ڊوبان

ڊوبان

هاڻي اسان ڳاڱيارو ديهه ۾ لاکڙو جبل جي اوڀر طرف ان جي پيرن ۾ ڍوري جي منهن تي ڊوبان ماڳ وٽ بيٺا هئاسون. هي تيرٿ نمونو جابلو گهارو آهي جنهن مان لاکڙي جبل جو برساتي پاڻي تمام تيزيءَ سان گجندو مختصر وقت ۾ لهي وڃي ٿو. ان تيزيءَ سبب هن ماڳ جون مضبوط ڇپون ڇلجي لسيون ٿي ويون هيون. ڍوري جي تري ۾ هڪ جهونو پپر گهاٽ ڪيو بيٺو هو ۽ مٿي گهاٽيءَ ۾ آمري جو وڻ اُوچائيءَ تان هيٺ جهاتي پائي رهيو هو. باقي چؤطرف ڍوري جي ڪنڌيءَ تي سنهو سنهو گاهه پکڙيو پيو هو: ڊامڻ، ڪارو ڊامڻ، ڳنڍير، منڌيئڙو!

ڊوبان ڍوري جي ساڄي ڪنڌيءَ تي ڪي آثار هئا، هتي هڪ هنڌ پٿر جا ننڍڙا ننڍڙا بليڊ يا microliths/ cores ٽن ايڪڙن جي ايراضي ۾ پکڙيل هئا ۽ هڪ گول مخروطي اڏاوت ڪابه وضاحت ڪرڻ کان قاصر هئي ۽ ٺڪراٺو Sporadic هو. بخاري صاحب هن ماڳ کي ڌاتو پاهڻي (Chalcolithic) قرار ڏنو.

”هي ڏس! هي ماربل جو ٽڪرو آهي!“ سومار هڪ پٿر کڻي منهنجي آڏو رکيو، ”هن جبل ۾ اندر ماربل جو ذخيرو آهي، هن پٿر مان ٽيل (tile) ٺهندي!“

”۽ هي ڇا آهي؟“ مون پاڻ کان پڇيو.

منهنجي نظر هڪ سڌي پٿر تي پئي هئي جنهن ۾ پيالي نما کڏون هيون، اهي شايد هٿرادو هيون ڄڻ اتي ڪي بيضوي تري واريون شيون رکبيون هجن. اهڙيون ئي کڏون مون ڪوهه تراش بٺيءَ تي ۽ مهير جبل ۾ ٻاٻرو آثارن تي به ڏٺيون هيون.

”۽ هي ڇا هي؟“

”هي وڏو مقام آهي، هتي هندو به اچيندا آهن، هندو ته هر چيز کي پوريندا آهن يا مسلمان ... سا ٻيلي اسان کي خبر ناهي.“ سومار هندن جي عقيدن بابت اٻهري راءِ ڏيندي ڏيندي رهجي ويو.

اوچتو احساس ٿيو ته بخاري صاحب اسان جي وچ ۾ نه آهي. آئون ۽ سومار ڍوري جي ساڄي ڪپ تي بُٺيون گهمي رهيا هئاسون، کاٻي پاسي ايوب ۽ صديق ٺڪريون ڳولڻ ۾ مصروف هئا.

”شاهه صاحب ڪٿي آهي؟“

”بخاري صاحب ڪيڏانهن ويو؟“

”مون سائينءَ کي هن پاسي ويندو ڏٺو.“

”پوءِ هن پاسي بيٺو هو؟“ سڀني ڪم ڇڏي ڏنو ۽ بخاري صاحب جي ڳولا ۾ لڳي ويا. ڏاڍا سڏ واڪا ڪيائون پر ڪٿان به وراڻي ڪونه آئي. صديق هڪ اوچي ٽڪري تي چڙهي ويو ۽ پري پري تائين نهارڻ لڳو. سومار ڍوري جي تري ۾ ڇپن جي چئني پاسي ڦيرا پائڻ لڳو،”خدا نه ڪري سائينءَ جو ڪنهن ڇپ تان پير ته نه ترڪي ويو!“

مون کي خيال ٿيو ته مٿان هتي لڪل ڪي ڏوهاري بخاري صاحب کي کڻي ويا هجن!“ انسان به ڏاڍو بدسوچ آهي. چڱن ارڪانن تي هميشه گهٽ سوچيندو آهي، رڳو پيا خراب خيال ايندس! چڱو وقت گذري ويو، نيٺ اسان بخاري صاحب کي ان واٽ کان ايندو ڏٺو جيڪا وٺي اسان هتي پهتا هئاسون.

”سائين خير! ڪيڏانهن هليا ويا هئا؟“ سڀني پڇيو.

”آئون ته اتي ئي هئس ڪجهه اڳڀرو هڪ کبڙ هيٺان ليٽي پيو هئس ته همراهه نيٺ هتان ئي لنگهندا، ڪيڏانهن ويندا؟ .... پر توهان جو دير ڪئي ته موٽي آيس.“ بخاري صاحب ٺڪريون ڳوليندو ڳوليندو ساڳي واٽ سان پري نڪري ويو هو.

اڄ ٽپهري ڌاري ٿاڻي بولا خان واري بيس ڪئمپ تي پهتاسون. الائي ڇو ٿڪاوٽ ٿي پئي هئي. پر ڪئمپ ۾ پهچڻ جو مطلب اهو ڪونه هو ته سوير ئي پير ڊگها ڪري سمهي پئجي. هيترن ڏينهن دوران مختلف سائٽن تان ميڙيل ٺڪريون ۽ ٻي اينٽي ڪئٽيءَ جون ڳوٿريون ڪڍي ٻاهر ٿلهي تي رکيون ويون. ”اڄ کانپوءِ هي ٿيلهيون ٻيهر الائي ڪڏهن کلنديون، بهتر آهي ته انهن جون تصويرون ڪڍي وٺجن، هونئن به ڊپارٽمينٽ جي اينٽڪنٽي اسٽور ۾ جيڪا شئ وئي ڄڻ دفن ٿي وئي!“ مون دل ۾ سوچيو. بخاري صاحب ٿيلهيون کولي هر ماڳ جي نالي جون پٽيون لکي ڏيندو ويو، صديق ٺڪريون ترتيب ۾ رکندو ويو ۽ آئون تصويرون ڇڪيندو ويس. ڪم جو هي مرحلو افطاريءَ کان پوءِ به جاري رهيو.

”جيڪڏهن سڀاڻي سري ۽ مول ديهون ڏسي وٺون ته واپس ڪراچي لاءِ نڪري سگهجي ٿو.“ بخاري صاحب راءِ ڏني، ”تعلقي ٿاڻي جو تقريباً هر پاسو پاڻ ڏسي وٺنداسين، باقي بيلي ٺپ لاءِ وري ڪو ٻيو وقت ڪڍڻو پوندو.“

بخاري صاحب جي صلاح ٺيڪ هئي. ڇهن ڏينهن جي لاڳيتي هڻ وٺ بنهه ٿڪائي وڌو هو. سڀاڻي ستون ڏينهن ٿيندو! جسم کي ڪجهه آرام به کپي. ڏينهن ٻه آرام ڪجي ته وڃي نوڪري ڪرڻ جهڙو ٿجي!



جمعو، 29- آڪٽوبر 2004

لطيف ڪوٽار کي اسان جو سونهون ٿيڻو هو پر هُو غائب ٿي ويو. وري وڃي سيف الملوڪ کي جهليوسين. صبح جو 6.50 وڳي سفر شروع ٿي ويو. سج نڪتو پر ايئن پيو لڳي ڄڻ ڌنڌلو چنڊ هجي.

جلد ئي اسان نئه ٻاڙڪي اڪري سَري جو رخ ڪيو. نئه جي پيٽ ۾ ٺهيل روڊ کي برساتي وهڪرو لوڙهي چڪو هو. ٻاڙڪي نئه هوٿار جبل مان نڪري ٿي. موري ٽپي، ڀڳل رستو اُڪري اسان ’ڪاروگر‘ علائقي ۾ اچي وياسون. ’ڪاروگر‘ ڳوٺ جو نالو آهي.

اڄ سياري جي مند جو احساس صبح واري ماحول ۾ هلڪي سيءَ ۽ ماڪ سببان ٿيون. بخاري صاحب کي ڀٽائيءَ جو بيت ياد آيو:

ســـر نـســريـــا پـاند، اُتـر لـڳـا آءُ پـــريـن،

مون تو ڪاڻ ڪانڌ، سهسين سکائون ڪيون.

اڄ صبح سان اتر جون ٿڌيون هوائون لڳيون هيون جيڪي اسان ڪالهه تائين محسوس نه ڪيون هيون. اڄوڪي ٿڌ ايتري حد تائين هئي جو گاڏيءَ مان لهڻ جي همت نه پئي ٿئي. هڪ همراهه چيو، ”آڪٽوبر مهيني ۾ چنڊ جي چوڏيهن رات کانپوءِ سيارو اچي ويندو آهي ... ڏس! اڄ چنڊ جي پندرهين تاريخ آهي.“

اسان کي لاکي درس جي درگاهه تائين وڃڻو هو پر رستو نه ٿي مليو. ڪوهيڙي ۾ هر شئ ڍڪجي وئي هئي، اسان سمتن جي سمڪ وڃائي ويٺاسون. ايئن ئي ڦيريون پائيندي هڪ ٽيوب ويل جي مٿان وڃي بيٺاسون، هيءَ ڪا نئه هئي، شايد اهائي جنهن تي روڊ ٻڌل هو.

”نه! نه! هيءَ ٻاڙڪي نه آ هي.“ سيف الملوڪ اسان کي درست ڪيو.



لاکو حسن درس:

هاڻي لاکي حسن درس جو اڇو قبو سامهون ٽڪريءَ تي مٿي بيٺو هو. هيءَ ديهه ڌماچ هئي. مٿي ٽاپ تي بيٺل هي قبو پري کان ڪلهوڙن جي زماني جو پئي لڳو پر هي آخري برطانوي درو جي سادي اڏاوت هئي ۽ سيمينٽ جو پلستر ٿيل هئس.

45: 7 ٿيا ته درگاهه تي پهتاسون. اٽڪل 30 ميٽر اوچي بُٺيءَ تي قائم هن قبي جي در تي گهنڊ لڳل هو. مون گهنڊ وڄايو، ”ٽَن!، ٽَن! ٽَن!“ هتي ڪو به مجاور ڪونه مليو. هڪ همراهه ڏنڊو کنيوبيٺو هو پر اسان جي ويجهو نه آيو. هن چوڪور مقبري جو در ڏکڻ کان آهي.

لاکي درس جي ڪرامتن بابت ڪنهن به ڪونه ٻُڌايو. ڪوبه ماڻهو ڪونه مليو. آئون سامهون ويٺل هڪ جهونڙي ڏانهن لڙي پيس. بنهه جهونڙو! ڳالهائڻ مهل به پئي هوريان هوريان ڳالهايائين، ”اسان هتي ئي ويٺا آهيون ڌماچ ۾، رجب جي ڳوٺ ۾ ... هتي ميلو ٻيو ڪونه لڳندو آهي، باقي سلام لاءِ اچيندا آهن... مسلمان به ته واڻيا به اچيندا آهن ... هڪڙا گهڻو ڪري هتي ٻڪر ڌڪر ڪهي ويندا آهن، ورهائي، وري ٻه ٽي ڏينهن ڇڏي ٻيا اچن ... هميشه پيا زيارت ڪن! جمعي ڏينهن پالاري الاهي اچن ٿا ان تي.“ جهونڙي هوريان هوريان ٻڌايو.

”سائين