۽ مون ڏانھن ڪا ميار نہ هوندي

28 آگسٽ 2004ع

آئينو روزاني خبرون ڪراچي

۽ مون ڏانھن ڪا ميار نہ هوندي

جيئن ڪو ماڻهو تياڳ کان اڳ سوچيندو آهي تيئن آئون بہ سوچي رهيو آهيان. آئون دنيا کي تياڳڻ بابت ڪو نہ ٿو سوچيان، بلڪله تياڳ کي تياڳڻ بابت سوچڻ تي مجبور ٿيندو پيو وڃان. هي ڪالم لکڻ کان اڳ مون گهڻن ئي دوستن سان صلاح ڪئي آهي، ڪو بہ تياڳ کي تياڳڻ جي صلاح نٿو ڏئي، پر ڪنھن وٽ بہ انھن سببن جي حوالي سان ڪو حل ڪو نہ آهي، جيڪي مون کي تياڳ جي تياڳ طرف ڌڪي رهيا آهن.

هن کان اڳ مون جيڪي بہ لکيو آهي، ٻين تي لکيو آهي، اڄ شايد پھريون۽ آخري ڀيرو آهي جو ملامت جو بار پنھنجي سر تي کڻي سنڌ شناس دوستن ۽ ادارن جي آڏو بيٺو آهيان. ڪجھہ سوال آهن جن جي جواب لاءِ سرگردان آهيان.

گذريل مهيني کن کان پور پيا پون تہ هاڻي رٽائرمينٽ وٺجي ڇاڪاڻ تہ ادب ۽ تحقيق جي دنيا ۾ زندھہ رهڻ جو بار وڌيڪ عرصو پنھنجي سر تي کڻي نٿو سگهجي. اڃا ٻہ مهينا اڳ حساب هنيو هئم تہ جيڪڏهن مون سان ٻہ دوست سهڪاري ٿين تہ آئون جيڪر ايندڙ اٺن سالن اندر اهو سڄو مواد ترتيب ڏيئي سنڌ واسين جي آڏو پيش ڪري سگهندس جيڪو مون ٽيھن سالن جي شديد محنت دوران ۽ وڏين مهم جوئين کانپوءِ جمع ڪيو آهي. ان مواد جي کوج لاءِ مسافرين ۽ تحقيق لاءِ ضروري اوزارن جي خريداري ۾ لکها رپيا خرچ ٿيا هوندا. جواني ان صحرا گردي جي ورق گرداني ۾ گذاري هوندي ۽ ڪيترا ڀيرا زندگي داءَ تي لڳي هوندي! ان جو اندازو فقط انھن کي ٿي سگهي ٿو جن زندگي ايئن گهاري هوندي.

مون ”سنڌوءَ جو سفر“ قلبند ڪرڻ دوران ڇا ڇا وڃايو؟ ان جو تفصيل مون ڪٿي بہ نہ لکيو آهي ۽ نہ ئي لکندس. البت ان درد جي دانھن مون ڪتاب جي ”ٻہ اکر“ ۾ ڪئي هئي. هاڻي وري اهڙو ٻہ واٽو اچي ويو آهي جو جيڪڏهن زندگيءَ جي جمع پونجي (جمع ڪيل معلومات) ترتيب ڏيڻ شروع ڪيم تہ شايد وري ڪجھہ اهڙو وڃائجي ويندو جو بنہه ڀري پوندس. پر مان اهو بہ ڄاڻان ٿو تہ جيڪڏهن مون لکڻ تان هٿ کنيو تہ هونئن ئي مري پوندس. آئون لکڻ کان اڳ تياڳ نٿو چاهيان، ان ڪري شايد وقت اچي ويو آهي تہ فيصلو ڪرڻ کان اڳ سنڌ شناسيءَ جي گهڻگهرن کان صلاح وٺجي. هن ڪالم کي ڪنھن هڪ ماڻهوءَ جي شخصي دانھن نہ سمجهڻ گهرجي. ڇاڪاڻ تہ آئون انھن گهڻن صاحبن جي ترجماني ڪري رهيو آهيان، جيڪي حضور شرمي ۽ عزت نفس سبب خاموش آهن. ممڪن آهي تہ سنڌ شناسي جي صاحبن ۽ سنڌ شناسيءَ جي لاءِ ذميوار ادارن وٽ ڪا اهڙي تجويز هجي جو ڪو ليکڪ روحاني خودڪشي ڪرڻ کان پاڻ کي بچائي وئي.

مون وٽ هٿ ۾ ڪي ڪم هن ريت آهن، جيڪي آئون فقط انڪري ڪو نہ پيو ڪري سگهان جو مون وٽ مينوئل ڪم ۾ مدد ڏيڻ لاءِ ڪو بہ ڪو نہ آهي.

1) ايم آر ڊي تي هڪ جامع دستاويز، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 1500 صفحن تي پکڙجي سگهي ٿو، ان دستاويز ۾ هر ان ماڻهوء جو ذڪر اهي جنھن ڪنھن چوسول تي تقرير ڪئي، گرفتاري ڏني، جيل ويو، سزا ۽ ڦٽڪا کاڌا، جيل ٽرانسفر ٿيو ۽ آزاد ٿيو، ان دستاويز ۾ وقت جي حڪومت جا داءَ پيچ، سڀني سياسي جماعتن جون حڪمت عمليون، سمورن سياستدانن جون سرگرميون، بہادريون ۽ بزدليون سڀ ڪجھہ ڪرونالا جيڪل ترتيب ۾ آهن. ان دستاويز ۾ ان تحريڪ دوران ايندڙ سماجي تبديلين ۽ روين کي بہ رڪارڊ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. ان دستاويز لاءِ هزارن صفحن تي ڪچو مواد ڪيئي سالن جي محنت ۽ هزارن رپين جي لاڳت سان ڪٺو ويو آهي.(هي ڪم مڪمل ٿي سگهي ٿو جيڪڏهن مون وٽ هڪ اضافي ڪمپيوٽر، هڪ ڪمپيوٽر آپريٽر ۽ هڪ پروف ريڊر اسسٽنٽ اٺن کان ڏهن مهينن لاءِ هجي).

2)کيرٿر جي وسيع ۽ مشڪل دنيا ۾ هنڌين ماڳين پنڌ يا اٺن تي سفر ڪري ڪيئي سالن دوران معلومات جمع ڪئي وئي آهي. جيڪا پڻ اٽڪل 1500 صفحن تي پکڙجي سگهي ٿي، ان ڪتاب ۾ اڪثر انھن علائقن جو اکين ڏٺو احوال ۽ ذاتي مشاهدا آهن جتي ڪي تمام ٿورا ماڻهو ويا آهن يا بلڪل ئي نہ ويا آهن. انھن مسافرين دوران جيڪي نوان ماڳ، نشان دريافت ٿيا، اهي بنہه انوکي نوعيت جا آهن. آئون اها معلومات ان انداز سان تحرير ڪرڻ چاهيان ٿو جيئن ”سنڌوءَ جو سفر“ تحرير ڪيو ويو. ان ڪم لاءِ پڻ ڪمپيوٽر آپريٽر ۽ پروف ريڊر جي ضرورت محسوس ٿئي ٿي. هن ذخيري جي نوعيت ئي ڪجھہ اهڙي آهي جو مواد وڃائڻ جو جوکم نٿو کڻي سگهجي.

3) سنڌ جي جهنگلي جيوت، سامونڊي ۽ درياهي مڇين، جيتن، نانگن، بلائن، پکين ۽ اڪثر نباتات جون هزارين جنسون نالن، رنگين تصويرن ۽ سائنسي معلومات سميت جمع ڪيل آهن. انھن کي فقط ڪمپيوٽر تي ترتيب ڏئي پرنٽ وٺڻ جو ڪم باقي آهي پر اهو ڪم بہ ڪافي جان ماريءَ جو آهي. اهو ڪم ڪو هوشيار آپريٽر اٽڪل ڇهن مهينن ۾ ڪري سگهندو. هي ڪم در اصل ان انسائيڪلوپيڊيا جي سلسلي ۾ ڪيل آهي. جنھن تي آئون 1995ع کان ڪم ڪري رهيو آهيان.

آئون في الحال ٻين اڌورن ڪمن جو ذڪر نٿو ڪريان. هن وقت اهي ڪم مڪمل ڪري سگهيس تہ سمجهندس مون لک نہ بلڪه ڪروڙ کٽيا، پر اهي ڪم مڪمل ڪيئن ٿيندا؟ آئون سوچي سوچي حوصلو هاري ٿو ويھان. جڏهن آئون پبلشرن سان ڳالهايان ٿو تہ سندن ڳالهيون ٻڌي حيران ٿي وڃان ٿو. اهو مواد ڇاپڻ لاءِ هر ڪو ئي اڳڀرو آهي. پر اهو ڪم ترتيب ۾ آڻڻ لاءِ ڪو بہ مددگار نٿو ٿئي چون ٿا، ”اهو اسان جي بجيٽ کان مٿي آهي.“

پبلشر حضرات تي الله سائين جي رحمت ٿئي! هي دوست ڪتاب جي تياريءَ جي هر هڪ مرحلي ۾ شامل هر هڪ شخص کي اجرت ڏين ٿا. پر جيڪڏهن نٿا ڏين تہ فقط ان کي جنھن جو تخليقي پورهيو وڪامجڻ لاءِ تيار ڪيو ٿو وڃي. آشڪار آهي تہ ڪمپيوٽر آپريٽر، پروف ريڊر، پيسٽر، پرنٽر، بائنڊر ۽ ڊسٽريبيوٽر سڀني کي پنھنجي حصي جي اجرت ملي ٿي، ۽ هنن جو اگھہ مارڪيٽ ۾ مقرر آهي. انڪار آهي تہ ان فقط ذهني ولوڙ ۽ محنت کان جيڪي قلمي پورهيت سالن جي اوجاڳن، مسافرين، خرچن، فوٽو گرافي، وقت ۽ تجربي جي صورت ۾ يڪجاءِ ڪري پيش ڪري ٿو.

ان جو مطلب اهو ٿيو تہ جنھن بہ ماڻهو سنڌي ماڻهن لاءِ، سنڌ تي ۽ سنڌيءَ ۾ تحقيقي ڪم ڪرڻو جو فيصلو ڪيو، هن معاشي خودڪشي جو رستو ورتو، هاڻي هن کي تحقيق جو ڪم مڪمل ڪرڻ لاءِ ڪشڪول کڻي پنڻو آهي، منٿون ميڙون ڪرڻيون آهن ۽ پنھنجي عزت نفس مجروع ڪرڻي آهي.... ۽ هن پنھنجن ٻچن جي سک ۽ مستقبل لاءِ جيڪي ڪجھہ ڪمايو آهي سو ان تحقيق ۾ هڻڻو آهي جتان هن جي ٻچن لاءِ نہ پر پبلشر جي ٻچن لاءِ ان جا ڪي داڻا اچن! برابر! علمي پورهيو سماج ڏانھن ذميواري ۽ فرض قرض جي حيثيت رکي ٿو پر ڇا ٻچن جي پرورش ۽ ٻيون سماجي ذميواريون پوريون ڪرڻ فرض نہ آهن؟

هي ڪھڙو معاشرو آهي جيڪو معمولي آمدني واري علمي پورهيت جي ذاتي ڪمائيءَ تي ترقي ڪرڻ جا خواب ٿو ڏسي؟ هي ڪھڙو سماج آهي جيڪو پنھنجي ترقي لاءِ علمي سرگرمين جو بار نٿو کڻي سگهي ۽ قلمڪارن کي روحاني خودڪشي جو رستو ڏيکاري ٿو. اهڙيون حالتون ۽ رويا ڏسي ۽ محسوس ڪري ڏاڍي ڏک سان سوچڻو پوي ٿو، ”منھنجو ڪڄاڙو ڀينر هن ڀنڀور ۾؟“ هڪ دوست �