ڪراچي ڇا ٿي سوچي؟.

27 جنوري 1996ع

ڪراچي ڇا ٿي سوچي؟...



عوام جي سمنڊ مان هڪ شخص هڪ انگريز اخبار ۾ خط ڇپائي پڇي ٿو، ”اڃا ڪيترا ڀيرا لنڊن مان آيل فيڪس سڄي شهر کي مفلوج ڪندي، اسان ڪيستائين خاموشيءَ سان ڀوڳينداسين؟“ ان شخص جا سوال ته ٺيڪ ٺاڪ آهن پر اهي سوال پڇڻ کان اڳ هن جيڪو منظر نامو ۽ دليل پيش ڪيو، اهو ڪراچيءَ جي دانشوريءَ جو نج نمونو اهي. ڪراچيءَ جي هن دانشور کي اها ڳالهه ڏکي لڳي ته وزيراعظم جپان ۾ ايئن چوي ته ”پاڪستان ۾ ڪراچيءَ کانسواءِ ٻيا به صنعتي علائقا آهن.“

ڪراچيءَ جي حالت هيڻي اهي. اها ڳالهه ثابت ڪرڻ لاءِ مسٽر دانشور خود بينظير ڀٽو جي بيان جو حوالو تصديق طور ايئن ڏنو جيئن يورپ جي ڪاري دور جا دانشور بيضي جي شڪل کي بيضوي قرار ڏيڻ مهل چوندا هئا ته ”بيضو بيضوي هوندو آهي ڇاڪاڻ ته استاد افلاطون ايئن ئي چيو آهي.“ جيڪا شئي پنهنجين اکين سان پئي ڏسجي ان لاءِ ڪنهن ٻئي جي اکين کي ڇو معتبر ڪجي؟ حقيقت حال بيان ڪرڻ لاءِ اهي انگ اکر ئي ڪافي آهن ته سال 1995ع ۾ ڪل 2200 ماڻهو قتل ٿيا، بيشمار زخمي ٿيا، لکها ۽ ڪروڙها رپين جون ڪيئي گاڏيون ۽ ملڪيتون سڙيون، ملڪ ۾ 31 هڙتالن سبب اربها رپين جو نقصان ٿيو ۽ اسٽاڪ ايڪسچينج ويهجي وئي جنهن کي بيساکيون ڏيئي اٿاريو ويو آهي.

ڪراچيءَ جي دانشور اهي سڀ انگ اکر پيش ڪيا جيڪي، ڪو به لاهور جو، ڪوئيٽا جو، يا دادوءَ جو دانشور پيش ڪري سگهي ٿو. سوال آهي ته انهن دليلن جو ٿل ٻڌي هو چوڻ ڇا ٿو چاهي؟ هن چيو ته ”اهي انگ اکر ڪنهن عام شهريءَ کي ته ڊيڄاري ڇڏين ٿا پر انهن کي جهوٻو ئي نٿو اچي جيڪي شاهي محلن ۾ آرام ڪرسين تي ويٺا آهن... اهي سير تفريح لاءِ مهانگا دورا ڪندا ٿا وتن ۽ دعوا ڪن ٿا ته هر شئي ضابطي ۾ آهي.“

انگ اکر ته برابر ڊيڄاري ڇڏين ٿا ۽ اهو به صحيح آهي ته هر شئي ضابطي ۾ نه آهي پر شايد ان دعوا ۾ سچائي نه هجي ته هو شاهي محلن ۾ آرام ڪرسين تي سک سان ويٺا آهن ۽ سير تفريح لاءِ مهانگا دورا ڪندا ٿا وتن. اها ئي تنقيد ستر واري ڏهاڪي ۾ ڀٽي صاحب تي ٿيندي هئر پر پاڪستان ڏٺو ته اهي اڻٿڪ ۽ طوفاني دوران وچ اوڀر سان ناتن جي بهتريءَ لاءِ ڪيترا ڪامياب ۽ درست ثابت ٿيا. هاڻي ڪو نه مڃي ته ڀل نه مڃي، انڪار سان تاريخ ڪو نه بدلجندي آهي. سفارتي دورن کي اهو ئي شخص ”عياشي“ چوندو جنهن ”پري کان دهل“ ٻڌا هوندا.

ڪراچيءَ جو دانشور پاڻ ئي قبول ڪري ٿو ته وزيراعظم پرڏيهي سيڙپ لاءِ ”ايم او يوز“ صحيحون ڪندي پئي وتي پر ڳالهه صحيحن کان اڳتي نه وڌي آهي ۽ ڪو به پرڏيهي سيڙپ ڪار موجوده حالتون ڏسي پوئتي موٽي وڃي ٿو. دانشور جو اهو دليل به درست آهي ۽ اهو به سچ آهي ته ناڻي جي واڌ رڪارڊ ٽوڙي رهي آهي ۽ ملڪ ڪنگالي ۽ اميد جي وچ ۾ ٽنگيل اهي پر پوءِ مسٽر دانشمند ئي ٻڌائي ته حڪومت ڇا ڪري؟ هو جنهن مايوسيءَ جو اظهار ڪري ٿو، ان مان ٻاهر نڪرڻ جو رستو ڪهڙو آهي؟

ڪراچيءَ جون حالتون خراب آهن ۽ حڪومت لاءِ ضروري ٿي پيو آهي ته پرڏيهي سيڙپ ٿئي ڇاڪاڻ ته ملڪ ۾ ايڏو ناڻو موجود ئي ڪو نه آهي، جيترو گهرجي. پرڏيهي سيڙپ ڪار ايم او يوز تي صحيحون ڪن ٿا پر ڪراچي اچڻ لاءِ تيار نٿا ٿين. پرڏيهي سيڙپڪار جڏهن ڪنهن ايم او يو تي صحيح ڪري ٿو ته ڪو ايئن ناهي ته حڪومت پاڪستان هانگ پاڪ ڪمپني يا مسٽر گورڊن وو کان بندوق جي زور تي صحيح وٺي ٿي. ڪراچيءَ جون خراب حالتون ڏسي پرڏيهي سيڙپڪار جيڪڏهن ڪبوتر وانگر ٽاهه کائي ٿو ته ڪراچي جو دانشور ئي ٻڌائي ته حڪومت کي ڇا ڪرڻ گهرجي؟ وزيراعظم جڏهن جپان وارن کي اهو ٻڌائي ٿي ته پاڪستان ۾ ڪراچيءَ کان ٻاهر به سيڙپ جي وڏي گنجائش آهي ته هوءَ ڪهڙي غلط ڳالهه چوي ٿي؟

ڪراچيءَ جو دانشور چوي ٿو، ”وقت اچي ويو آهي ته اسان گهري ننڊ مان جاڳون ۽ پنهنجي مادر وطن جي بنياد (ڪراچي) جي تباهيءَ خلاف رٿيل سازش جي گڏجي مزاحمت ڪيون. ڪراچي پاڪستان جي معاشي، مالياتي ۽ صنعتي گادي آهي. اهو وڏو ۾ وڏو بندر آهي ۽ قومي وهنوار ۾ سڀ کان وڏو حصيدار آهي. پاڪستان جو مستقبل ڪراچيءَ جي مستقبل ۾ آهي، انڪري ضروري آهي ته وقت وڃائڻ کانسواءِ اسان سڀ گڏجي هن خوبصورت شهر کي وڌيڪ خونريزي ۽ تباهيءَ کان بچايون. پنهنجي لاءِ ۽ ايندڙ نسلن لاءِ جيڪڏهن اسان ايئن نه ڪيو ته اسان جا ٻار اسان کي معاف نه ڪندا.“ مسٽر دانشور جون سڀ ڳالهيون سچيون آهن پر هو وڏي اٽڪل سان اڻسڌيءَ طرح اهو چئي ويو ته سڄو ڏوهه حڪومت جو آهي. هن شهر کي خونريزيءَ کان بچائڻ جي ڳالهه ته ڪئي پر دهشتگردن جي مذمت نه ڪئي ۽ حڪومت جي ناڪاميءَ تي ڇوهه ڇنڊي هليو ويو. اهو آهي ڪراچيءَ جي ”هوشيار“ ۽ ”غير جانبدار“ دانشور جو ”طريقه واردات!“ هو وڏي صفائيءَ سان حڪومت تي تنقيد ڪري عوام جي ڀوڳنائن ۾ دهشتگردن جي ڪردار کي ”گول“ ڪري ويو.

ڪراچيءَ جي معاشي اهميت پنهنجي جاءِ تي پر ڪراچيءَ جي دانشور ڪراچيءَ سان محبت جو بنياد ”معاشيات ۽ مستقبل“ تي رکيو. سنڌي ماڻهوءَ جي سوچ جو نمونو ئي اور آهي جيڪو ڪاري ڏڪر تائين ڀٽ نه ڇڏيندو آهي ۽ موٽي موٽي اتي اچي بيهندو آهي. ڪراچيءَ جي معاشي قوت ڪراچيءَ کي جوڙيو پر هن بدقسمت شهر کي غير مقامي مفادن جي بک کائي وئي ۽ هاڻي اتي ماڻهو ماڻهوءَ کي ٿو کائي. ڪراچيءَ ۾ امن ضروري آهي پر جيڪڏهن ڪراچيءَ جا هٿ ٺوڪيا اڳواڻ امن نه چاهيندا ته فطرت پنهنجو رستو ڪڍندي ۽ ڀرپاسي ۾ ڪا ٻي ڪراچي جنم وٺندي، ڪو نئون پورٽ جنم وٺندو. اهو گوادر به ٿي سگهي ٿو، حب به ٿي سگهي ٿو، ڪيٽي بندر ۽ شاهبندر به ٿي سگهي ٿو. ڪراچيءَ جي قيادت جيڪڏهن ڪراچيءَ جي پيداواري ذريعن کي يرغمال ڪري ٻين جي جمهوري ۽ بنيادي حقن کي ڳڙڪائڻ جي ڪوشش ڪئي ته پوءِ ٻيا ايئن ڪيئن ڪرڻ ڏيندا؟ هر ڪنهن کي ٻه هٿ ۽ هڪ دماغ آهي، هڪ در بند ٿيندو آهي ته ڏهه در کلي پوندا اهن. ڪراچيءَ جي قيادت ۽ دانشورن سڄي دنيا کي پنهنجن مفادن جي اک سان ڏسڻ مهل اهو وساري ڇڏيو آهي ته مفاد ٻين جا به اهن ۽ مفاد ئي در کوليندا ۽ بند ڪندا آهن. سڀاڻي ڪو ٻيو در کلي پيو ته ڪراچيءَ جي قيادت کي چوڻ لاءِ اهو دليل به ڪو نه ملندو ته ”ڪراچيءَ ۾ ئي پاڪستان جو مستقبل آهي ۽ ڪراچي ئي پاڪستان جي معاشي ۽ صنعتي گادي آهي.“

ڪراچيءَ جو هڪ ٻيو دانشمند هڪ دهشتگرد نعيم شري جي تعريف اجهو هن ريت ڪري ٿو، ”سنڌ حڪومت نعيم شري جي گرفتاري لاءِ 5 ملين رپيا نقد انعام جو اعلان ڪيو اهي. ٽي وي تي ڏيکاريل تصوير مان ظاهر آهي ته هو نوجوان ڇوڪرو آهي. اها بدقسمتي آهي ته هي ڇوڪرو جيڪو تمام ذهين، جرئتمنداڻي رٿابندي ڪندڙ فوجي صلاحيتن وارو ۽ پنهنجي زندگيءَ سان کيڏڻ جو حوصلو رکندڙ آهي، پنهنجيون سڀ صلاحيتون تخريبي مقصدن لاءِ استعمال ڪري ٿو، سوين پوليس وارا، رينجرز، ايف سي، سول ۽ فوجي اينٽيليجنس وارا هن جي ڪڍ آهن پر کين پڄي نٿا سگهن.“ ڪراچيءَ جي هن دانشور پنهنجو نالو ڏيڻ جي جرئت نه ڪئي آهي پر هو عوام کان پڇي ٿ