي حڪومت سان تعاون ڪندي. اها ٻہ ٽڪر ٿيندي. وغيره“ مون ذاتي طرح پير صاحب جي ڪنھن بہ اڳڪٿيءَ کي نظر انداز ڪو نہ ڪيو آهي. ڇاڪاڻ تہ پاڻ ڄاڻون ٿا تہ پير صاحب پاڳارو پاڪستان جي فوج ۾ اڪيلو جنرل آهي، جيڪو فوج جي وردي نہ پائيندو آهي.“ سندس اڳڪٿيون ڪنھن نہ ڪنھن انفارميشن جي بنياد تي هونديون آهن“ هو تاحيات جنرل جي عهدي تي بہ قائم دائم رهندو. هڪ ڀيري پير صاحب چيو هو ” ڀٽي خاندان کي اڃا هڪ قرباني ڏيڻي آهي.“ ان ئي هفتي اندر مير مرتضيٰ ڀٽو قربان ٿي ويو. ٻئي ڀيري صاحب چيو 10 آڪٽوبر تي انقلاب ايندو پر انقلاب 12 آڪٽوبر تي آيو. هاڻي پير صاحب چ�