ڪيٽي بندر: ڪجهه خطرا، ڪجهه تجويزون

31 جنوري 1996ع

ڪيٽي بندر: ڪجهه خطرا، ڪجهه تجويزون



ڪيٽي بندر جي قسمت ان ڪري بدلجي رهي آهي جو زندگي ۽ موت جي وچ ۾ ٽنگيل اهو شهر جاگرافيائي لحاظ کان نهايت اهم جاءِ تي واقع آهي. سياست ۾ ايئن چئبو آهي ته حڪومت ۽ عوامي عيوضين کي ڪنهن خاص علائقي جا ڏک سور لاهڻ لاءِ اهو ڪشالو ڪڍڻو پيو پر اها حقيقت سڀني کي معلوم آهي ته پاڪستان کي نين بندرگاهن ۽ بجلي پيدا ڪندڙ رٿائن جي ضرورت آهي. سيپا ڪمپني ۽ حڪومت جي وچ ۾ هلندڙ ڳالهين کانپوءِ ڪيٽي بندر وارو علائقو فني اعتبار کان ڪارائتو ڏٺو ويو ۽ فيصلو ڪيو ويو ته اتي پاڪستان جي گهرجن جي پورائي لاءِ پيڙهه جو پٿر رکيو وڃي ۽ پوءِ تاثر اهو ڏنو ويو ته اصل وڏو مقصد ڪيٽي بندر جي عوام جي ترقي آهي: جيتوڻيڪ ڳالهه سڌي سنئين نموني چوڻ سان به ڪو فرق نٿي پيو.

ڳالهه هن ريت بيان ڪجي يا هن ريت، نتيجو اهو ئي نڪرڻو آهي جيڪو رٿيو ويو آهي، شرط اهو آهي ته حالتون پنهنجي مطالبي تي قائم رهن ۽ رٿابنديءَ کان وٺي پيداوار جي مرحلي تائين ڪنهن به قسم جو جهول باقي نه هجي. ڪيٽي بندر جي ماڻهن کي، حڪومت کي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي انسانن کي مبارڪ هجي ته ڪيٽي بندر وٽ هڪ وڏي رٿا جو پيڙهه پٿر رکيو ويو آهي. شال اها رٿا اهو مقصد پورو ڪري جيڪو سنڌ جي عوام جي من ۾ ٿي سگهي ٿو ۽ ايئن نه ٿئي جيئن ٿر جي ترقيءَ جو خواب اکين ۾ ئي گم ٿي ويو.

ڪيٽي بندر جي ترقيءَ لاءِ جوڙيل ڪاغذ پٽ ڏسڻ، واسطيدار سرڪاري ادارن جي بريفنگ ٻڌڻ ۽ سر زمين جو مشاهدو ڪرڻ کانپوءِ ڪو به ماڻهو بنا هٻڪ جي چئي سگهي ته جيڪڏهن سچ پچ ان گهڻ رخي رٿا ۾ هٿ وڏو ويو آهي ته پوءِ اها واقعي هڪ تمام وڏي رٿا آهي ۽ ڪيٽي بندر مستقبل ۾ ملڪ جي معاشي سرگرميءَ ۾ ڪافي اهم ڪردار ادا ڪندو. هتي لفظ ”جيڪڏهن“ ان ڪري استعمال ڪيو ويو آهي جو اسان ڪيئي خواب اڌ ۾ ٽٽندا ڏٺا آهن ۽ هاڻي پنهنجو پاڻ کي ڏاڍي مشڪل سان ويساهه ڏياري ٿا سگهون ته واقعي ڪي خواب تعبير ٿي رهيا آهن.

ڪيٽي بندر جڏهن جڙي راس ٿيندو، تڏهن هتي ٽي بندر، هڪ هوائي اڏو، هڪ صنعتي زون، ريلوي لائين، رستن جو ڄار، 3 لک ماڻهن لاءِ رهائش جي جديد رٿا، 8 عدد پاور جنريٽنگ يونٽ ۽ وڏي ”چهل پهل“ هوندي. فزيبلٽيءَ جي لحاظ کان ڪيٽي بندر جي ترقيءَ جا ان کان وڌيڪ امڪان آهن جيترا ڪراچي بندر وٽ موجود هئا. ان هوندي به ڪراچي بندر جي سرگرمي وڌي ۽ ان سرگرميءَ هتي سمنڊ جيڏو شهر آباد ڪري ڇڏيو. سڀاڻي ڪيٽي بندر وٽ به ايئن ٿيندو، شايد ان کان وڌيڪ ٿئي ڇاڪاڻ ته 21هين صديءَ جي صنعتي ۽ معاشي سرگرمي بهرحال 20هين صديءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تکي هوندي.

هر رٿا پاڻ سان گڏ سوال کڻي ايندي آهي. ڪيٽي بندر جي ترقيءَ واري رٿا به پاڻ سان گڏ ڪيئي سوال آندا آهن. سڀ کان وڏو سوال اهو آهي ته سڀاڻي جو ڪيٽي بندر جيڪو اصل ۾ ”گورڊن وو اسٽيٽ“ هوندو، سنڌ لاءِ ”نئين ايسٽ انڊيا ڪمپي حڪومت“ ته ثابت ڪو نه ٿيندو؟ اهو سنڌو ڊيلٽا وارو علائقو ئي هو جتي هڪ مقامي ماڻهوءَ اليگزينڊر بزنس جا ٻيڙا (1831) ۾ سنڌوءَ ۾ ڏسي بي اختيار دانهن ڪئي هئي، ”افسوس سنڌ هٿن مان نڪري وئي!“ ۽ پوءِ دنيا ڏٺو ته هن لاڙي ماڻهوءَ جو خدشو ڪيڏو درست هو. ان زماني ۾ فرنگي محض وکرن جي ڪاروبار جي بهاني آيا ۽ نيٺ چارلس نيپيئر تي ڪهاڻيءَ دنگ ڪيو. هاڻي سن 1996ع ۾ حڪومت پاڪستان پاڻ انگريز بهادر کي ان وقت دعوت ڏيئي سيڙپ ڪرائي رهي آهي جڏهن نئون ورلڊ آرڊر قائم ڪندڙ قوتون ”بليڪ هول“ وانگر دنيا جي هر پيداواري ذريعي کي پنهنجي وجود جو حصو بنائڻ لاءِ ڇڪي، گهلي ۽ کائي رهيون آهن يا ڪمپيوٽر واري راند ”پئڪ مئن“ وانگر، ڪرچ ڪرچ ڪنديون اسڪرين صاف ڪري رهيون آهن.

زمانو اتي اچي بيٺو آهي جو چڱا ڀلا ملڪ پنهنجي ڳچيءَ ۾ پاڻ ڳارو وجهي پاڻ کي دنيا جي وڏن سيٺين آڏو غلاميءَ لاءِ ايئن پيش ڪن ٿا جيئن سنڌ جا ماڻهو پاڻ کي درويشن جي درگاهن تي ارپڻ ايندا آهن. پنهنجي پنهنجي وت ۽ سمجهه جي ڳالهه آهي! ماڻهن کي درويشن وٽان دعا جو آسرو هوندو آهي ۽ حڪومتن کي دنيا جي وڏن سيٺين وٽان سيڙپ جو. سنڌ جي درويشن جون دعائون نم جي ڇانءَ وانگر هر ڪنهن لاءِ هونديون آهن، ضروري ناهي ته ماڻهو ڳچيءَ ڳارو وجهي اچن! اها ته هڪ حجت آهي جيڪا عقيدت مند هلائي ٿو پر ”سيپا“ ڪمپني دعائن تي نه، نفعي تي يقين رکي ٿي. اها پنهنجي غلاميءَ ۾ فقط ان غلام کي وٺڻ پسند ڪندي آهي جنهن ۾ رست ست هجي ۽ کين مفت ۾ ماني کارائڻي نه پوي.

سنڌ جا ماڻهو نيو ورلڊ آرڊر جي ”پئڪ مئن“ راند کي جهلي نٿا سگهن، ٽين دنيا جو شايد ڪو به ملڪ ان ”کاءُ کاوان“ کي جهلي نه سگهي. سنڌ جي ماڻهن کي جيڪڏهن ڪا شئي ڦٻي سگهي ٿي ته اها ان واپاري سرگرميءَ سبب روزگار جا نوان ذريعا ٿي سگهن ٿا. روزگار جي پهرين مرحلي ۾ غير هنر مند ۽ نيم هنر مند مزدور جو کاپو ٿيندو ۽ ٻئي مرحلي ۾ ٽيڪنيشن ۽ ماهرن جي وڏي ضرورت پوندي. انهن روزگارن سان گڏ اوسي اپسي ۾ وقت سان هوريان هوريان ننڍيون وڏيون هوٽلون، سنها ٿلها موٽر گاڏين جا ڪارخانا، ليٿ مشينون، پيٽرول پمپ، دڪانداري، اسڪول، اسپتالون، اسٽيٽ بزنس ۽ ڪارگو هينڊلنگ جا شعبا وڌندا ۽ ويجهندا ويندا. ان ڳالهه جو وڏو امڪان اهي ته سڀاڻڪي ڪيٽي بندر جي حالت اها هجي جيڪا اڄ ڪراچي بدنر جي آهي يا جيئن حب تي يلغار ٿي آهي جيتوڻيڪ بلوچستان حڪومت غير مقامي يلغار جي حوالي سان ڏاڍي حساس هئي. ڪيٽي بندر جي ماڻهن کي نئين ڪيٽي بندر مان ٻي وڏي ۾ وڏي ڳڻتي اها ئي آهي.

سنڌ جي خوش قسمتي آهي ته سنڌ ۾ مقامي سنڌي ٽيڪنيشن، هنرمند ۽ غير هنرمند پورهيت ان تعداد ۾ موجود آهي جو ڪيٽي بندر جي گهرج پوري ڪري سگهجي ٿي. اتي بلوچستان جي حب واري صورتحال نه آهي، جتي بلوچ ٽيڪنيشن گهرج کان گهٽ هو. بندرگاهون ٺاهڻ ۽ هلائڻ سنڌي ماڻهوءَ لاءِ ڪا نئين ڳالهه نه آهي. ان ڪم جو هن کي صدين جو تجربو آهي. پاڪستان ۾ سنڌي ماڻهو ئي آهن جن کليل سمنڊ سان ڪنهن به ٻي قوم کان وڌيڪ رشتو رکيو آهي ۽ سمنڊ جو مزاج سمجهيو آهي، هائو! بلوچستان جو سامونڊي ڪنڌين وارو بلوچ ڀاءُ به ان تجربي جي حصول ۾ سندس صدين جو ساٿي آهي. ان ڪري هروڀرو اهڙو ڪو به جواز ڪو نه آهي ته ڪيٽي بندر تي غير هنرمند، نيم هنر مند پوري هنر مند پورهيت لاءِ سنڌ کان ٻاهر علائقن ڏانهن ڏٺو وڃي.

اهو بالڪل ممڪن آهي ته پاور جنريٽنگ پلانٽ لاءِ ڪنهن خاص قسم جي مهارت وارا ٽيڪنيشن گهربل هجن ۽ اها مهارت متان سن