سنڌي ماڻھوءَ جي وجود جو ٻه لک سال پراڻو آثار -سائٽ ميل پٿر 101
منهنجي ورسي 26 ـ مارچ تي ملهائجو، پنهنجي ماءُ سان گڏ ۽ ٿي سگهي ته سندس ڀر ۾ دفن ڪجو.: جمال ابڙو، ڪتاب ڪٿا
پهرين نومبر تي، سدائين وانگر هلال پاڪستان جي مارننگ شفٽ ۾ ڊيسڪ تي ڪم لاءِ پهتس. هميشه وانگر هلال پاڪستان جو تازو پرچو جيڪو اسان ڪالهه تيار ڪري ويا هئاسين ڊيسڪ تي موجود هو. اخبار جي پوئين صفحي تي اها خبر هئي جنهن جي انتظار ۾ ٿڪجي چڪا هئاسين: ”سنڌ ثقافت کاتي پاران سنڌوءَ جي اڀياس لاءِ نڪتل ٽيم 3- نومبر تي صبح جو 8-لڳي اٽڪ کان ٻيڙين رستي پنهنجو سفر شروع ڪندي ۽ 24 تاريخ تي ڪراچي پهچندي، ٽيم ۾ صحافي به شامل آهن.“
ديبل 93 هجري (712عيسويءَ) ۾ فتح ٿيو. ديبل پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ به موجود هو. ان وقت راءِ سهارس سنڌ جو حاڪم هو. ديبل جي عمر گهٽ ۾ گهٽ پنجين صدي عيسويءَ کان 1212 عيسويءَ تائين ثابت ٿئي ٿي، جڏهن ته ڀنڀور جي عمر گهٽ ۾ گهٽ ٻي صدي قبل مسيح کان اسلامي دور تائين ثابت ٿئي ٿي.
”ٻُڌ“ معنيٰ گوتم ٻڌ يا ٻڌمت جو پوئلڳ. آخر ڪهڙو سبب آهي جو اسان هڪ ٻئي جو ڌيان ڇڪائڻ (سڏڻ) مهل هڪٻئي کي ”ٻُڌ!“ ڪري سڏيون/چئون ٿا؟ ڇا سچ پچ اسان پنهنجي ماضيءَ ۾ ”مهاڻا ٻُڌ“ آهيون؟ ڇا مُهين جي دڙي جي سڃاڻپ ان ئي قائم اسٽوپا سبب آهي؟ ڪنشڪا (Kanishika) جو دور سن 78 کان 102ع آهي. هن ڪشان حاڪم سنڌ کي ڪشان حڪومت سان ڳنڍي ڇڏيو هو. ڪنشڪا (ٻيو) نالي هڪ حاڪم (119 کان 145ع) سن 138 کان 145ع جي وچ ۾ بي شمار اسٽوپا جوڙائڻ ۾ شهرت حاصل ڪئي. ان دور ۾ اتر سنڌ جو علائقو ڪشان حڪومت ۾ هو.
”ٻُڌ“ معنيٰ گوتم ٻڌ يا ٻڌمت جو پوئلڳ. آخر ڪهڙو سبب آهي جو اسان هڪ ٻئي جو ڌيان ڇڪائڻ (سڏڻ) مهل هڪٻئي کي ”ٻُڌ!“ ڪري سڏيون/چئون ٿا؟ ڇا سچ پچ اسان پنهنجي ماضيءَ ۾ ”مهاڻا ٻُڌ“ آهيون؟ ڇا مُهين جي دڙي جي سڃاڻپ ان ئي قائم اسٽوپا سبب آهي؟ ڪنشڪا (Kanishika) جو دور سن 78 کان 102ع آهي. هن ڪشان حاڪم سنڌ کي ڪشان حڪومت سان ڳنڍي ڇڏيو هو. ڪنشڪا (ٻيو) نالي هڪ حاڪم (119 کان 145ع) سن 138 کان 145ع جي وچ ۾ بي شمار اسٽوپا جوڙائڻ ۾ شهرت حاصل ڪئي. ان دور ۾ اتر سنڌ جو علائقو ڪشان حڪومت ۾ هو.
مهاڻن جي ڪرت بابت، هڪ حوالو قديم، ايران جي لکتن مان ملي ٿو. ”دي دستور آف ارد شير“ نالي هڪ مقالي ۾ جيڪو ان جي ليکڪ تنصر 20 جون 1896ع تي پڙهيو، هڪ خط جو حوالو ڏنو آهي، جيڪو تبارستان (Tabaristan) جي بادشاهه ڏانهن 211_241ع ۾ لکيو ويو هو. مضمون ۾ سماج جي چئن طبقن جا نالا ۽ ڪم ڄاڻايل آهن، پر اهي طبقا هندن جي طبقن کان ڪجهه مختلف آهن خط، طبقن جو تفصيل هن ريت ڏئي ٿو: 1_ شهابِ دين A Shahab-e-din (پروهت طبقو). 2_ مقاتل Mukatal (فوج). 3_ ڪتب Kutab (عالم، اديب، سائنسدان وغيره) ۽ 4 _ مهانا Muhana (عام پورهيت
ماڇڪويا موسيڪانوس ماڇڪو جي نالي سان قبل مسيح ۾ به هڪ جدا ۽ وڏي رياست جو پڙاڏو اچي ٿو. 326 ق م ۾ جڏهن سڪندر اعظم سنڌ جا علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا ته تاريخن موسيڪانوسMusicanus جو نالو کنيو. سڪندر جي فتوحات ۾ موسيڪانوس اتر سنڌ ۾ بشمول اروڙ، سبي، گنداوا ۽ بهاولپورجو پنجند جي سرحدن کان ڪجهه هيٺ تائين حاڪم هو. هن هڪ ڀيرو سڪندر هٿان شڪست کاڌي پر جيئن ئي سڪندر موسيڪانوس جي حدن مان ڏکڻ طرفاڳتي نڪري ويو، هن بغات ڪئي. اها بغاوت سڪندر جي هڪ سالار Peithon هٿان چيڀاٽي وئي.
سن 327 ق-م جي ڳالهه آهي جڏهن، سڪندر سنڌوءَ کان هڪ سؤ ميل اولهه وارن جبلن کان ظاهر ٿيو. سندس بي حساب ۽ طاقتور لشڪر جي فتحن ڪابل ۽ سنڌوءَ جي اترين ماٿرين ۾ ٽاڪوڙن ۽ ڦڙ ڦوٽ وجهي ڇڏي هئي. گهڻا ئي راجا دل لاهي ويٺا هئا پر ڪابل کان اتر طرف رهندڙ قبيلن سڪندر کي ڏاڍو ڪڪ ڪيو. سڪندر لشڪر کي ٻن حصن ۾ ورهايو. هڪ حصو ڪابل نديءَ جي ڪنڌي ڏيئي سنڌوءَ ڏانهن وڌيو ۽ ٻيو حصو اتر ڏانهن سرڪش قبيلن کي چيڀاٽڻ لاءِ روانو ٿيو. جيتوڻڪ سڪندر کي مهم جوئي ڪندي 8 سال گذري ويا هئا پر سندس لشڪر ۾ اڃا به وڏو اتساهه هو. اتر واري
سنڌ تي راءُ گهراڻي جي حڪومت جيڪا ٻُڌ مت تي هلندڙ هئي، هجري سن کان اڳ به هئييعني 416ع کان 644ع تائين. تاريخ جي حوالن موجب راءُ ڏيواجِيءَ جوپوٽو راءُ سهارس (ٻيو) 600ع۾ نيمروز (سيستان)جي حاڪم سان جنگ دوران اڄڪلهه واري قلات ۽ مڪران جي حدن ۾ مارجي ويو. سهارس جي موت کانپوءِ نيمروز اڳتي وڌڻ جي همت نه ڪئي ڇو ته هن محسوس ڪري ورتو هو ته هو راجا جي موت کانپوءِ به سنڌ تي قبضو ڪري نه سگهندو.
ماٿيلي جا کنڊر ٻڌائين ٿا ته اهو سومرن جي راڄ جي پڇاڙي يا سمن جي اوائلي ڏينهن ۾ آباد هو، يعني: چوڏهين پندرهين صدي عيسويءَ ۾. تحفته الڪرام موجب مومل گوجر بادشاهن جي اولاد مان هئي. ڊاڪٽر بلوچ راجا نند کي راٺوڙ پريوار مان سڏي ٿو (لوڪ ادب). ائبٽ صاحب جو خيال آهي ته ماٿيلي جو ڪوٽ راءُ گهراڻي 495ع ۾ ٺهرائڻ شروع ڪيو. ان کان پوءِ ٻيا گهراڻا ان تي عمارتون ٺاهيندا ويا، تان جو سن 1395ع ڌاري جڙي راس ٿيو. انهيءَ زماني ۾ راجا نند ڪوٽ تي حاڪم هو.
سنڌ تي راءُ گهراڻي جي حڪومت جيڪا ٻُڌ مت تي هلندڙ هئي، هجري سن کان اڳ به هئييعني 416ع کان 644ع تائين. تاريخ جي حوالن موجب راءُ ڏيواجِيءَ جوپوٽو راءُ سهارس (ٻيو) 600ع۾ نيمروز (سيستان)جي حاڪم سان جنگ دوران اڄڪلهه واري قلات ۽ مڪران جي حدن ۾ مارجي ويو. سهارس جي موت کانپوءِ نيمروز اڳتي وڌڻ جي همت نه ڪئي ڇو ته هن محسوس ڪري ورتو هو ته هو راجا جي موت کانپوءِ به سنڌ تي قبضو ڪري نه سگهندو.
سنڌ تي راءُ گهراڻي جي حڪومت جيڪا ٻُڌ مت تي هلندڙ هئي، هجري سن کان اڳ به هئييعني 416ع کان 644ع تائين. تاريخ جي حوالن موجب راءُ ڏيواجِيءَ جوپوٽو راءُ سهارس (ٻيو) 600ع۾ نيمروز (سيستان)جي حاڪم سان جنگ دوران اڄڪلهه واري قلات ۽ مڪران جي حدن ۾ مارجي ويو. سهارس جي موت کانپوءِ نيمروز اڳتي وڌڻ جي همت نه ڪئي ڇو ته هن محسوس ڪري ورتو هو ته هو راجا جي موت کانپوءِ به سنڌ تي قبضو ڪري نه سگهندو. سهارس (ٻيو) کانپوءِ سندس پٽ راءُ سهارس حڪومت ڪئي ۽ بيماريءَ جي حالت ۾ قدرتي موت مري ويو. کانئس پوءِ راءُ حڪومت ختم ٿي
سهارس (ٻيو) کانپوءِ سندس پٽ راءُ سهارس حڪومت ڪئي ۽ بيماريءَ جي حالت ۾ قدرتي موت مري ويو. کانئس پوءِ راءُ حڪومت ختم ٿي ۽ هڪ چالاڪ برهمڻ ”چچ بن سيلائج“ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي ۽ (640ع کان 662ع تائين) راڄ ڪيو. چچ کانپوءِ چندر بن سيلائج ۽ پوءِ ڏاهر بن چچ تخت تي ويٺو ۽ 712ع تائين حڪومت ڪيائين. اهڙيءَ طرح سنڌ تي برهمڻن فقط 72 سال حڪومت ڪئي.
ديبل 93 هجري (712عيسويءَ) ۾ فتح ٿيو. ديبل پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ به موجود هو. ان وقت راءِ سهارس سنڌ جو حاڪم هو. ديبل جي عمر گهٽ ۾ گهٽ پنجين صدي عيسويءَ کان 1212 عيسويءَ تائين ثابت ٿئي ٿي، جڏهن ته ڀنڀور جي عمر گهٽ ۾ گهٽ ٻي صدي قبل مسيح کان اسلامي دور تائين ثابت ٿئي ٿي.
لکتون ۽ سِڪا ڀنڀور واري مسجد مان لڌل ڪتبن جي بنياد تي ان مسجد کي اپکنڊ جي قديم ترين مسجدن ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو. انهن مان ٻن ڪتبن تي ترتيبوار 109 هه (727ع) ۽ 294 هه (907_906 ع) سن درج آهن. ڀنڀور مان لڌل عرب ساساني دور جي هڪ سڪي تي سبتي پاسي ساساني بادشاهه جي اڌ مورت، مختصر پهلوي تحرير ۽ ابتي پاسي آتشڪدو ڇپيل آهي. ضربخاني جو نالو ’مرو‘ ۽ سال يزدجر 21 واءِ اي (yajvist) يعني سن 32 هه (622ع) لکيل آهي. دلچسپ ڳالهه اها اهي ته ان سڪي جي سبتي پاسي پهلوي تحرير جي مٿان ’بسم الله‘ جا ڪوفي اکر درج آهن.
نائين صدي قبل مسيح (806-811 ق م) ۾ نينوس (king Ninus)جي زال اسوريا جي راڻي سيميرامس (Semiramis)جنهننينوا ۽ بابل جا شهر ٻَڌايا هئا، بابت ٻڌجي ٿو ته هوءَ هندستان فتح ڪرڻ جي ارادي سان پهتي هئي. هوءَ سونهن ۾ سرس ۽ عقل ۾ ڀڙ ۽ بهادر هئي، روايت موجب سنڌوءَ جي ڪناري تي دشمنن کي هيسائڻ لاءِ هن هڪ اٽڪل ڪئي. هن ڇا ڪيو جو هاٿين جي کلن ۾ بُهه ڀرائي اُٺن تي مڙهائي ڇڏيائين. پر جلد ئي سندس اٽڪل پڌري ٿي پئي ۽ سندس وڏو لشڪر مارجي ويو. ڪن روايتن موجب هوءَ پاڻ به لشڪر جي اڳواڻي ڪندي مارجي وئي. افسوس جو هن جنگ بابت
نائين صدي قبل مسيح (806-811 ق م) ۾ نينوس (king Ninus)جي زال اسوريا جي راڻي سيميرامس (Semiramis)جنهننينوا ۽ بابل جا شهر ٻَڌايا هئا، بابت ٻڌجي ٿو ته هوءَ هندستان فتح ڪرڻ جي ارادي سان پهتي هئي. هوءَ سونهن ۾ سرس ۽ عقل ۾ ڀڙ ۽ بهادر هئي، روايت موجب سنڌوءَ جي ڪناري تي دشمنن کي هيسائڻ لاءِ هن هڪ اٽڪل ڪئي. هن ڇا ڪيو جو هاٿين جي کلن ۾ بُهه ڀرائي اُٺن تي مڙهائي ڇڏيائين. پر جلد ئي سندس اٽڪل پڌري ٿي پئي ۽ سندس وڏو لشڪر مارجي ويو. ڪن روايتن موجب هوءَ پاڻ به لشڪر جي اڳواڻي ڪندي مارجي وئي. افسوس جو هن جنگ بابت
876ع ڌاري بغداد جي حاڪم هارون رشيد هيءُ قلعو نئين سر ٺهرايو ۽ پوءِ ان جي مرمت ان ۾ ڦيرڦار جو سلسلو آخر تائين هلندو آيو. بکر جو ٻيٽ ساڳي اروڙـ سکر ٽڪريءَ جو حصو آهي. ٻيٽ جي اوچائي 25 فُٽ آهي جنهن تي 30-35 فُٽ اوچيون ديوارون ٺاهيون ويون.
سنڌ تي ارغوني ڪاهن کي فقط افغانستان جي پس منظر ۽ ڏسڻ مناسب نه ٿيندو . هي اهوئي زمانو آهي جڏهن بلوچستان ۾ رند ۽ لاشار وچ ۾ 30 سالن واري گهرو لڙائي هلي رهي هئي ۽ سنڌ ۾ ڄام نظام الدين (وفات: 914هه) کان پوءِ ڄام فيروز ۽ ڄام صلاح الدين جو تخت کان تڪرار شروع ٿيو.
اروڙ به درياهي بندر هو، جيڪو سن 946ع (341 هجري) تائين قائم هو. ”نئين مصر جا پراڻا ورق“ جو ليکڪ ڪرنل اِي. بي. ايسٽوڪ 1839ع ۾ سکر کان اروڙ جا کنڊر ڏسڻ ويو هو ته واٽ تي کيس هڪ اهڙي پل تان لنگهڻو پيو جنهن کي ’اروڙ واري ٻنڌ‘ ٿي چيائون. تنهن وقت کيس ٻڌايو ويو ته اها پل ٻه صديون پراڻي آهي. اها پل درياهه جي هڪ شاخ تي ٺهيل هوندي جنهن جو وهڪرو ڪيپٽن جي اندازي موجب اروڙ وٽان لنگهندو هوندو. پل، 600 فٽ ڊگهي ۽ فقط 14 فُٽ اوچي هئي. سندس خيال موجب مير معصوم شاهه جي دور ۾ اها پل ٺهي هوندي.
قديم شهر اروڙ وٽان سنڌوءَ جو وهڪرو سن 946ع ۾ تبديل ٿيو، تڏهن کان بکر ۽ روهڙيءَ اهميت حاصل ڪئي. آهستي آهستي ماڻهن سکر وارو پاسو به وسايو. پر سکر شهر کي ان مهل وڌيڪ حيثيت ملي جڏهن اروڙ مڪمل تباهه ٿيو ۽ مغل دور ۾ خاص ڪري شاهه بيگ ارغون (وفات 1521ع- 928 هه) بکر جي ٻيٽ تان قديم ڪٽنبن کي لڏائي ڇڏيو. هونئن به سکر، بکر ۽ روهڙيءَ جي تاريخ کي هڪ ٻئي کان جدا ڪري نٿو سگهجي. البت اروڙ جي ڦِٽڻ کان پوءِ هيءُ علائقو وڌيڪ اهميت وٺي سگهيو. اسان ڏسون ٿا ته اروڙ جي ڦٽل آثارن مان سرون کڻائي بکر جو قلعو تعمير ڪرايو
روهڙيءَ کي تقدس وچان روهڙي شريف به سڏيو وڃي ٿو. سبب اهو ئي آهي ته هتي نبي سڳوري سان منسوب ’وار مبارڪ‘ آهي. وار مبارڪ درياهه جي ڪنڌي لڳ هڪ عمارت ۾ محفوظ آهي. 25x25 چورس فٽن جي ڪمري تي ٻڌل هنعمارت جو سائو گنبذ پري کان ڏسجي ٿو. وار مبارڪ سن 952 هه مطابق 1545ع ۾ روهڙي آيو پر اها عمارت غالباً مير محمد ڪلهوڙي (وفات: 1719ع) ٺهرائي(يا مرمت ڪرائي) هئي.
رگ ويد رچنا جو زمانو عام طور تي 1000 ق. م. سمجهيو وڃي ٿو پر ان ۾ ڏنل واقعا اڃا به قديم ٿي سگهن ٿا. واضح هجي ته سنڌو تهذيب جي زوالجو دور 1800 ق. م. ڪٿيو ويو آهي ۽ 1500 ق. م. کان سينٽرل ايشيا جا ڪي حملي آور قبيلا اپکنڊ ۾ اچڻ لڳا هئا. ديوتائن سان جنگ کان پوءِ هڙند ويران ٿي ويو. گهڻو گهڻو پوءِ سڪندر لوڌيءَ (1489/ 1517ع) هيءُ شهر آباد ڪيو ۽ ناهڙين کي جاگير ڪري ڏنائين. پراڻو شهر اڃا ڦٽل حالت ۾ آهي.
ٺيڪ ان جاءِ تي، جنهن پتڻ تان ٻيڙيون ساڌ ٻيلي جا ياتري کڻن ٿيون، ڪنڌيءَ تي هڪ چؤديواريءَ ۾ ٻه ننڍڙيون گنبذ دار جايون آهن. ان ماڳ کي ’مسجد منزل گاهه‘ سڏيو وڃي ٿو. انگريزن ان کي ’ڪئمپنگ گرائونڊ‘ ٿي سڏيو. انهن مان هڪ وڏي عمارت ۾ ڪتبي موجب 1006 هجري (98-1597ع) ۾ مير معصوم بکريءَ ٺهرائي. عمارت تي اهو فارسي ڪتبو اڃا به لڳل آهي.
تاريخ جا ورق گم آهن. مومل راڻي جي ڪهاڻي همير سومري جي دور جي آهي. همير سومري 1400ع کان 1421ع تائين ڍٽ (ٿر) تي حڪومت ڪئي. گادي امرڪوٽ هئي ۽ ٽي وزير هئس. ڏونر ڀٽي، سنهڙو ڌماچاڻي ۽ راڻو مينڌرو. سومرن جي تاريخ پڙهجي ته سنن ۾ وڏو فرق اچي ٿو. سومرن جو پهريون حاڪم سومرو 1051ع ۾ تخت ڌڻي ٿيو. ان خاندان جو آخري ۽ اڻويهون حاڪم همير سومرو 1431ع ۾ مئو. دودو سومرو، سومرا خاندان جو ٻيون نمبر حاڪم هو. سندس جنگ 1323ع ۾ ماٿيلي لڳ علاءُ الدين خلجيءَ سان ٿي. اهي عجيب تاريخون ناهن. ته ٻيو ڇاهي؟ پهريون حاڪم سن 1051ع
مي رقصم : قلندر شهباز (جنم 573هه / 78 ـ 1177ع ، وفات:21 شعبان 673هه / 19 فيروري 1275) ڪلهوڙن کانپوءِ سيوهڻ جو عروج ۽ اهميت بلڪل ختم ٿي وڃي ها، جيڪڏهن قلندر لال شهباز جو سيوهڻ ۾ آستانو نه هجي ها! هڪ روايت موجب شيخ عثمان مرندوي لال شهباز قلندر 662 هجريءَ (64ـ 1263ع) ۾، پنهنجي ملڪ مرند کان ملتان وٽان ٿيندو هتي آيو. هي لڳ ڀڳ اهي ئي ڏينهن هئا جڏهن هلاڪو خان بغداد جي فتح (1258ع) لاءِ مرند وٽان لنگهيو هو.هو مخدوم جلال جهانيا اچ وارو، شيخ بهاءُ الدين ذڪريا ملتاني ۽ شيخ فريد الدين شڪر گنج جو يار ۽ هم
جڏهن 1768ع (1182 هجري) ڌاري غلام شاهه ڪلهوڙي حيدرآباد تي قلعو ٻڌائڻ جو فيصلو ڪيو، تڏهن هڪ واهه ڦليلي کان قلعي تائين پئي آيو. قلعو فقط ٻن مهينن ۾ ٺهي راس ٿيو. ان واهه کي اڳي فقط ’واهه‘ سڏيندا هئا پر انگريزن جي وقت ۾ ان کي ’ڊومڻ واهه‘ سڏيو ويو. ان واهه ۾ ٻيڙيون هلنديون هيون، جيڪي قلعي جي ويجهو مال لاهينديون چاڙهينديون هيون. اڄڪلهه ان واهه جي حيثيت حيدرآباد جي گندي نالي واري آهي. جنهن مان شهر جو ڪِنو پاڻي خارج ٿئي ٿو.
ڪلهوڙا، سنڌ ۾ داخلي طور تي خودمختيار حاڪم سهي پر خارجي طور تي دهليءَ جي ماتحت هئا. ڪلهوڙن جا آخري حاڪم، ٽالپرن سان دشمنيءَ سبب ٽالپرن هٿان ئي ماريا ويا. جيڪي اصل ۾ سندن فوجي هئا. ٽالپرن سڄي سنڌ تي 1198 هجريءَ ۾ قبضو ڪيو. سنڌ ٽن حصن ۾ ورهائي کنئي وئي ۽ ٽي حڪومتون ٺاهيون ويون.
نوري پير جي لڳ ڀڳ واري علائقي ۾ مشهور آهي ته هن هنڌ تي تيرهين صديءَ (1205ع) ۾ جڏهن جلال الدين شاهه خوارزم چنگيز جي لشڪر جو مقابلو نه ڪري سگهيو هو ۽ ڀڄي جند ڇڏائي هئائين، تڏهن هن 60- فٽ اوچي هڪ ڇپ تان درياهه ۾ گهوڙي سميت ٽپو ڏنو هو. شاهه خوارزم کي ٽپو ڏيندي ڏسي لشڪر مٿس درياهه ۾ تير هڻڻ جي ڪوشش ڪئي پر چنگيز خان پنهنجي لشڪر کي روڪي ڇڏيو. هُو شاهه خوارزم جي همٿ ڏسي متاثر ٿيو هو ۽ کيس پٺيءَ ۾ تير هڻڻ نٿي گهريائين. شاهه خوارزم درياهه مان بچي نڪتو ۽ پوءِ پنجاب، گجرات۽ سنڌ ۾ رڻ ٻاري ڏنو هئائين.
سکر ۽ روهڙيءَ جي وچ مان درياهه پنهنجو مستقل لنگهه سن 1250ع ۾ ٺاهيو. هاڪڙو/ سرسوتي ندي ان کان ٿورو اڳ غالباً 1250ع ۾ سُڪي وئي هئي.
13 صديءَ ۾ ڇا ڇا ٿيو؟ ۽ ڀنڀور تي ڪهڙي ڪاهه ٿي هئي؟ اول ته تيرهين صديءَ ۾ گهارو کاڙي خشڪ ٿي وئي ۽ ٻيو ته اهو جلال الدين شاهه خوارزم هو جنهن 13هين صديءَ جي شرو ع ۾ سنڌ ۾ حملن دوران سامونڊي ڪنارن جون ڪافي آباديون فتح ڪيون هيون. شاهه خوارزم سن 1223ع (618 هه) ۾ ان وقت سنڌ آيو، جڏهن چنگيز خان کيس افغانستان مان ڊوڙائي ڪڍيو هو ۽ هُو پنهنجي لاءِ نئين حڪومت حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ آيو. ’طبقات ناصري‘ ۾ لکيل آهي ته ”جلال الدين خوارزم شاهه بر زمين سند آمد و بطرف ديبل و مڪران رفت“. هينري ڪزنس ۽ ڪنگهم به ايئن ئي سمجهن ٿا ته ڀنڀور 1250ع ڌاري تباهه ٿيو.
مي رقصم : قلندر شهباز (جنم 573هه / 78 ـ 1177ع ، وفات:21 شعبان 673هه / 19 فيروري 1275) ڪلهوڙن کانپوءِ سيوهڻ جو عروج ۽ اهميت بلڪل ختم ٿي وڃي ها، جيڪڏهن قلندر لال شهباز جو سيوهڻ ۾ آستانو نه هجي ها! هڪ روايت موجب شيخ عثمان مرندوي لال شهباز قلندر 662 هجريءَ (64ـ 1263ع) ۾، پنهنجي ملڪ مرند کان ملتان وٽان ٿيندو هتي آيو. هي لڳ ڀڳ اهي ئي ڏينهن هئا جڏهن هلاڪو خان بغداد جي فتح (1258ع) لاءِ مرند وٽان لنگهيو هو.هو مخدوم جلال جهانيا اچ وارو، شيخ بهاءُ الدين ذڪريا ملتاني ۽ شيخ فريد الدين شڪر گنج جو يار ۽ هم
مي رقصم : قلندر شهباز (جنم 573هه / 78 ـ 1177ع ، وفات:21 شعبان 673هه / 19 فيروري 1275) ڪلهوڙن کانپوءِ سيوهڻ جو عروج ۽ اهميت بلڪل ختم ٿي وڃي ها، جيڪڏهن قلندر لال شهباز جو سيوهڻ ۾ آستانو نه هجي ها! هڪ روايت موجب شيخ عثمان مرندوي لال شهباز قلندر 662 هجريءَ (64ـ 1263ع) ۾، پنهنجي ملڪ مرند کان ملتان وٽان ٿيندو هتي آيو. هي لڳ ڀڳ اهي ئي ڏينهن هئا جڏهن هلاڪو خان بغداد جي فتح (1258ع) لاءِ مرند وٽان لنگهيو هو.هو مخدوم جلال جهانيا اچ وارو، شيخ بهاءُ الدين ذڪريا ملتاني ۽ شيخ فريد الدين شڪر گنج جو يار ۽ هم
سنڌ تي سمن جي راڄ جي ڪهاڻي لڳ ڀڳ 1300ع کان شروع ٿيندي جڏهن سنڌو درياهه رخ ڦيرائي ٺٽي طرف پنڌ شروع ڪيو
تاريخ جا ورق گم آهن. مومل راڻي جي ڪهاڻي همير سومري جي دور جي آهي. همير سومري 1400ع کان 1421ع تائين ڍٽ (ٿر) تي حڪومت ڪئي. گادي امرڪوٽ هئي ۽ ٽي وزير هئس. ڏونر ڀٽي، سنهڙو ڌماچاڻي ۽ راڻو مينڌرو. سومرن جي تاريخ پڙهجي ته سنن ۾ وڏو فرق اچي ٿو. سومرن جو پهريون حاڪم سومرو 1051ع ۾ تخت ڌڻي ٿيو. ان خاندان جو آخري ۽ اڻويهون حاڪم همير سومرو 1431ع ۾ مئو. دودو سومرو، سومرا خاندان جو ٻيون نمبر حاڪم هو. سندس جنگ 1323ع ۾ ماٿيلي لڳ علاءُ الدين خلجيءَ سان ٿي. اهي عجيب تاريخون ناهن. ته ٻيو ڇاهي؟ پهريون حاڪم سن 1051ع
ابن بطوطه 1337ع ۾ ٽي ڀيرا اکين سان گينڊو ڏٺو، اھو سمن جو دور ھو. ڪارو رڇ (جنھن کي بروھڪي ۽ بلوچي ٻولين جي اثر سبب سنڌ جا ماڻھو مـَمَ چوندا ھئا) گذريل صديءَ جي پوئين اڌ تائين کيرٿر ۾ موجو ھو.
تاريخدان سمن جي دور لاءِ 1351ع کان 1520ع تائين جو عرصو مقرر ڪن ٿا، پر سڀ محقق انهن تاريخن تي متفق نه آهن ڇاڪاڻ ته سمن کي سندن حڪومت ڪنهن ڏينهن اوچتي فتح سبب نه ملي هئي، ۽ نه وري انهن کان حڪومت هڪ ڏينهن اندر ڇڏائجي وئي هئي.
سنڌ ۾ ڄام تماچيءَ جي حڪومت 1369ع کان جنوري 1371ع ۽ 1388ع کان 1401ع تائين سمجهي وڃي ٿي. اها حقيقت آهي ته گندرا اڄ به ڪينجهر جي ڪپ تي موجود آهن، ڪينجهر به موجود آهي ۽ نوريءَ سان منسوب هڪ قبر به ... ۽ ڪينجهر جي ڪنڌيءَ تي هڪ عمارت شاهي مزاج جي نشاندهي به ڪري ٿي.
چون ٿا ته ڄام تماچي (ڄام انڙ جو پٽ) فيروز شاهه تغلق جي وفات کان پوءِ 1388ع ۾ جڏهن دهلي مان آزاد ٿي ٺٽي پهتو ۽ حڪومت ورتائين تڏهن شيخ حماد جمالي جي خانقاه ۽ ان جي ڀرسان مسجد به ٺهرايائين.
ماٿيلي جا کنڊر ٻڌائين ٿا ته اهو سومرن جي راڄ جي پڇاڙي يا سمن جي اوائلي ڏينهن ۾ آباد هو، يعني: چوڏهين پندرهين صدي عيسويءَ ۾. تحفته الڪرام موجب مومل گوجر بادشاهن جي اولاد مان هئي. ڊاڪٽر بلوچ راجا نند کي راٺوڙ پريوار مان سڏي ٿو (لوڪ ادب). ائبٽ صاحب جو خيال آهي ته ماٿيلي جو ڪوٽ راءُ گهراڻي 495ع ۾ ٺهرائڻ شروع ڪيو. ان کان پوءِ ٻيا گهراڻا ان تي عمارتون ٺاهيندا ويا، تان جو سن 1395ع ڌاري جڙي راس ٿيو. انهيءَ زماني ۾ راجا نند ڪوٽ تي حاڪم هو.
تاريخ جا ورق گم آهن. مومل راڻي جي ڪهاڻي همير سومري جي دور جي آهي. همير سومري 1400ع کان 1421ع تائين ڍٽ (ٿر) تي حڪومت ڪئي. گادي امرڪوٽ هئي ۽ ٽي وزير هئس. ڏونر ڀٽي، سنهڙو ڌماچاڻي ۽ راڻو مينڌرو. سومرن جي تاريخ پڙهجي ته سنن ۾ وڏو فرق اچي ٿو. سومرن جو پهريون حاڪم سومرو 1051ع ۾ تخت ڌڻي ٿيو. ان خاندان جو آخري ۽ اڻويهون حاڪم همير سومرو 1431ع ۾ مئو. دودو سومرو، سومرا خاندان جو ٻيون نمبر حاڪم هو. سندس جنگ 1323ع ۾ ماٿيلي لڳ علاءُ الدين خلجيءَ سان ٿي. اهي عجيب تاريخون ناهن. ته ٻيو ڇاهي؟ پهريون حاڪم سن 1051ع
تاريخ جا ورق گم آهن. مومل راڻي جي ڪهاڻي همير سومري جي دور جي آهي. همير سومري 1400ع کان 1421ع تائين ڍٽ (ٿر) تي حڪومت ڪئي. گادي امرڪوٽ هئي ۽ ٽي وزير هئس. ڏونر ڀٽي، سنهڙو ڌماچاڻي ۽ راڻو مينڌرو. سومرن جي تاريخ پڙهجي ته سنن ۾ وڏو فرق اچي ٿو. سومرن جو پهريون حاڪم سومرو 1051ع ۾ تخت ڌڻي ٿيو. ان خاندان جو آخري ۽ اڻويهون حاڪم همير سومرو 1431ع ۾ مئو. دودو سومرو، سومرا خاندان جو ٻيون نمبر حاڪم هو. سندس جنگ 1323ع ۾ ماٿيلي لڳ علاءُ الدين خلجيءَ سان ٿي. اهي عجيب تاريخون ناهن. ته ٻيو ڇاهي؟ پهريون حاڪم سن 1051ع
تاريخ جا ورق گم آهن. مومل راڻي جي ڪهاڻي همير سومري جي دور جي آهي. همير سومري 1400ع کان 1421ع تائين ڍٽ (ٿر) تي حڪومت ڪئي. گادي امرڪوٽ هئي ۽ ٽي وزير هئس. ڏونر ڀٽي، سنهڙو ڌماچاڻي ۽ راڻو مينڌرو. سومرن جي تاريخ پڙهجي ته سنن ۾ وڏو فرق اچي ٿو. سومرن جو پهريون حاڪم سومرو 1051ع ۾ تخت ڌڻي ٿيو. ان خاندان جو آخري ۽ اڻويهون حاڪم همير سومرو 1431ع ۾ مئو. دودو سومرو، سومرا خاندان جو ٻيون نمبر حاڪم هو. سندس جنگ 1323ع ۾ ماٿيلي لڳ علاءُ الدين خلجيءَ سان ٿي. اهي عجيب تاريخون ناهن. ته ٻيو ڇاهي؟ پهريون حاڪم سن 1051ع
مخدوم بلاول جي شهادت 26 نومبر 1522ع (پهرين محرم 929 هجري) تي ٿي. جڏهن ته سندن پيدائش جي تاريخ 1451ع (856 هجري) چئي وڃي ٿي. قاضي مشتاق متعلوي جي شجري موجب مخدوم بلاول سمون شاهي خاندان مان هو.سندس ڏاڏو مخدوم ادريس سمونسمي سلطان ڄام نظام الدين (وفات : 1508ع) جو ڀاءُ هو. مخدوم ادريس پنهنجي فقيري طبيعت سبب ٺٽو ڇڏي ٽَلٽيءَ ۾ آباد ٿيو هو.
. اهو شهر پنهنجي شان شوڪت جي انتها تي ڄام نندي ( ڄام نظام الدين : 866هه- 914 هه (1460ع -1508ع) جي مستحڪم حڪمرانيءَ واري دور ۾ پهتو. پر، ابتدائي ٺٽ يا شهر جو ابتدائي ماڳ ڪهڙو هو؟ هن موقعي تي ڊاڪٽر بلوچ صاحب ان ڏکئي سوال جو جواب ڏيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو:
گرونانڪ جي پيدائش پنجاب جي ضلعي شيخو پوره ۾ تلونڊي راءُ پوره نالي ڳوٺ ۾ رهندڙ کتري گهراڻي ۾ 15 اپريل 1469ع تي ٿي. سندس پيءُ جو نالو ڪالو راءُ يا ڪلياڻ چند مهتا هو. ماءُ جو نالو ترپتا ۽ ڀيڻ جو نالو نانڪي هو. 18 ورهين جي ڄمار ۾ سندس شادي ٿي. کيس ٻه پٽ ڄاوا. وڏو پٽ سري چند 1494ع ۾ ڄائو ٻيو پٽ لکميچند 1497ع جي فيبروريءَ ۾ ڄائو. گرونانڪ جو ديهانت 1538ع ۾ ٿيو. سندس اگني سنسڪار راوي نديءَ جي ڪناري ڪيو ويو. روايت آهي ته ديهانت کان اڳ گروءَ هڪ گيت گوڙي راڳ ۾ ڳاتو:
گرونانڪ جو جنم 15- اپريل 1469ع تي ٿيو. هن دور ۾ هيٺئن طبقي جا هندو طبقابراهمڻ بالادستي ۽ ريتن رسمن جي چيڀٽ ۾ نپوڙجي چڪا هئا، ٻئي طرف مسلمان حاڪمنپنهنجي مرضي ٿي هلائي، ان ڪري ماڻهو ٻِٽي تڪليف ۾ هئا. گرونانڪ جو پرچار سماجي اڻ برابرين خلاف هلچل ثابت ٿيو. سندس مرضي هئي ته ڪنهن ريت سڀ سوچون ”هڪ سچ“ تي متفق ٿين!
رگ ويد رچنا جو زمانو عام طور تي 1000 ق. م. سمجهيو وڃي ٿو پر ان ۾ ڏنل واقعا اڃا به قديم ٿي سگهن ٿا. واضح هجي ته سنڌو تهذيب جي زوالجو دور 1800 ق. م. ڪٿيو ويو آهي ۽ 1500 ق. م. کان سينٽرل ايشيا جا ڪي حملي آور قبيلا اپکنڊ ۾ اچڻ لڳا هئا. ديوتائن سان جنگ کان پوءِ هڙند ويران ٿي ويو. گهڻو گهڻو پوءِ سڪندر لوڌيءَ (1489/ 1517ع) هيءُ شهر آباد ڪيو ۽ ناهڙين کي جاگير ڪري ڏنائين. پراڻو شهر اڃا ڦٽل حالت ۾ آهي.
ان کان پوءِ ارغونن ۽ درياهه خان جا معرڪا ٿيا. نيٺ، 1490ع ۾ سلطان محمد مارجي ويو ۽ سنڌ جو وڃايل علائقو واپس ٿيو.
هيءَ رانئڪ شايد 1490ع کان ٺهڻ شروع ٿي. ان تحرير ۾ ارغونن تي درياهه خان جي ان فتح جو حوالو به آهي جنهن ۾ هن اميرالزنون جي وڏي پٽ کي جنگ جي ميدان ۾ شڪست ڏني هئي ۽ قتل ڪيو هو.
ملڪ راڄپال جي مقبري جي اتر اوڀر ۾ هي پڪسروَ مقبرو فتح خان جي همشيره ( ڄام نندي جي ڌيءَ) سان منسوب آهي. مقبري ۾ اندر عربي لکت 898هه (1492ع) جي تاريخ ڏيکاري ٿي. هيءَ اڏاوت به هڪ پوٺي تي آهي
رگ ويد رچنا جو زمانو عام طور تي 1000 ق. م. سمجهيو وڃي ٿو پر ان ۾ ڏنل واقعا اڃا به قديم ٿي سگهن ٿا. واضح هجي ته سنڌو تهذيب جي زوالجو دور 1800 ق. م. ڪٿيو ويو آهي ۽ 1500 ق. م. کان سينٽرل ايشيا جا ڪي حملي آور قبيلا اپکنڊ ۾ اچڻ لڳا هئا. ديوتائن سان جنگ کان پوءِ هڙند ويران ٿي ويو. گهڻو گهڻو پوءِ سڪندر لوڌيءَ (1489/ 1517ع) هيءُ شهر آباد ڪيو ۽ ناهڙين کي جاگير ڪري ڏنائين. پراڻو شهر اڃا ڦٽل حالت ۾ آهي.
ڄام نظام الدين جي مقبري واري عمارت تي ٿيل اُڪر سنڌي هنرمندن جي صدين جي تجربي جي عڪاس آهي. مقبري جي اندرئين دورازي جي سردر تي موجود تحرير موجب هيءَ عمارت 951هه (1509ع) ڌاري جي آهي، ۽ اها سلطان فيروز تعمير ڪرائي پر تاريخ دان ان تي شڪ ڏيکارين ٿا.
رگ ويد رچنا جو زمانو عام طور تي 1000 ق. م. سمجهيو وڃي ٿو پر ان ۾ ڏنل واقعا اڃا به قديم ٿي سگهن ٿا. واضح هجي ته سنڌو تهذيب جي زوالجو دور 1800 ق. م. ڪٿيو ويو آهي ۽ 1500 ق. م. کان سينٽرل ايشيا جا ڪي حملي آور قبيلا اپکنڊ ۾ اچڻ لڳا هئا. ديوتائن سان جنگ کان پوءِ هڙند ويران ٿي ويو. گهڻو گهڻو پوءِ سڪندر لوڌيءَ (1489/ 1517ع) هيءُ شهر آباد ڪيو ۽ ناهڙين کي جاگير ڪري ڏنائين. پراڻو شهر اڃا ڦٽل حالت ۾ آهي.
ان ئي دور ۾ بکر قلعي جي ڏکڻ اوڀر وارو خوني برج ڪيترن ئي سُورهين کي کائي ويو. اهو خوني برج 1520ع کان 1522ع تائين اگهاڙي ظلم جو مثال هو.
شاهه بيگ جيڪو قنڌار ڦرجڻ جي يقيني خطري کانپوءِ نئون علائقو هٿ ڪرڻ جي ڳڻتين ۾ هو، هڪدم تيار ٿي ويو، هن پهرين سبيءَ تي قبضو مستحڪم ڪري، سنڌ تي حملي جون تياريون ڪيون ۽ 1520ع جي پڇاڙيءَ ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي.
(1) سن 927 هه 11_ محرم کان 20 محرم تائين (1520 عيسوي) جڏهن شاهه بيگ ارغون ٺٽو فتح ڪيو. مبارڪ خان دولهه درياهه خان ۽ سندس ساٿين جا ڪنڌ ڪريا ۽ ٺٽي ۾ لٽ مار، رت باهه ۽ بي عزتين جو اڻکٽ سلسلو هلي پيو. مسجدن، مندرن، درسگاهن ۽ محلاتن جو شهر دونهن، ڌڌڙ، روڄ ۽ راڙي ۾ ٻڏي ويو هو، ماڻهن جي جسمن مان رت ۽ اکين مان لڙڪ کپي ويا هئا. سنڌ سنگدلي ۽ سختيءَ جو ههڙو باب شاهه خوارزم کان پوءِ پهريون ڀيرو ڏٺو. ديبل بندر سميت سنڌ جا ڪيئي شهر بلڪل ائين ئي سڙيا هوندا. شاهه بيگ ارغون جي حملي کانپوءِ اڪثريت کي غلام بڻايو و
انهن واقعن جو ذڪر ابن بطوطه پنهنجي سفر نامي ۾ ڪيو آهي. ان کان پوءِ ڄام انڙ 752 هه (1351ع) ڌاري ٺٽي تي پنهنجي گرفت مضبوط ڪري سگهيو، ۽ پوءِ، لڳ ڀڳ 170 سال سمن جي سلطنت جاري رهي. 1520ع ۾ شاهه بيگ ارغون ساموئيءَ وٽ جنگ ۾ درياهه خان کي شهيد ڪري ڇڏيو ۽ سما حڪومت جي چيلهه ڀڃي ڇڏي.
هن جو دور 973 هه _ 962 هه (1565ع _1555ع) آهي. سندس پيءُ مرزا عبدالعلي ترخان بخارا جو صوبيدار هو، جنهن کي اميرالزنون ارغون (جنگ ۾ قتل: 1507ع) پاليو هو. امير الزنون شاهه بيگ ارغون جو پيءُ هو. شاهه بيگ سن 1520ع (927هه) ۾ سمن جي سلطنت ختم ڪئي هئي.
قديم شهر اروڙ وٽان سنڌوءَ جو وهڪرو سن 946ع ۾ تبديل ٿيو، تڏهن کان بکر ۽ روهڙيءَ اهميت حاصل ڪئي. آهستي آهستي ماڻهن سکر وارو پاسو به وسايو. پر سکر شهر کي ان مهل وڌيڪ حيثيت ملي جڏهن اروڙ مڪمل تباهه ٿيو ۽ مغل دور ۾ خاص ڪري شاهه بيگ ارغون (وفات 1521ع- 928 هه) بکر جي ٻيٽ تان قديم ڪٽنبن کي لڏائي ڇڏيو. هونئن به سکر، بکر ۽ روهڙيءَ جي تاريخ کي هڪ ٻئي کان جدا ڪري نٿو سگهجي. البت اروڙ جي ڦِٽڻ کان پوءِ هيءُ علائقو وڌيڪ اهميت وٺي سگهيو. اسان ڏسون ٿا ته اروڙ جي ڦٽل آثارن مان سرون کڻائي بکر جو قلعو تعمير ڪرايو
مخدوم بلاول جي شهادت 26 نومبر 1522ع (پهرين محرم 929 هجري) تي ٿي. جڏهن ته سندن پيدائش جي تاريخ 1451ع (856 هجري) چئي وڃي ٿي. قاضي مشتاق متعلوي جي شجري موجب مخدوم بلاول سمون شاهي خاندان مان هو.سندس ڏاڏو مخدوم ادريس سمونسمي سلطان ڄام نظام الدين (وفات : 1508ع) جو ڀاءُ هو. مخدوم ادريس پنهنجي فقيري طبيعت سبب ٺٽو ڇڏي ٽَلٽيءَ ۾ آباد ٿيو هو.
جاني بيگ سنڌ جو آخري خودمختيار ترخان حڪمران هو، جنهن اڪبر اعظم جي سپه سالار خان خانان ۽ مير معصوم بکريءَ جي فوجن سان ڪافي چوٽون کائڻ کان پوءِ 1593ع ۾ ٻاهڙيءَ واري جنگ ۾ هڪ فوجي اٽڪل نه سمجهڻ سبب شڪست کاڌي هئي .
ڊي آءِ خان ۾ 1974ع ۾ گومل يونيورسٽي قائم ٿي ته ماڻهو ٽِڙي پيا. هڪ هزار ايڪڙن جي ايراضيءَ تي پکڙيل هن يونيورسٽيءَ مان ماڻهن کي وڏيون اميدون آهن، ان ڪري استاد، شاگرد ۽ شهري وڏي جذبي سان اداري جي ترقي، ساک ۽ مقصد جي ڪمن ۾ جنبي ويا. پاڪستان جي هر يونيورسٽي سياست جو ڳڙهه ٿي چڪي آهي، هر هنڌان خودڪار هٿيارن جا ٺڪاءَ ٻڌا ويا آهن پر گومل يونيورسٽي اڃا تائين بچيل آهي. ڪاش سڀ يونيورسٽيون پرامن تعليمي ادارا بڻجي وڃن.
روهڙيءَ کي تقدس وچان روهڙي شريف به سڏيو وڃي ٿو. سبب اهو ئي آهي ته هتي نبي سڳوري سان منسوب ’وار مبارڪ‘ آهي. وار مبارڪ درياهه جي ڪنڌي لڳ هڪ عمارت ۾ محفوظ آهي. 25x25 چورس فٽن جي ڪمري تي ٻڌل هنعمارت جو سائو گنبذ پري کان ڏسجي ٿو. وار مبارڪ سن 952 هه مطابق 1545ع ۾ روهڙي آيو پر اها عمارت غالباً مير محمد ڪلهوڙي (وفات: 1719ع) ٺهرائي(يا مرمت ڪرائي) هئي.
لاڙڪاڻي شهر کان اسانجو رخ باقراڻي، آريجا کان ٿيندو مهين جي دڙي طرف ٿيو. باقراڻيءَ کان فقط پنج ڪلوميٽر اوڀر ۾ اهو ماڳ آهي جنهن کي اسان تاريخ ۾ هٽڙي جي نالي سان ڪلهوڙن جو اهم مرڪز چوندا آهيون. هٽڙيءَ جو نئون نالو ڳوٺ مزاور(مجاور) لاشاري چئجي ته هروڀرو غلط به ڪونه ٿيندو. هتي ڪلهوڙا ڪڏهن ۽ ڪيئن آباد ٿيا؟ محمد هاشم حامي پنهنجي مضمون لاڙڪاڻو ڪلهوڙن جو دور ۾ لکي ٿو ته ”خان خانان سن 1000 هه (1591ع) ۾ سنڌ فتح ڪئي ۽ نذراني طور سنڌ جو هي حصو (هاڻوڪو لاڙڪاڻو) چانڊين کان کسي ميان آدم شاهه جي حوالي ڪيو ويو
(2) سن 1555ع جڏهن شاهه بيگ جي موت کان پوءِ سلطان محمود ۽ عيسيٰ خان ترخان جي پاڻ ۾ دشمني ٿي. عيسيٰ خان پورچوگيزن کي طلب ڪيو ۽ پورچوگيزن سپاهين کي موڪل ڏني ته وڃي شهر کي لٽين ۽ باهه ڏين. شهر کي باهه لڳي ۽ تاريخ جا ورق ڪوس کانپوءِ رت ۾ ريٽجي ويا. سپاهين تنهن وقت ۾ ايشيا جو سڀ کان وڏو سون جو ذخيرو ڦريو ۽ ٺٽي کان سمنڊ تائين سڄي ايراضي ساڙي ٻاري ويران ڪري اٺ هزار ماڻهو قتل ڪيا.
هن جو دور 973 هه _ 962 هه (1565ع _1555ع) آهي. سندس پيءُ مرزا عبدالعلي ترخان بخارا جو صوبيدار هو، جنهن کي اميرالزنون ارغون (جنگ ۾ قتل: 1507ع) پاليو هو. امير الزنون شاهه بيگ ارغون جو پيءُ هو. شاهه بيگ سن 1520ع (927هه) ۾ سمن جي سلطنت ختم ڪئي هئي.
هي مقبرو نواب خليل خان مهردار جي نالي سان منسوب هو جيڪو مرزا باقي بيگ جي دور ۾ امير هو. ان مقبري ۾ خليل خان دفن نه ٿيو. سلطان ابراهيم جي وفات 1559ع (966هه) ۾ ٿي هئي،
جان بابا کي مرزا صالح (سندس ڀاءُ ) جي قتل (1562ع) کان پوءِ پيءُ جو جانشين چونڊيو ويو. خود جان بابا کي به سندس ڀاءُ مرزا باقي بيگ جي دشمنيءَ سبب 1570ع (978هه) ۾ بي درديءَ سان قتل ڪيو ويو. سندس مقبرو جان بابا جي قبرستان جو ننڍو ڪامپليڪس پٿر جو جڙيل آهي.
جان بابا کي مرزا صالح (سندس ڀاءُ ) جي قتل (1562ع) کان پوءِ پيءُ جو جانشين چونڊيو ويو. خود جان بابا کي به سندس ڀاءُ مرزا باقي بيگ جي دشمنيءَ سبب 1570ع (978هه) ۾ بي درديءَ سان قتل ڪيو ويو. سندس مقبرو جان بابا جي قبرستان جو ننڍو ڪامپليڪس پٿر جو جڙيل آهي.
ٻاهرين ۽ ظاهري ڏيک ۾ شرفا خان جو مقبرو مرزا جاني بيگ جي مقبري کان بلڪل مختلف آهي پر حقيقت ۾ ان جو اندريون نقشو لڳ ڀڳ ساڳيو آهي. ساڳئي نقشي وارو ٽيون مقبرو سلطان ابراهيم جو آهي جيڪو مرزا باقي بيگ جي ڏينهن ۾ (1572_1584ع) ۾ ٺهي تيار ٿيو هو.
ڏند ڪٿائون پنهنجي جاءِ تي، تاريخ پنهنجي جاءِ تي! جُون 1581ع ۾ مغل شنشاهه جلال الدين اڪبر، پنهنجي زبردست فوج سان اٽڪ پهتو. ساڻس گڏ 500 ساٿي هئا. اڪبر اعظم، هتي ٻيڙين جي پُل ٻڌائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ بيربل کي قلعو تعمير ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. قلعو 1586ع ۾ ٺهي تيار ٿي ويو. قلعي جي تعمير ۾ شهنشاهه جي دلچسپيءَ جو اندازو ان مان هڻي سگهجي ٿو ته، بنياد پوڻ کان پوءِ اڪبر اعظم بنياد ڏٺا ۽ تعميرمڪمل ٿيڻ کانپوءِ وري آيو. هروڀرو ائين به ڪونه هو ته ڪو اڪبر اعظم خاص طور تي سيڙجي آيو، پر هو جڏهن به هن علائقي ۾ آيو، اٽڪ جي
مرزا باقي بيگ (حڪومت: 993_973 هه، 1585_1565ع) مرزا عيسيٰ (اول) جو ڇهون نمبر پٽ هو. هن جي ماءُ سنڌ جي سوڍن مان هئي، انڪري ارغون ۽ ترخان کيس ’سندي بچه‘ ڪري سڏيندا هئا (ترخان نامو).
چؤديواريءَ جي الهندي ديوار ۾ حسب معمول مسجد جو محراب آهي جيڪو اَٺ ڪنڊي جي اڌ وانگر آهي. محراب جو چوکٺ، ان جي پيشاني ۽ مصليٰ جي مٿئين حاشئي تي شاهوڪار جاميٽريائي ۽ گلدار چٽسالي آهي. قبرن تي موجود تاريخون 994هه (1586ع) ۽ 1000هه (1592ع) آهن.
ڏند ڪٿائون پنهنجي جاءِ تي، تاريخ پنهنجي جاءِ تي! جُون 1581ع ۾ مغل شنشاهه جلال الدين اڪبر، پنهنجي زبردست فوج سان اٽڪ پهتو. ساڻس گڏ 500 ساٿي هئا. اڪبر اعظم، هتي ٻيڙين جي پُل ٻڌائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ بيربل کي قلعو تعمير ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. قلعو 1586ع ۾ ٺهي تيار ٿي ويو. قلعي جي تعمير ۾ شهنشاهه جي دلچسپيءَ جو اندازو ان مان هڻي سگهجي ٿو ته، بنياد پوڻ کان پوءِ اڪبر اعظم بنياد ڏٺا ۽ تعميرمڪمل ٿيڻ کانپوءِ وري آيو. هروڀرو ائين به ڪونه هو ته ڪو اڪبر اعظم خاص طور تي سيڙجي آيو، پر هو جڏهن به هن علائقي ۾ آيو، اٽڪ جي
سڪندر اعظم، جنهن جاءِ تان سنڌو ٽپيو هوندو ان جو نالو هُنڊ (Hund) آهي. هتان سنگ مرمر ۾ گهڙيل سورج مکيءَ جا گل ۽ سنسڪرت ۾ لکيل ڪجهه ڪتاب به مليا آهن. چون ٿا ته هتان يوناني اثر جا سڪا به ملن ٿا، پر هٿ آيل لکتون، ستين يا اٺين صديءَ جون ٿي سگهن ٿيون. قديم آثارن جي ماهرن جو خيال آهي ته 1586ع ۾ اٽڪ وٽان ٻيڙين جي پل ٺهڻ کان اڳ تائين هُنڊ واري جاءِ تان درياهه ٽپيو ويندو هو. سڪندر، بابر ۽ محمود غزنوي به درياهه ٽپيا هئا. هن وقت هتي هندو دور ۽ مغل دور جا اهڃاڻ موجود آهن.
عام خيال آهي ته دبگير مسجد خسرو خان چرڪس 1588ع ۾ ٺهرائي هئي. ان مسجد جو هي نالو شايد ان جي پاڙي سبب پيو آهي
مرزا شاهه حسن جي زماني ۾ قلعي کي اڃا مضبوط ۽ بلند ڪيو ويو. ديوار چاليهه فُٽ بلند ٿي، ستر برج ۽ ست دروازا تعمير ٿيا. بکر ٻيٽ جي ماپ اٽڪل 1000x2500 فُٽ آهي. 91-1590ع (999هه) ڌاري اڪبر بادشاهه، بکر جو علائقو مير معصوم شاهه کي جاگيرطور ڏيئي ڇڏيو،
سکر جي اولهه واري حصي ۾ آدم جي شاهه جي ٽڪريءَ تي آدم شاهه ڪلهوڙي جو مقبرو آهي، جيڪو سنڌ جي ڪلهوڙا حاڪمن جو ڏاڏو هو. تاريخن موجب آفم شاهه ڄام چيني جي ڏهين پيڙهيءَ مان هو. هن سيد محمد جونپوري (ڄام نظام الدين جو همعصر) جي تحريڪ کي اڳتي وڌايو ۽ (غلام شاهه) هٽڙي وٽ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو. 1591ع ڌاري هو ديري غازي خان ويو ۽ پنهنجن مريدن جو پهريون دائرو قائم ڪيائين. سندس دائري ۽ مريدن جي وسعت سبب بکر سرڪار کيس گرفتار ڪيو ۽ ملتان جي گورنر مرزا ڪوڪلتاش ڏانهن اماڻيو، جنهن کيس 1600ع ۾ شهيد ڪرائي ڇڏيو.
چؤديواريءَ جي الهندي ديوار ۾ حسب معمول مسجد جو محراب آهي جيڪو اَٺ ڪنڊي جي اڌ وانگر آهي. محراب جو چوکٺ، ان جي پيشاني ۽ مصليٰ جي مٿئين حاشئي تي شاهوڪار جاميٽريائي ۽ گلدار چٽسالي آهي. قبرن تي موجود تاريخون 994هه (1586ع) ۽ 1000هه (1592ع) آهن.
منارو سکر جي سڃاڻپ آهي، جيڪو وچ شهر ۾ واقع آهي. مغل دور ۾ نواب معصوم شاهه بکري پنهنجي زندگيءَ ۾ هي يادگار ٺهرائڻ شروع ڪيو. ان جي اڏاوت سن 1593ع کان شروع ٿي، چوڏهن سالن ۾ يعني 1607ع ۾ مڪمل ٿي وئي. معصوم شاهه سنڌ جو تاريخ نويس حاڪم هو، سندس لکيل ڪتاب ’تاريخ معصومي‘ سنڌ جي تاريخ تي بنيادي ڪتاب مان هڪ آهي.مير معصوم شاهه اڪبر بادشاهه جو سکر تي مقرر اهم ۽ طاقتور نواب هو جنهن 1595ع ڌاري سبيءَ تي چڙهائي ڪري ان کي مغل راڄ ۾ شامل ڪيو هو ۽ پوءِ کيس اڪبر بادشاهه اتي گورنر مقرر ڪيو هو.
منارو سکر جي سڃاڻپ آهي، جيڪو وچ شهر ۾ واقع آهي. مغل دور ۾ نواب معصوم شاهه بکري پنهنجي زندگيءَ ۾ هي يادگار ٺهرائڻ شروع ڪيو. ان جي اڏاوت سن 1593ع کان شروع ٿي، چوڏهن سالن ۾ يعني 1607ع ۾ مڪمل ٿي وئي. معصوم شاهه سنڌ جو تاريخ نويس حاڪم هو، سندس لکيل ڪتاب ’تاريخ معصومي‘ سنڌ جي تاريخ تي بنيادي ڪتاب مان هڪ آهي.مير معصوم شاهه اڪبر بادشاهه جو سکر تي مقرر اهم ۽ طاقتور نواب هو جنهن 1595ع ڌاري سبيءَ تي چڙهائي ڪري ان کي مغل راڄ ۾ شامل ڪيو هو ۽ پوءِ کيس اڪبر بادشاهه اتي گورنر مقرر ڪيو هو.
سکر جي اولهه واري حصي ۾ آدم جي شاهه جي ٽڪريءَ تي آدم شاهه ڪلهوڙي جو مقبرو آهي، جيڪو سنڌ جي ڪلهوڙا حاڪمن جو ڏاڏو هو. تاريخن موجب آفم شاهه ڄام چيني جي ڏهين پيڙهيءَ مان هو. هن سيد محمد جونپوري (ڄام نظام الدين جو همعصر) جي تحريڪ کي اڳتي وڌايو ۽ (غلام شاهه) هٽڙي وٽ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو. 1591ع ڌاري هو ديري غازي خان ويو ۽ پنهنجن مريدن جو پهريون دائرو قائم ڪيائين. سندس دائري ۽ مريدن جي وسعت سبب بکر سرڪار کيس گرفتار ڪيو ۽ ملتان جي گورنر مرزا ڪوڪلتاش ڏانهن اماڻيو، جنهن کيس 1600ع ۾ شهيد ڪرائي ڇڏيو.
مرزا جانيءَ جو مقبرو اَٺ ڪُنڊو آهي، جنهن جي پٿري چؤديواريءَ جي اندرئين پاسي اولهندي ڀِت سان مسجد جوڙي وئي آهي. اها تعمير 1601ع (1009هه) جي معلوم ٿئي ٿي ان سال مرزا جاني بيگ وفات ڪئي هئي.
منارو سکر جي سڃاڻپ آهي، جيڪو وچ شهر ۾ واقع آهي. مغل دور ۾ نواب معصوم شاهه بکري پنهنجي زندگيءَ ۾ هي يادگار ٺهرائڻ شروع ڪيو. ان جي اڏاوت سن 1593ع کان شروع ٿي، چوڏهن سالن ۾ يعني 1607ع ۾ مڪمل ٿي وئي. معصوم شاهه سنڌ جو تاريخ نويس حاڪم هو، سندس لکيل ڪتاب ’تاريخ معصومي‘ سنڌ جي تاريخ تي بنيادي ڪتاب مان هڪ آهي.مير معصوم شاهه اڪبر بادشاهه جو سکر تي مقرر اهم ۽ طاقتور نواب هو جنهن 1595ع ڌاري سبيءَ تي چڙهائي ڪري ان کي مغل راڄ ۾ شامل ڪيو هو ۽ پوءِ کيس اڪبر بادشاهه اتي گورنر مقرر ڪيو هو.
هن کان پوءِ سندس پٽ غازي بيگ به (وفات: 1614ع مطابق 1022هه تائين) نالي ماتر گورنر رهيو، هن کي به ٺٽي ۾ رهڻ جي موڪل نه هئي.
شاهه لطيف بري اسلام آباد کان ڪوهه مري ويندي، پنڊيءَ کان 14-ميلن جي پنڌ تي سندس درگاهه آهي. سندس پيدائش جو سن 1617ع آهي. سندس عرس هر سال بهار جي مند ۾ ٿئي ٿو. سندس وفات 1705ع ۾ ٿي. ان لحاظ کان هيءُ صاحب شاهجهان ۽ اورنگزيب جو همعصر ٿيو.
هن ئي ماڳ تي نواب ولي محمد لغاريءَ 1828ع ۾ ٽالپرن جي پاران لشڪر ڪشيءَ مهل پنهنجو لشڪر لاٿو هو ۽ بنا مقابلي شڪارپور فتح ڪيو هو.
هيءَ مقبرو 1638ع (1048هه) جو آهي. مقبرو چؤديواريءَ جي مرڪز ۾ هڪ هيٺاهين پيلٽفارم تي ٺهيل آهي. مقبرو چوڪور آهي پر ان جون ڪنڊون بُرج نما گولائيءَ تي آهن ۽ هر برج تي مٿي چڙهڻ لاءِ ڏاڪڻ آهي.
باقي بيگ اوزبيڪ جو مقبرو هي قبرستان چؤديواريءَ جي اندر ٺهيل آهي. هن پڪسِري اڏاوت تي ڪاشيءَ جو ڪم به ٿيل آهي. هتي ڪشادي چؤديواريءَ ۾ ڪشادي ٿلهي تي، کليل آسمان هيٺ ڪجهه قبرون آهن. ان چؤديواريءَ ۾ اوڀر پاسي واري ڀت ۾ لنگهه ٺاهيو ويو آهي. اولهه پاسي کان ديوار ڊهي پئي آهي. چؤديواريءَ ۾ اولهه پاسي قبائين مسجد ٺهيل آهي جنهن جي اَٺ ڪُنڊي ڍيڍي (drum) مٿان ڪي قدر مخروطي گولائيءَ ۾ گنبذ آهي ۽ ڪارنس وٽ ڏندائين قطار جي آرائش آهي. اها اڏاوت 1640ع (1050هه) جي آهي.
مسجد جي سونهن اکرن سان نه، اک سان محسوس ڪري سگهبي. مسجد تي شاهجهان جو نالو ان ڪري پيو جو اها شاهجهان جي زماني ۾ سن 1644ع کان 1647ع ۾ ٺهي. 58_1657ع ڌاري وزير مير جلال رضويءَ مسجد ۾ فرش هڻايو.
مستطيل شڪل جي انهن جارن کي به محرابي آرائش ۽ ٻي ٽُڪ سان سينگاريو ويو آهي. جارن کي پٿريلين گهوڙين سان گڏ پاوا به ڏنا ويا آهن. هيءَ اڏاوت 1644ع (1054هه) جي آهي.
آڳاٽي تحرير موجب مسجد جي اڏاوت 1054هه (1644ع) ۾ شروع ٿي ۽ 1057هه (1647ع) ۾ مڪمل ٿي. مسجد جو فرش 1068هه (1657ع) ۾ ٻَڌو ويو. پهرين مرمت شهنشاهه اورنگ زيب جي دور ۾ 1104هه (1692ع) ۾ ٿي. ان کان پوءِ 1227 هه (1812ع) ۾ مير مراد علي خان ٽالپر مرمت ڪرائي. برطانوي راڄ ۾ پهريون ڀيرو 1855ع ۽ ٻيو ڀيرو 1894ع ۾ مرمت ٿي.
آڳاٽي تحرير موجب مسجد جي اڏاوت 1054هه (1644ع) ۾ شروع ٿي ۽ 1057هه (1647ع) ۾ مڪمل ٿي. مسجد جو فرش 1068هه (1657ع) ۾ ٻَڌو ويو. پهرين مرمت شهنشاهه اورنگ زيب جي دور ۾ 1104هه (1692ع) ۾ ٿي. ان کان پوءِ 1227 هه (1812ع) ۾ مير مراد علي خان ٽالپر مرمت ڪرائي. برطانوي راڄ ۾ پهريون ڀيرو 1855ع ۽ ٻيو ڀيرو 1894ع ۾ مرمت ٿي.
هن مغل گورنر (وفات 1649ع) جي نالي پٺيان ڪلان ڪوٽ کي ’تغرل آباد‘ به چيو ويو.
مسجد جي سونهن اکرن سان نه، اک سان محسوس ڪري سگهبي. مسجد تي شاهجهان جو نالو ان ڪري پيو جو اها شاهجهان جي زماني ۾ سن 1644ع کان 1647ع ۾ ٺهي. 58_1657ع ڌاري وزير مير جلال رضويءَ مسجد ۾ فرش هڻايو.
1099 هجري (1687ع) ۾ نواب مريد خان ٺٽي جو نواب ٿي آيو ۽ تغلق آباد ۾ رهيو. هن پاڻ سان راجپوت آبادي وڏي تعداد ۾ آندي هئي. ڇاڪاڻ ته هو نو مسلم هئڻ سبب سخت گير نه هو، ان ڪري ٺٽي جي عالمن هن کي برداشت نه پئي ڪيو ۽ هن کي جلد ئي معزول ڪرايو.
سنڌو تهذيب کي ٽن مکيه دورن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو گڏيل عرصو 3880 قبل مسيح کان 1700 قبل مسيح تائين لکيو وڃي ٿو، پر سنڌ ۾ تهذيب جا بنياد اڃا قديم آهن. ڪجهه سال اڳ سبيءَ جي ويجهو مهر ڳڙهه وٽ، ظاهر ٿيل آثار سنڌ جي تهذيبي تاريخ کي ايترو پوئتي کڻي ويا آهن جو، سواءِ فلسطين ۾ جيريڪو آثارن جي (جيڪي سڀ کان پراڻا سمجهيا وڃن ٿا) کان پوءِ ٻئي نمبر تي قديم ليکيا وڃن ٿا. مهر ڳڙهه ثقافت ست هزار سال اڳ ٺڪريءَ جي دور کان به اڳ موجود هئي. رحمان ٺيڙهي کان چار پنج ميل ڏکڻ ۾، گومل ٺيڙهي آهي جيڪا پڻ سنڌو تهذيب جو هڪ
شاهه لطيف بري اسلام آباد کان ڪوهه مري ويندي، پنڊيءَ کان 14-ميلن جي پنڌ تي سندس درگاهه آهي. سندس پيدائش جو سن 1617ع آهي. سندس عرس هر سال بهار جي مند ۾ ٿئي ٿو. سندس وفات 1705ع ۾ ٿي. ان لحاظ کان هيءُ صاحب شاهجهان ۽ اورنگزيب جو همعصر ٿيو.
روهڙيءَ کي تقدس وچان روهڙي شريف به سڏيو وڃي ٿو. سبب اهو ئي آهي ته هتي نبي سڳوري سان منسوب ’وار مبارڪ‘ آهي. وار مبارڪ درياهه جي ڪنڌي لڳ هڪ عمارت ۾ محفوظ آهي. 25x25 چورس فٽن جي ڪمري تي ٻڌل هنعمارت جو سائو گنبذ پري کان ڏسجي ٿو. وار مبارڪ سن 952 هه مطابق 1545ع ۾ روهڙي آيو پر اها عمارت غالباً مير محمد ڪلهوڙي (وفات: 1719ع) ٺهرائي(يا مرمت ڪرائي) هئي.
لاڙڪاڻي ۾ گهاڙ واهه جي اترين ڪنڌيءَ تي شاهه بهاري جو مقبرو آهي. عام ماڻهو هتي دعائون پنڻ وڃن ٿا. هُو اها ڳالهه وساري چڪا آهن ته شاهه بهارو اصل ۾ نور محمد ڪلهوڙي جو وزير ۽ سپه سالار هو، جنهن جي ذمي ڏهه هزار ماڻهو هئا. شاهه بهاري 1735ع ۾ وفات ڪئي. گهاڙ ڪئنال جي اتر ۾ هڪ چوڪور قلعو هوندو هو، جنهن کي چار مورچا هئا. اهي نشان هاڻي ڊهي چڪا آهن. سڄي لاڙڪاڻي پرڳڻي جي سنڀال ۽ ترقي سندس ذميواري هئي. چون ٿا ته هو سڄي عمر ۾ 84جنگيون وڙهيو ۽ سڀ کٽيائين. لاڙڪاڻي ضلعي ۾ ڪجهه قلعا ۽ واهه کوٽائڻ جو ڪم به سندس کا
ان ئي قسم جا ٻيا چار پر ننڍا برج هتي موجود هئا، جيڪي يقيناً مڌمت جي دور جون پاڇيون هيون. وچون منارو چوڌاري چئني منارن کان اوچو هو ۽ چئني منارن جا مٿيان حصا وچين برج جي پهرين منزل سان ڳنڍيل هئا. اهي برج 18 صديءَ جي منڍ تائين صحيح سلامت هئا پر پوءِ فضل علي هلاڻيءَ هيءُ علائقو فتح ڪيو ته ان کي به ڊاهي ڇڏيائين ۽ ان جون سرون دين ڳڙهه، صاحب ڳڙهه ۽ ڀاڳله جا قلعا اڏڻ ۾ کپائي ڇڏيائين.“ گزيٽيئر موجب ٻُڌن جي هيءَ عبادت گاهه ٽي ماڙ هئي جنهن جي مٿين منزل ڪڏهن ڪري؟ تنهنجو پتو ناهي پر وچين منزل 1740ع ۾ بهادر
ان کان پوءِ شڪارپور، بکر جي انتظام هيٺ آيو جتي ان وقت مغل حڪومت جا گورنر ويهندا هئا. انهن کان پوءِ ايرانين ۽ پٺاڻن 1743ع کان 1824 ع تائين حڪومت ڪئي.1843 ع تائين ٽالپرن جو دور رهيو، جنهن کان پوءِ انگريزن جي صاحبي شروع ٿي.
هن ئي ماڳ تي نواب ولي محمد لغاريءَ 1828ع ۾ ٽالپرن جي پاران لشڪر ڪشيءَ مهل پنهنجو لشڪر لاٿو هو ۽ بنا مقابلي شڪارپور فتح ڪيو هو.
اهو 59_1758ع جو جاگرافيائي واقعو هو، جڏهن سنڌوءَ پنهنجو وهڪرو ڦيرايو. ان کان اڳ درياهه، هالا کان نصر پور طرف وهندو هو. ڪلهوڙن کي مغل، پٺاڻن ۽ ايرانين به ايترو تنگ نه ڪيو هوندو، جيترو سنڌوءَ ڪيو. هُو پنهنجي دور ۾ لڳ ڀڳ هر وقت پنهنجيون گاديون بدلائيندا پئي رهيا. نيٺ هڪ ڏينهن (1758ع ڌاري) درياهه پاڻ فيصلو ڪيو ۽ هالا وٽان سکر ڏکڻ ڏانهن سفر شروع ڪيائين. ان ئي وقت سنڌوءَ جو وهڪرو گدو بندر وٽان جاري ٿيو ۽ ان جو هڪ ڦاٽ ڦليليءَ جي صورت ۾ حيدرآباد جي اتر کان ڦٽي هليو.
سنڌوءَ جي هُن پار حيدرآباد جو شهر آهي. حيدرآباد، سنڌ جي دل ۽ صوبي جو ٻيو نمبر وڏو شهر اڄڪلهه سنڌي مهاجر وڳوڙن ۾ رتوڇاڻ تي نڍال ٿي پيو آهي. جڏهن 1768ع ۾ غلام شاهه ڪلهوڙي هن شهر جو بنياد وڌو تڏهن هڪ دعا قلعي جي دروازي تي هڻائي ڇڏي هئائين، ”يا رب اجعل هذا بلد امنا“ ”اي رب هن شهر کي امن وارو ڪر!“
جڏهن 1768ع (1182 هجري) ڌاري غلام شاهه ڪلهوڙي حيدرآباد تي قلعو ٻڌائڻ جو فيصلو ڪيو، تڏهن هڪ واهه ڦليلي کان قلعي تائين پئي آيو. قلعو فقط ٻن مهينن ۾ ٺهي راس ٿيو. ان واهه کي اڳي فقط ’واهه‘ سڏيندا هئا پر انگريزن جي وقت ۾ ان کي ’ڊومڻ واهه‘ سڏيو ويو. ان واهه ۾ ٻيڙيون هلنديون هيون، جيڪي قلعي جي ويجهو مال لاهينديون چاڙهينديون هيون. اڄڪلهه ان واهه جي حيثيت حيدرآباد جي گندي نالي واري آهي. جنهن مان شهر جو ڪِنو پاڻي خارج ٿئي ٿو.
لاڙڪاڻي ۾ گهاڙ واهه جي اترين ڪنڌيءَ تي شاهه بهاري جو مقبرو آهي. عام ماڻهو هتي دعائون پنڻ وڃن ٿا. هُو اها ڳالهه وساري چڪا آهن ته شاهه بهارو اصل ۾ نور محمد ڪلهوڙي جو وزير ۽ سپه سالار هو، جنهن جي ذمي ڏهه هزار ماڻهو هئا. شاهه بهاري 1735ع ۾ وفات ڪئي. گهاڙ ڪئنال جي اتر ۾ هڪ چوڪور قلعو هوندو هو، جنهن کي چار مورچا هئا. اهي نشان هاڻي ڊهي چڪا آهن. سڄي لاڙڪاڻي پرڳڻي جي سنڀال ۽ ترقي سندس ذميواري هئي. چون ٿا ته هو سڄي عمر ۾ 84جنگيون وڙهيو ۽ سڀ کٽيائين. لاڙڪاڻي ضلعي ۾ ڪجهه قلعا ۽ واهه کوٽائڻ جو ڪم به سندس کا
آدم شاهه جي ٽڪريءَ تي اڇي رنگ جا ٽي چار مقبرا آهن، انهن مان سڀ کان اوچو ۽ نمايان چوڪنڊو ۽ اٺڪنڊي ڳچيءَ وارو مقبرو آدم شاهه جو آهي. هي مقبرو ميان غلام شاهه ڪلهوڙي 1774ع ۾ ٺهرايو هو.
1843ع ۾ حيدرآباد جي آبادي ويهه هزار ماڻهن تي ٻڌل هئي جڏهن ته 1808ع ڌاري به 15000 کن هئي. غلام شاهه ڪلهوڙي کان سواءِ ٻين ڪلهوڙن حيدرآباد کي گهٽ اهميت ڏني پر جڏهن مير فتح خان 1789ع ڪلهوڙن کان سنڌ ڇڏائي، ان کان پوءِ حيدرآباد اوج طرف وڌيو. اهو ئي وقت هو جڏهن گدو بندر به ٺهيو.
حيدرآباد ۾ ميرن جي پهرين چوياري 1782ع ۾ قائم ٿي. اهو امن امان جو زمانو هو. ٻي چوياريءَ جي آخر ۾، ملڪ جون حالتون خراب ٿيون. انگريز، هندستان تي قبضو ڪندا ٿي ويا. هندستان ۾ فقط سنڌ، پنجاب ۽ اؤڌ سندن حڪومت کان ٻاهر هئا. ڪپڙي جي صنعت پنهنجو عروج ۽ زوال ڏسي چڪي هئي. ماڻهن کي ميرن جي بي وسيءَ جو احساس ٿي چڪو هو ۽ انگريزن جي قوت کان ڊنل هئا. فاتح سنڌ، پنهنجي وقت ۾ ڪابل کي ڍل ڏيڻ منظور ڪئي هئي ۽ ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو هو. 1775ع ۾ انگريزن جي بند ٿيل واپاري ڪوٺي 1790ع ۾ ٻيهر کلي پر ڪابل جي دٻاءَ سبب ٽالپرن س
رگ ويد رچنا جو زمانو عام طور تي 1000 ق. م. سمجهيو وڃي ٿو پر ان ۾ ڏنل واقعا اڃا به قديم ٿي سگهن ٿا. واضح هجي ته سنڌو تهذيب جي زوالجو دور 1800 ق. م. ڪٿيو ويو آهي ۽ 1500 ق. م. کان سينٽرل ايشيا جا ڪي حملي آور قبيلا اپکنڊ ۾ اچڻ لڳا هئا. ديوتائن سان جنگ کان پوءِ هڙند ويران ٿي ويو. گهڻو گهڻو پوءِ سڪندر لوڌيءَ (1489/ 1517ع) هيءُ شهر آباد ڪيو ۽ ناهڙين کي جاگير ڪري ڏنائين. پراڻو شهر اڃا ڦٽل حالت ۾ آهي.
اڳتي هلي رنجيت سنگهه (حڪومت: 1839-1801ع)جهڙو ڪردار سامهون آيو جنهن پاڻ کي ”سِک شاهي“ جو مهاراجا مسلط ڪيو. هن پنهنجي حڪومت جون حدون پشاور کان ڪشمير، ستلج نديءَ کان سنڌ جي سرحدن تائين وڌايون. سندس نيت سنڌ جي ٽالپر راڄ تي به قبضو ڪرڻ جي به هئي پر اتي انگريزن جا مفاد سامهون اچي ويا.
اٽڪ جو قلعو 1812ع ۾ رنجيت سنگهه جي هٿ چڙهي ويو، جنهن کان پوءِ هن واديءَ جو الهندو حصو به سک راڄ جي اثر ۾ ايندو ويو. قلعو 1849ع تائين سندس هٿ ۾ رهيو.
شايد 1819 ڌاري جي ڳالهه آهي جو سڄو شهر درياهه ۾ غرق ٿي ويو. جنهن کانپوءِ سرڪار ماڻهن جي مدد ڪري پراڻي شهر کان ٽي ميل پري نئون شهر ٻڌايو. هاڻوڪو مٺڻ ڪوٽ نئون شهر آهي جنهن ڪري شهر ۾ رٿابنديءَ جي جهلڪ محسوس ڪري سگهجي ٿي.
ڊي آءِ خان ۾ 1974ع ۾ گومل يونيورسٽي قائم ٿي ته ماڻهو ٽِڙي پيا. هڪ هزار ايڪڙن جي ايراضيءَ تي پکڙيل هن يونيورسٽيءَ مان ماڻهن کي وڏيون اميدون آهن، ان ڪري استاد، شاگرد ۽ شهري وڏي جذبي سان اداري جي ترقي، ساک ۽ مقصد جي ڪمن ۾ جنبي ويا. پاڪستان جي هر يونيورسٽي سياست جو ڳڙهه ٿي چڪي آهي، هر هنڌان خودڪار هٿيارن جا ٺڪاءَ ٻڌا ويا آهن پر گومل يونيورسٽي اڃا تائين بچيل آهي. ڪاش سڀ يونيورسٽيون پرامن تعليمي ادارا بڻجي وڃن.
شري بابا بنکنڊي 1823ع ڌاري هن آستان تي پهتو ۽ هڪ سؤ ورهين جي ڄمار ۾ 1863ع ڌاري پرلوڪ پڌاري ويو. سندس اصل نالو ٻالچند هو پر ڇاڪاڻ ته هن نون سالن جي عمر ۾ گهر ڇڏيو ۽ بَنَ جو راهي ٿيو تنهن ڪري سندس گروءَ نالو مٽائي ’بن کنڊي‘ رکي ڇڏيو. هُو ذات جو برهمڻ ۽ اداسي پنٿ سان واسطو رکندڙ هو. اداسي پنٿي معنيٰ اهڙو ساڌو جيڪو سڄي عمر شادي نه ڪري ۽ پنهنجو اندر ماري ڇڏي . اداسي پنٿي سنياسي ۽ ساڌو ويرانن ۾ رهي پوري ڌيان سان تپسيا ڪندا آهن.اسان وٽ اداسي پنٿ سک مت سان لاڳاپيل رهيو آهي پر پوءِ ڏٺو ويو ته ڪي ’اداسي
هن ئي ماڳ تي نواب ولي محمد لغاريءَ 1828ع ۾ ٽالپرن جي پاران لشڪر ڪشيءَ مهل پنهنجو لشڪر لاٿو هو ۽ بنا مقابلي شڪارپور فتح ڪيو هو.
سنڌوءَ تي ڏکڻ کان اتر طرف سفر ڪندڙ مهم جُو ۽ “ٽريولس ان ٽو بخارا اينڊ واويج آف انڊس” جو ليکڪ اليگزينڊر برنس، هتان 07-آگسٽ 1837ع تي لنگهيو هو. پر يوناني فاتح اليگزينڊر سنڌو درياهه ڪٿان ٽپيو هوندو؟ اهو سوال محققن جي ڳچيءَ ۾ پئجي ويو آهي. پر عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته لنڊاءِ (ڪابل ندي) ۽ سنڌوءَ جي ميلاپ واري ماڳ کان اٽڪل 5 يا 6 ميل مٿي اها جاءِ آهي، جتان سڪندر اعظم سنڌو ٽپيو هوندو، ڇو ته اتي سنڌوءَ جو وهڪرو ايترو گهڻو، تکو ۽ اونهو ناهي جيترو اٽڪ وٽ آهي. اٽڪ جي قلعي وٽ ترسي اليگزينڊر برنس قلعي
اڳتي هلي رنجيت سنگهه (حڪومت: 1839-1801ع)جهڙو ڪردار سامهون آيو جنهن پاڻ کي ”سِک شاهي“ جو مهاراجا مسلط ڪيو. هن پنهنجي حڪومت جون حدون پشاور کان ڪشمير، ستلج نديءَ کان سنڌ جي سرحدن تائين وڌايون. سندس نيت سنڌ جي ٽالپر راڄ تي به قبضو ڪرڻ جي به هئي پر اتي انگريزن جا مفاد سامهون اچي ويا.
23-مارچ 1839ع تي ليفٽيننٽ وليم بار پنهنجي پارٽيءَ سان جڏهن اٽڪ وٽ پهتو ته اتي هڪ وڏو طوفان اچي چڪو هو، جنهن وڏي تباهي مچائي هئي. طوفاني ڳڙي، ٻئي نقصان سميت سنڌوءَ تي ٺهيل ٻيڙين واري پل جو نالو نشان به ڊاهي ڇڏيو هو. ساڳي پل جو اطلاع 1831ع ۾ وليم مور ڪرافٽ (William Moorcroft) جي رپورٽ مان به ملي ٿو جنهن رنجيت سنگهه جي اجازت سان قلعي جو معائنو ڪيو هو. ان کانپوءِ مختلف انگريزن 1860ع ۽ 1878ع ڌاري اٽڪ وٽ جيڪي اسڪيچ ۽ منظر ڪينواس تي چٽيا آهن، انهن ۾ به ٻيڙين جي پُل صاف ظاهر آهي. 26-آڪٽوبر 1878ع تي ڇپيل
جنوريءَ 1841ع ڌاري جي ڳالهه آهي، جو ناگا پربت جي قدمن ۾ هڪ وڏو گليشئر اچي ڪريو، جنهن ڪري تربيلا کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو بنهه گهٽجي ويو. اها صورتحال ڇهن مهينن تائين جاري رهي ... ۽ پوءِ اوچتو اهو قدرتي برفاني بند ڀڄي پيو. پشاور کان ڏهن ميلن تائين ٻوڙان ٻوڙ ٿي وئي. چئن شهرن سميت 20 ڳوٺ ٻڏي ويا. اهو واقعو، جُون مهيني ۾ منجهند جو 2-وڳي ڌاري ٿيو. اهو سڀ ڪجهه ايترو تڪڙو ٿيو جو ڪنهن کي موقعو ئي نه مليو. ڪارو پاڻي مختلف ڍورن مان ڌوڪيندو آيو ۽ زندگيءَ کي لوڙهي ويو. ان واقعي ۾ 500 سک سپاهي به لڙهي ويا هئا.
ان کان پوءِ شڪارپور، بکر جي انتظام هيٺ آيو جتي ان وقت مغل حڪومت جا گورنر ويهندا هئا. انهن کان پوءِ ايرانين ۽ پٺاڻن 1743ع کان 1824 ع تائين حڪومت ڪئي.1843 ع تائين ٽالپرن جو دور رهيو، جنهن کان پوءِ انگريزن جي صاحبي شروع ٿي.
سن 1843ع ۾ جڏهن انگريزن جا ڳرا قدم پيا ته انهن گنبذ وارين جاين مان هڪجاءِ ۾ پوسٽ آفيس ۽ ٻيءَ ۾ شراب خانو کوليو. 1928ع ڌاري سيد ڪرم علي شاهه (سائين اميد علي شاهه عرف ڏاڏا شاهه جو والد ۽ خيرپور مان پيپلز پارٽيءَ جي هاڻوڪي قومي اسيمبلي ميمبر سيد پرويز علي شاهه جو ڏاڏو) انگريزن جي اجازت سان انهيءَ عمارتن کي چؤديواري ڏياري.
1840ع ۾ افغانستان ۾ انگريزن کي شڪست ملي ۽ ڪابل خالي ڪيائون. انگريزن جو نه رڳو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو پر ساخ به متاثرپئي ٿين. ان دوران بروهين قلات تي قبضو ڪيو. ان جا خار انگريزن سنڌ مان ڪڍيا ۽ مير نصير خان تي نوان شرط وڌا جيڪي غيرواجب ۽ سخت هئا. نيٺ 1843ع ۾ مياڻي ۽ دٻي واريون جنگيون لڳيون جن ۾ سنڌين شڪست کاڌي.
اها فيبروري 1843ع جي پهرين هفتي جي ڳالهه آهي جڏهن ٽالپرن ڏٺو ته هاڻي انگريز بنهه نه مڙندا ۽ چارلس نيپئر هر دليل ۽ هر ٺاهه کي رد ڪندو ٽالپر راڄ جي خاتمي لاءِ آخري بهانا پيش ڪري رهيو آهي.
انگريزن سان بارودي ويڙهه اصل ۾ 15_ فيبروري 1843ع کان شروع ٿي. 16 فيبروري ٿي چارلس نيپئر مٽياريءَ لڳ حيدرآباد کان 17_ميلن جي پنڌ تي ٽي هزار لشڪر سان گڏ اچي پهتو هو. 15_فيبروريءَ تي مير شهداد خان انگريزن جي ريزيڊنسيءَ تي حملو ڪيو هو، اها ريزيڊنسي حيدرآباد کان ٽي ميل اتر اولهه ۾ هئي. بارود گهٽ هئڻ سبب حملو ناڪام ٿي ويو هو.
سهراباڻين (خيرپور) مان مير علي مراد انگريزن جو طرفدار هو، تنهن ڪري انگريزن سندن رياست برقرار رکي. باقي مير پهرين قيد ٿيا، پوءِ ڪلڪتي ۾ نظربند ٿيا، پوءِ بچيل ميرن کي سنڌ ۾ جاگيرون ڏنيون ويون. 1846ع ۾ سنڌ کي بمبئيءَ سان لاڳو ڪري ڪمشنري صوبو بڻايو ويو. جُون 1936ع ۾ سنڌ بمبئيءَ کان جدا ٿي.
1856ع ڌاري هندستان سرڪار اٽڪ وٽ سنڌوءَ هيٺان هڪ سرنگهه کوٽڻ جو ڪم به شروع ڪيو هو پر اهو ڪم نه ٿي نه ٿيو، نيٺ پنجاب اسٽيٽ ريلوي فيصلو ڪيو ته نديءَ مٿان پُل ٺاهي وڃي. 1883ع جي هڪ لکت موجب اها سرنگهه سچ پچ ته 1862ع ۾ مڪمل به ٿي هئي پر اها پاڻيءَ سان ڀرجي وڃڻ سبب بيڪار ٿي وئي ڇو ته ان مان پاڻي ڪڍڻ مشڪل هو.
ٻٻر سنڌ ۾ سڀ کان گهڻو آهي، پر درياهي ٻيلن جي صورت ۾. ٻٻر جا هٿرادو ننڍا ننڍا ٻيلا پوکڻ جو رواج سنڌ ۾ 1858ع کان پيو آهي، جڏهن سنڌ جي ڪمشنر بارٽلي فيئر هڪ سرڪيولر ذريعي پنهنجن ڊپٽي ڪمشنر کي حڪم ڪيو ته اهي هاري ڪٽنبن کي ڏهن ڏهن ايڪڙن جي ايراضي مفت فراهم ڪن، ته جيئن اهي ان زمين تي وڻ پوکين. سنڌ ۾ ”هڙي“ معنيٰ خانگي زرعي زمين تي ٻٻرن جو جهڳٽو. وڻن جي ٻين قسمن جي اهڙن جهڳٽن کي هڙي نٿو چيو وڃي. هن وقت حيدرآباد ضلعي ۾ هڙيون پوکڻ جو رواج آهي پر اتر ۽ لاڙ ۾ اهو رواج گهٽ آهي. هن وقت وڌ ۾ وڌ هڙيون حيدرآباد ۽
جان برائٽ 24 -جون 1858ع: پنج يا ڇهه صوبا مڪمل اختيارين سان هڪ جدا رياست ٿي ويندا. ڏسو جنگ آزادي 1857ع ۾ ٿي آهي ۽ هڪ سال اندر مسلمانن کي آزاد ملڪ جو آسرو يا رشوت آڇي وئي آهي
پير مهر علي شاهه هيءُ اهو ئي صوفي شاعر آهي جنهن جو شعر سڀني ٻڌو آهي ته ڪٿي مهر علي، ڪٿي تيري ثنا گستاخ اکيان ڪٿي جا لڙيان! هيءُ درويش 1859ع ۾ ڄائو. گولڙهه شريف ۾ مرڪز ٺاهيائين جيڪو مارگله جي دامن ۾ اٽڪ ۽ جهلم جي وچ تي آهي. پير مهر علي شاهه ڪجهه ڪتاب به لکيا ۽ مريدن جي سياسي رهنمائي به ڪئي. پهرين مهاڀاري لڙائي وقت هن پنهنجن مريدن کي هدايت ڪئي هئي ته اهي انگريزن جي لشڪر ۾ ڀرتي ٿي سامراجي ڌر نه ٿين. هن ڪڏهن به ڪنهن انگريز عملدار جي حڪم تي حاضري نه ڏني.
شري بابا بنکنڊي 1823ع ڌاري هن آستان تي پهتو ۽ هڪ سؤ ورهين جي ڄمار ۾ 1863ع ڌاري پرلوڪ پڌاري ويو. سندس اصل نالو ٻالچند هو پر ڇاڪاڻ ته هن نون سالن جي عمر ۾ گهر ڇڏيو ۽ بَنَ جو راهي ٿيو تنهن ڪري سندس گروءَ نالو مٽائي ’بن کنڊي‘ رکي ڇڏيو. هُو ذات جو برهمڻ ۽ اداسي پنٿ سان واسطو رکندڙ هو. اداسي پنٿي معنيٰ اهڙو ساڌو جيڪو سڄي عمر شادي نه ڪري ۽ پنهنجو اندر ماري ڇڏي . اداسي پنٿي سنياسي ۽ ساڌو ويرانن ۾ رهي پوري ڌيان سان تپسيا ڪندا آهن.اسان وٽ اداسي پنٿ سک مت سان لاڳاپيل رهيو آهي پر پوءِ ڏٺو ويو ته ڪي ’اداسي
1867ع جي انگن اکرن موجب تحصيل ديري غازي خان جي آبادي هڪ لک چاليهه هزار هئي. ٻين تحصيلن جي آبادي ڪجهه هن ريت هئي: ڄام پور 62 هزار ۽ راڄڻ پور 72 هزار. ديري غازي خان کي هر دور ۾ وڏي اهميت حاصل رهي آهي ڇو ته اتي گذريل صديءَ ۾ به باقاعدي فوجي ڇانوڻي موجود هئي.
1870ع ڌاري ڪرنل ’نچن‘ پتڻ منارا وٽ کوٽائي ڪرائي هئي پر چون ٿا ته ان وقت هڪ ڏاڍي عجيب ڳالهه ٿي. کوٽائيءَ دوران زمين مان ڏاڍو ڌپارو پاڻياٺو مادو نڪتو جنهن تي وڏا وڏا ماڪوڙا ويٺل هئا. ان مخلوق جنهن کي به چڪ پاتو اهو اتي جو اتي ڦٿڪي مري ويو، جنهن کان پوءِ کوٽائي بند ڪئي وئي. اندازو آهي ته پتڻ مناري وارو آڳاٽو شهر لڳ ڀڳ هڪ سؤ چورس ميلن تي پکڙيل هو جڏهن ته ڀرپاسي ۾ چئن پنجن ميلن جي دائري ۾ لڀجندڙ اڪثر دڙا هن ئي شهر جا مختلف پاڙا هئا. هن شهر جو اصل نالو ڇا هو؟ ڪو به ٻڌائي نه سگهيو آهي. البت سڪندر اعظم
ڄام پور جي تاريخ منشي حڪم چند (1875ع) لکي ٿو ته: ”آباديءَ جو پراڻو حال معلوم ناهي سواءِ ان جي ته ڇهه سؤ سال اڳ ڄام نالي جنهن جي قوم جٽ مانڪ هئي، هن شهر کي آباد ڪيو ۽ ان جي نالي تي شهر جو نالو ڄام پور ٿيو ... ذڪر ڪيل مانڪ جو اولاد هاڻي هن شهر ۾ ناهي ...1868ع ۾ پختين عمارتن سان هڪ سڌي بازار ٺاهي وئي جيڪا سهڻي آهي ... بازار جو ڪجهه حصو اُس کان بچڻ لاءِ ڍڪيل آهي .... شهر ۾ ٿانو ٺاهڻ ۽ ڪاٺيءَ جو ڪم تمام سٺو ٿئي ٿو ... شهر ۾ آفيم ۽ نير جو ڪم تمام گهڻو ٿئي ٿو ... دڪاندار مال خريد ڪري دڪان تي رکن ٿا ج
واگھه يا پٽاپٽي شينھن سنڌوءَ جي ٻيلن ۾ 1878ع ۽ 1886ع ۾ به ڏٺا ويا. ڪارو شينھن 1928ع ۾ جيڪب آباد ۽ 1939ع ۾ روھڙيءَ ۾ ڏٺو ويو. بگھڙ، چِٽو، سِيسر، روجھه ۽ سانبر ته ويجھي ماضيءَ ۾ به موجود ھئا. سانبر اصل ھِند سِنڌ جو پَھـرُو آھي پر ھتان نابود ٿي ويو آھي. گھڻو اڳ ان جا ڪي داڻا يورپ کڄي ويا ھئا، جتي انھن جا نه رڳو ڌڻ ٿي ويا آھن پر اھي اُتي جھنگلي جيوت جو حصو ٿي ويا آھن.
ديرو اسماعيل خان، لڳ ڀڳ چار سؤ سال پراڻو (سورهين صديءَ جو) شهر آهي. مقامي زبان ۾ ديرو معنيٰ ٿاڪ، ڪئمپ يا چوڪي آهي. 1882ع ڌاري شهر جي آبادي 23 هزار هئي.
اٽڪ واري پل جو ڪم 1880ع کان هٿ ۾ کنيو ويو پر اصل ڪم ڊسمبر 1882ع ۾ شروع ٿيو. پُل مئي 1883ع ۾ جڙي تيار ٿي ۽ ٽريفڪ لاءِ کولي وئي. اٽڪ تي پُل وجهڻ جو هيءَ چئلنج لنڊن جي هڪ ڪمپني ويسٽ وڊ بئلي اينڊ ڪمپني قبول ڪيو هو. چئلنج ان ڪري ٿو چئجي ته اها درياهه جي وڌ ۾ وڌ سطح کان به مٿي ٻڌڻي هئي، يعني نوي فٽن کان مٿي! ڪهڙي خبر ته هن پورالي نديءَ جي من ۾ ڪڏهن ڪهڙي ڳالهه ٿي اچي ۽ ڀرجي ڀرجي ٻوڙان ٻوڙ ڪري!
اٽڪ واري پل جو ڪم 1880ع کان هٿ ۾ کنيو ويو پر اصل ڪم ڊسمبر 1882ع ۾ شروع ٿيو. پُل مئي 1883ع ۾ جڙي تيار ٿي ۽ ٽريفڪ لاءِ کولي وئي. اٽڪ تي پُل وجهڻ جو هيءَ چئلنج لنڊن جي هڪ ڪمپني ويسٽ وڊ بئلي اينڊ ڪمپني قبول ڪيو هو. چئلنج ان ڪري ٿو چئجي ته اها درياهه جي وڌ ۾ وڌ سطح کان به مٿي ٻڌڻي هئي، يعني نوي فٽن کان مٿي! ڪهڙي خبر ته هن پورالي نديءَ جي من ۾ ڪڏهن ڪهڙي ڳالهه ٿي اچي ۽ ڀرجي ڀرجي ٻوڙان ٻوڙ ڪري!
ڄام پور جي تاريخ منشي حڪم چند (1875ع) لکي ٿو ته: ”آباديءَ جو پراڻو حال معلوم ناهي سواءِ ان جي ته ڇهه سؤ سال اڳ ڄام نالي جنهن جي قوم جٽ مانڪ هئي، هن شهر کي آباد ڪيو ۽ ان جي نالي تي شهر جو نالو ڄام پور ٿيو ... ذڪر ڪيل مانڪ جو اولاد هاڻي هن شهر ۾ ناهي ...1868ع ۾ پختين عمارتن سان هڪ سڌي بازار ٺاهي وئي جيڪا سهڻي آهي ... بازار جو ڪجهه حصو اُس کان بچڻ لاءِ ڍڪيل آهي .... شهر ۾ ٿانو ٺاهڻ ۽ ڪاٺيءَ جو ڪم تمام سٺو ٿئي ٿو ... شهر ۾ آفيم ۽ نير جو ڪم تمام گهڻو ٿئي ٿو ... دڪاندار مال خريد ڪري دڪان تي رکن ٿا ج
انگريزن بهادر ملڪ ۾ ريلوي سرشتو قائم ڪرڻ ۾ گهڻي سرگرمي ڏيکاري. ريلوي سرشتي لاءِ سڀ کان ڏکيو ڪم درياهن تي پليون وجهڻ هو. لئنسڊائون پل 1888ع ۾ ٺهي پوري ٿي ۽ ٻئي سال 17 مارچ 1889ع تي اچ وڃ لاءِ کولي وئي. پل جو نالو تڏهوڪي انگريز وائسراءِ لارڊ لئنسڊائون جي پويان رکيو ويو ۽ ان جو افتتاح بمبئيءَ جي گورنر لارڊ ري (Lord Reay) ڪيو. پل جي اڏاوت ڏهن سالن جي عرصي ۾ مڪمل ٿي وئي، ان سان گڏ سنڌوءَ جا ٻئي ڪنارا ڳنڍجي هڪ ٿي پيا. پل ٺهڻ کان اڳ ريلوي جا مسافر ۽ گاڏا آگبوٽن جي ذريعي درياهه ٽپندا هئا.
انگريزن بهادر ملڪ ۾ ريلوي سرشتو قائم ڪرڻ ۾ گهڻي سرگرمي ڏيکاري. ريلوي سرشتي لاءِ سڀ کان ڏکيو ڪم درياهن تي پليون وجهڻ هو. لئنسڊائون پل 1888ع ۾ ٺهي پوري ٿي ۽ ٻئي سال 17 مارچ 1889ع تي اچ وڃ لاءِ کولي وئي. پل جو نالو تڏهوڪي انگريز وائسراءِ لارڊ لئنسڊائون جي پويان رکيو ويو ۽ ان جو افتتاح بمبئيءَ جي گورنر لارڊ ري (Lord Reay) ڪيو. پل جي اڏاوت ڏهن سالن جي عرصي ۾ مڪمل ٿي وئي، ان سان گڏ سنڌوءَ جا ٻئي ڪنارا ڳنڍجي هڪ ٿي پيا. پل ٺهڻ کان اڳ ريلوي جا مسافر ۽ گاڏا آگبوٽن جي ذريعي درياهه ٽپندا هئا.
رضا علي عابدي جنهن بي بي سي لاءِ ”شير دريا“ جي عنوان هيٺ دستاويزي رپورٽ تيار ڪئي آهي، پڻ ساڳي ڳالهه جي تصديق ڪندي وڌيڪ چوي ٿو ته 1964ع ۾ ٺاهيل اريگيشن اسڪيم به مفاد پرست طبقي جي زمينن کي آباد ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي، جنهن ڪري عام ماڻهوءَ کي ڪو به فائدو نه مليو. عابديءَ ڪالاباغ بابت رپورٽ ۾ پنجاب جي جاگيردارن جي مفادن جو ذڪر به ڪيو آهي جنهن موجب ڪالاباغ کي سرحد صوبي جي قدرتي حدن ۾ رکڻ بدران 1901ع ۾ پنجاب جي حدن ۾ شامل ڪيو ويو.
علامه علي خان ابڙي جي والد جو نالو عمر خان ۽ والده جو نالو بصره خاتون هو. عمر فقير صوفي منش، عقل فهم جو مالڪ هو، پر شريعت ۽ روزي نماز کان پاسيرو هو، ’دوزخ کي دڙڪو ۽ بهشت کي دلاسو‘ سمجهندو هو. هن پنهنجن سڀني پٽن کي پڙهائڻ جو فيصلو ڪيو. ان طرح علي خان ابڙو اسڪول وڃڻ لڳو ۽ ٻارهن ورهين جي عمر ۾ 1901ع ۾ سنڌ مدرسي ۾ داخل ٿيو. 1906ع ۾ سنڌ مدرسي مان مئٽرڪ ڪيائين، پرنسپال وائنس صاحب جي همت افزائيءَ سان جهونا ڳڙهه ۽ بمبئيءَ مان تعليم ورتائين ۽ فيلو ٿي رهيو. 1912ع ۾ ايم. اي ڪيائين.
اھو 1902ع ڌاري جو واقعو آھي جڏھن ھڪ انگريز مسٽر ڪارليس ڪُتي جي قبر لڳ بندوق سان ھڪ رڇ ماري تصديق ڪئي ته مـَم ڪو ٻيو نه پر ھِماليائي ڪارو رڇ ھو، جنھن جي ڇاتيءَ تي انگريزي اکر ’V‛ شڪل جو اڇو پَٽو ھوندو آھي ۽ اڪثر ڀولائي فقير انھن کي ناڪيلي وجھي نچائيندا آھن
مسٽر ڊوئلس 1903ع ۾ تجويز پيش ڪئي ته هتي هڪ پل تعمير ڪرائي وڃي. پوءِ بمبئي سرڪار سکر بئراج بابت تجويز تي فزيبلٽي گهرائي. 1909ع ڌاري لنڊن ۾ هڪ اعليٰ سطحي ڪاميٽيءَ رٿا جو جائزو ورتو جنهن وڏي پئماني تي رٿا جي تجويز ڏني. چون ٿا ته 1913ع ڌاري هيءَ رٿا رد به ٿي هئي پر پوءِ 1919ع ۾ بئراج اڏڻ جي فيصلي کي آخري شڪل ڏني وئي. سکر بئراج ۽ ڪئنال پروجيڪٽ کي جون 1923ع ۾ آخري شڪل ڏيئي 1_ جولاءِ 1923ع تي ڪم شروع ڪيو ويو. واهن جي تعمير جنوري 1925ع کان شروع ٿي. هيڊ ورڪس جو آغاز آڪٽوبر 1929ع کان ٿيو، ڊسمبر 1931ع تي ر
بهاولپور رياست جو گزيٽيئر 1904ع ۾ ڄاڻائي ٿو ته، ”رحيم يار خان کان پنج ميل ڏکڻ ۾ سنڌوءَ جي قديم وهڪري جي اڀرندي ڪپ تي وسيع کنڊر ’پتن منارا‘ موجود آهي. قديم وقتن جي لازوال تعمير جوفقط هڪ نمونو ڦٽل برج جي صورت ۾ بيٺو آهي. ان ئي قسم جا ٻيا چار پر ننڍا برج هتي موجود هئا، جيڪي يقيناً مڌمت جي دور جون پاڇيون هيون.
مورڪرافٽ کان اڳ پورچوگيز پادري عيسائيت جو پرچار ڪرڻ پهتا هئا پر تبتين جي عقيدن آڏو، سندن دال نه ڳري ۽ مايوس وريا. مورڪرافٽ کان هڪ سؤ سال پوءِ 1907ع ڌاري هڪ سوئڊش مهم جو Seven Hedin مورڪرافٽ جي پيرن تي نڪتو. هنن ٻنهي مانسرور ۽ ڪئلاش جي جيڪا منظر ڪشي ڪئي آهي سا ڏسي ۽ پڙهي هندو ڏند ڪٿائن تي پيار اچي وڃي ٿو.
هيءَ پل 1907ع ڌاري ٺهي تيار ٿي هئي ۽ ان جو انجنيئر اهو ساڳيو آهي جنهن لئنڊسڊائون پل تي پنهنجي مهارت جو مظاهرو ڪيو هو
مسٽر ڊوئلس 1903ع ۾ تجويز پيش ڪئي ته هتي هڪ پل تعمير ڪرائي وڃي. پوءِ بمبئي سرڪار سکر بئراج بابت تجويز تي فزيبلٽي گهرائي. 1909ع ڌاري لنڊن ۾ هڪ اعليٰ سطحي ڪاميٽيءَ رٿا جو جائزو ورتو جنهن وڏي پئماني تي رٿا جي تجويز ڏني. چون ٿا ته 1913ع ڌاري هيءَ رٿا رد به ٿي هئي پر پوءِ 1919ع ۾ بئراج اڏڻ جي فيصلي کي آخري شڪل ڏني وئي. سکر بئراج ۽ ڪئنال پروجيڪٽ کي جون 1923ع ۾ آخري شڪل ڏيئي 1_ جولاءِ 1923ع تي ڪم شروع ڪيو ويو. واهن جي تعمير جنوري 1925ع کان شروع ٿي. هيڊ ورڪس جو آغاز آڪٽوبر 1929ع کان ٿيو، ڊسمبر 1931ع تي ر
عبدالحق ولد بچل وقاصي جو ذڪر هلندي مٿيون سڀ ڳالهيون اچي ويون. عجيب فقير منش، سخي مڙد، ڪچهري جو مور ۽ دوستن جو وسيع حلقو رکندڙ شخص هو. جهڙوڪر سڄي ويهين صديءَ تي محيط رهيو. ڏهين آڪٽوبر 1910ع تي تولد ٿيو ۽ ٽين سيپٽمبر 1996 ع تي ٽنڊي آدم ۾ وفات پاتائين ۽ اتيئي انهيءَ هنڌ مدفون آهي جا جاءِ پاڻ پسند ڪري ڏيکاري ويو هو.
24- 1923ع ۾ ٿيل کوٽاين ۽ سنڌو تهذيب جي دريافت کانپوءِ سر مارٽيمر وهيلر (Sir Mortimer Wheeler) خيال ڏيکاريو هو ته هڙپا ۽ مُهين جي دڙي جي وچ ۾ ساڳي تهذيب جا ٻيا آثار ملي سگهن ٿا. اهو علائقو سرسوتي يا هاڪڙو ماٿري ٿي سگهيو ٿي. کوجنا جي نتيجي ۾ هندستاني علائقي ۾ هاڪڙي جي ڪنڌيءَ تان سنڌو تهذيب جا سؤ کن ماڳ لڌا ويا. 1974 کان 1977ع جي وچ ۾ ڊاڪٽر رفيق مغل فقط بهاولپور ڊويزن ۾ چار سؤ کن کنڊر رڪارڊ تي آندا جن جا دور چار هزار سال قبل مسيح کان ٻه هزار سال قبل مسيح تائين آهن. اهي کنڊر گهڻو ڪري هاڪڙو ماٿريءَ ج
ڊملوٽي تي پهرين هڪ کوهه هو، جنهن تي پپر جو وڻ هو ۽ هندن جو تيرٿ آستان هو. پر پوءِ انگريزن هٿان 1882ع ۾ پاڻيءَ جي فراهميءَ جو پهريون منصوبو ٺاهيو ۽ ڏهه کوهه کڻايا. انهن کوهن مان روزانو 50 لک گئلن پاڻي، ويهه ميل ڊگهي زمين دوز رستي ذريعي ڪراچي پهچايو ويندو هو. ان رٿا ۾ 1923ع ڌاري توسيع ٿي پر 1942ع ڌاري ٻي وڏي جنگ دوران ڪراچيءَ جي آبادي وڌي، تڏهن هڪ ڪروڙ پنجاهه لک گئلن پاڻيءَ جي فراهمي ٿي. ايڏي فراهمي ڊملوٽي کوهن جي وس کان ٻاهر هئي، نتيجي ۾ کوهن جو پاڻي هيٺ لهي ويو. 1951ع ۾ جڏهن ڪراچيءَ جي آبادي 23
مسٽر ڊوئلس 1903ع ۾ تجويز پيش ڪئي ته هتي هڪ پل تعمير ڪرائي وڃي. پوءِ بمبئي سرڪار سکر بئراج بابت تجويز تي فزيبلٽي گهرائي. 1909ع ڌاري لنڊن ۾ هڪ اعليٰ سطحي ڪاميٽيءَ رٿا جو جائزو ورتو جنهن وڏي پئماني تي رٿا جي تجويز ڏني. چون ٿا ته 1913ع ڌاري هيءَ رٿا رد به ٿي هئي پر پوءِ 1919ع ۾ بئراج اڏڻ جي فيصلي کي آخري شڪل ڏني وئي. سکر بئراج ۽ ڪئنال پروجيڪٽ کي جون 1923ع ۾ آخري شڪل ڏيئي 1_ جولاءِ 1923ع تي ڪم شروع ڪيو ويو. واهن جي تعمير جنوري 1925ع کان شروع ٿي. هيڊ ورڪس جو آغاز آڪٽوبر 1929ع کان ٿيو، ڊسمبر 1931ع تي ر
مسٽر ڊوئلس 1903ع ۾ تجويز پيش ڪئي ته هتي هڪ پل تعمير ڪرائي وڃي. پوءِ بمبئي سرڪار سکر بئراج بابت تجويز تي فزيبلٽي گهرائي. 1909ع ڌاري لنڊن ۾ هڪ اعليٰ سطحي ڪاميٽيءَ رٿا جو جائزو ورتو جنهن وڏي پئماني تي رٿا جي تجويز ڏني. چون ٿا ته 1913ع ڌاري هيءَ رٿا رد به ٿي هئي پر پوءِ 1919ع ۾ بئراج اڏڻ جي فيصلي کي آخري شڪل ڏني وئي. سکر بئراج ۽ ڪئنال پروجيڪٽ کي جون 1923ع ۾ آخري شڪل ڏيئي 1_ جولاءِ 1923ع تي ڪم شروع ڪيو ويو. واهن جي تعمير جنوري 1925ع کان شروع ٿي. هيڊ ورڪس جو آغاز آڪٽوبر 1929ع کان ٿيو، ڊسمبر 1931ع تي ر
سن 1924ع مطابق 27 رمضان المبارڪ، شب قدر ۽ جمعت الوداع جي رات جي آخري پهر ۾، پرهه ڦٽيءَ کان اڳ، مان ساڳي انهيءَ جاءِ تي ڄائس جتي بابا ڄائو هو. امان کي اهو ڏينهن ۽ تاريخ چٽيءَ طرح ياد هو.
جمال ابڙي 2 مئي 1924ع تي ميھڙ شھر جي ڀرسان ڳوٺ سانگي ديهه منگواڻي ۾ علي خان ابڙي جي گھر ۾ جنم ورتو.
تنهن جي معنيٰ ته منهنجي ڄم جي صحيح تاريخ آهي جمعو ٽين مئي 1924ع، ڳوٺ سانگي تعلقو ميهڙ. اسڪول ۾ منهنجي ڄم جي تاريخ لکي وئي ڏهين اپريل 1925ع، انهي ڪري مون رٽائر ڪيو ڏهين اپريل 1985ع تي. نوڪريءَ ۾ ڄمڻ جو هنڌ لکيو ويو دادو، ڇاڪاڻ ته ضلعو دادو هو. پاسپورٽ ۾ ڪڏهن منگواڻي ڪڏهن ميهڙ ڄاڻايم. ائين ڄم جي جاءِ مغالطو ٿي ويندو آهي. جمال ابڙي جو جنم ڏينھن
اين جي مجمدار 1927ع کان 1933ع تائين سنڌ ۾ کوجنائن جي سلسلي ۾ جهرڪن کانپوءِ ٿرون ٽڪريءَ ڏانهن ويو هو، جيڪا ٺٽي ۽ گهاري جي وچ ۾ ٺٽي کان ڏهاڪو کن ميل اولهه ۾ آهي. هيءَ ننڍڙي ٽڪري سورجاڻي ۽ مڪليءَ جي ڪا ڇاڙ آهي. اها وسيع پٽن ۾ ٽيهه پنجٽيهه فٽ اوچي ٽڪري آهي. مجمدار کان اڳ مسٽر ڪارٽر هتان ٿي ويو هو، جنهن جو ذڪر هينري ڪزنس پنهنجي ڪتاب ’اينٽي ڪئٽيز آف سنڌ‘ ۾ ڪيو آهي.
واگھه يا پٽاپٽي شينھن سنڌوءَ جي ٻيلن ۾ 1878ع ۽ 1886ع ۾ به ڏٺا ويا. ڪارو شينھن 1928ع ۾ جيڪب آباد ۽ 1939ع ۾ روھڙيءَ ۾ ڏٺو ويو. بگھڙ، چِٽو، سِيسر، روجھه ۽ سانبر ته ويجھي ماضيءَ ۾ به موجود ھئا. سانبر اصل ھِند سِنڌ جو پَھـرُو آھي پر ھتان نابود ٿي ويو آھي. گھڻو اڳ ان جا ڪي داڻا يورپ کڄي ويا ھئا، جتي انھن جا نه رڳو ڌڻ ٿي ويا آھن پر اھي اُتي جھنگلي جيوت جو حصو ٿي ويا آھن.
ڀنڀور جي کوٽائيءَ جو ابتدائي ڪم 1929 ۾ مجمدار صاحب ڪيو، پر اهي تجرباتي کوٽايون هيون ته جيئن اسلام کان آڳاٽي دور جو ڪو پتو پوي. پر هن کي ڪا به ڪاميابي نه ٿي. هن کي هڪ ديوار جي ڀرسان عرب دور جا 80 ٽامي جا سِڪا ۽ ڪاشيءَ جا چمڪدار ٿانوَ مليا. ان کان پوءِ مسٽر الڪاڪ 1951 ۾ ڀنڀور ۾ کوٽائي ڪرائي ۽ نتيجو ڪڍيو ته هي عرب دور جو شهر آهي ۽ ان جو ديبل سان ڪو به واسطو نه آهي.“
ٻئي طرف جاگرافيائي صورتحال هيءَ آهي ته سنڌوءَ جو پاڻي اٽڪ کان ڪالاباغ تائين سوڙهي جابلو ماٿريءَ مان لنگهي ٿو. هن ماٿريءَ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ ڪابل نديءَ جو پاڻي به اچي شامل ٿئي ٿو. اها سوڙهي ماٿري 28 آگسٽ 1929ع تي هڪ خوفناڪ ٻوڏ جو سبب بڻجي وئي. ٿيو ڇا ته ان سال سنڌو درياهه 12 لک ڪيو سڪ پاڻي کڻي گجندو اچي پهتو. سوڙهي ماٿريءَ مان ايترو پاڻي لنگهڻ جي گنجائش ڪونه هئي. پاڻي پوئتي بيهجي ويو. پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ڪري ڪابل نديءَ جو پاڻي سنڌوءَ ۾ لهي نه پيو سگهي. نتيجي ۾ ان جي سطح به وڌي وئي ۽ نوشهري سميت وڌيڪ
مسٽر ڊوئلس 1903ع ۾ تجويز پيش ڪئي ته هتي هڪ پل تعمير ڪرائي وڃي. پوءِ بمبئي سرڪار سکر بئراج بابت تجويز تي فزيبلٽي گهرائي. 1909ع ڌاري لنڊن ۾ هڪ اعليٰ سطحي ڪاميٽيءَ رٿا جو جائزو ورتو جنهن وڏي پئماني تي رٿا جي تجويز ڏني. چون ٿا ته 1913ع ڌاري هيءَ رٿا رد به ٿي هئي پر پوءِ 1919ع ۾ بئراج اڏڻ جي فيصلي کي آخري شڪل ڏني وئي. سکر بئراج ۽ ڪئنال پروجيڪٽ کي جون 1923ع ۾ آخري شڪل ڏيئي 1_ جولاءِ 1923ع تي ڪم شروع ڪيو ويو. واهن جي تعمير جنوري 1925ع کان شروع ٿي. هيڊ ورڪس جو آغاز آڪٽوبر 1929ع کان ٿيو، ڊسمبر 1931ع تي ر
پتن جي ماڙي اهو ممڪن ئي ناهي ته ڪو ماڻهو لئنسڊائون پل رستي سکر کان روهڙي وڃڻ وقت پتڻ جي ماڙي نه ڏسي. اها ست ماڙ عمارت پاڪستان ٺهڻ کان اڳ ٺهي. هيءَ ’ڪنهيا لال ڪاٽيج‘ آهي، جيڪا 1934ع ۾ ٺهي هئي. ڳاڙهين سرن سان ٺهيل عمارت جون مٿيون ٽي منزلون خوبصورت گئلرين ۽ ٽيرسن تي ٻڌل آهن. سچ پچ ته هندو سيٺين کي سهڻيون عمارتون اڏڻ جو شوق هو. پتن جي ماڙيءَ وانگر بيٺل هيءَ عمارت سڄي سنڌ ۾ پنهنجي نوعيت جي اڪيلي عمارت آهي. اسان پتن جي ماڙيءَ جي ڇت تان بيهي سنڌوءَ جو منظر نه ڏٺو آهي پر يقين سان چئي سگهجي ٿو ته اهو
سهراباڻين (خيرپور) مان مير علي مراد انگريزن جو طرفدار هو، تنهن ڪري انگريزن سندن رياست برقرار رکي. باقي مير پهرين قيد ٿيا، پوءِ ڪلڪتي ۾ نظربند ٿيا، پوءِ بچيل ميرن کي سنڌ ۾ جاگيرون ڏنيون ويون. 1846ع ۾ سنڌ کي بمبئيءَ سان لاڳو ڪري ڪمشنري صوبو بڻايو ويو. جُون 1936ع ۾ سنڌ بمبئيءَ کان جدا ٿي.
ميهڙ مان لنگهندي اسان کي 1983ع ۽ 1986ع واريون ايمآرڊي تحريڪون ياد اچن ٿيون. انهن تحريڪن جي دوران ميهڙ ۽ خيرپور ناٿن شاهه ۾ ڄڻ جوالا مکي ڦاٽي پيو هو. هتان لنگهندي احساس ٿئي ٿو ته فوج ڪيڏي نه وڏي قوت آهي، جيڪا سياسي مقصدن ۾ ڦاسائي وئي هئي. سچ پچ ته ڌرتيءَ تي فقط ٻه ئي قوتون آهن: عوام جو فيصلو ۽ هٿيار. پر اها به ڪيڏي نه عجيب ڳالهه آهي جو ايمآرڊي واري هلچل دوران ۽ پوءِ به ميهڙ ۽ دادو پوليس کي سرڪاري حڪم ملندو رهيو آهي ته هٿيار جمع ڪرايو! ائين شايد ڪنهن به ٻئي ضلعي جي تاريخ ۾ نه ٿيو آهي.
ان ڏينهن، ان مهل، ان گهڙي، منهنجي عمر هئي ٻارهن سال يارهن مهينا. هن جي اڃا به گهٽ هوندي. اهو معمولي چهرو جو مان اڪثر روزانو ڏسندو هئس سو ساڳيو ئي اهڙو هئو جهڙو روز! پر ان ڏينهن ان مهل، ان گهڙيءَ، 11 مارچ 1938ع ڪچڙي منجهند، وقت 11 بجه، جيئن ئي ان خاموش مجسمي تي نظر پئي ته اوچتو هڪ وڏو ڀونچال آيو، زلزلو هئو، ٽاڪوڙو هئو، طوفان هئو، سڄو آسمان ۽ زمين هيٺ مٿي ٿي ويا، پکي پکڻ، وڻ ٽڻ، هوائون ۽ پن مانڌاڻ ۾ پئجي ويا. ٻاهرين ڪائنات ته ٺهيو پر منهنجي اندرين ڪائنات ۾ به وڍڪٽ، زير زبر، مانڌاڻ ۽ مٽ سٽ جو وڏ
گڊو بئراج جي ابتدائي رٿا 1942ع ۾ ٺهي. بند 4445 فُٽ ڊگهو آهي، جنهن ۾ سٺ سٺ فوٽن جا 64 دروازا آهن. 50- فوٽن جو، بوٽ لاڪ اٿس جنهن مان ٻيڙيون لنگهي سگهن ٿيون. هڪ ڪٿ موجب هن بئراج مان نڪتل شاخن ۽ واهن جي ڪل ڊيگهه 2444 ميل آهي. گڊو بئراج پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو بئراج آهي، جنهن سان 11- ملين هيڪٽر يعني 27- ملين ايڪڙ زمين آباد ٿئي ٿي. گڊو مزاري هڪ ڌاڙيل هو جيڪو گڊو ويجهو هڪ ڍنڍ ۾ لڪندو هو. ان ڍنڍ تي گڊوءَ جونالو پيو. پوءِ ان ڍنڍ وٽ بئراج پيو ته اهو نالو بئراج تي پئجي ويو.
قائداعظم به مسلم ليگ جي اجلاس دهلي منعقده 1943ع ۾ صاف چيو ته لنڊن ۾ رهندڙ ڪن نوجوانن ۾ ’اهو خيال پيدا ٿيو‘ ته اتر هندستان جو هڪ حصو هندستان کان الڳ ڪري ان کي پاڪستان نالو ڏنو وڃي.
. 44- 1943ع ۾ بنگال ۾ آيل ڏڪار دوران رضاڪار طور خدمتون سرانجام ڏيڻ لاءِ بنگال ويو.
علي خان صاحب 1945ع ڌاري قرآن پاڪ جو تفسير ۽ ترجمو لکڻ شروع ڪيو ۽ جُون 1954ع ۾ مڪمل ڪيائين. اهو ”تفسير المنير“ اٽڪل 1200 صفحن تي مشتمل آهي، جيڪو 1998ع ۾ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچيءَ پاران شايع ٿيو، علي خان ابڙو صاحب تاريخ 16 جولاءِ 1954ع تي لاڙڪاڻي ۾ دل جي عارضي سبب انتقال ڪري ويو. سندس آخري آرامگاهه لاڙڪاڻي شهر ۾ درگاهه قائم شاهه بخاري لڳ قبرستان ۾ آهي. سندس اولاد ۾ شمس الدين ابڙو وڪيل لاڙڪاڻي جي مشهور ۽ قانوندان شخصيت ٿي رهيو، ٻيو نمبر پٽ ناميارو ليکڪ جمال ابڙو عدليه جي شعبي سان وابسته رهيو ۽ ٽيون نمب
انور هڪ پريس رپورٽ جي مطالعي ۾ مصروف ٿي ويو. ٿوري دير کانپوءِ ڪنڌ کڻي چوي ٿو، ”1945ع ۾ انگريزن، سنڌ ۽ پنجاب حڪومتن جياعليٰ آبپاشي عملدارن کي سڏائي سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ ٺاهه ڪرايو هو. ان ٺاهه موجب سنڌ، سنڌو درياهه مان 75 سيڪڙو پاڻيءَ جي حقدار آهي ۽ پنجاب 25 سيڪڙو حقدار آهي، جڏهن ته پنجاب جي ٻين ندين مان 96 سيڪڙو پاڻيءَ تي پنجاب جو حق آهي ۽ 4 سيڪڙو سنڌ جو حق آهي. ان ٺاهه دوران هڪ ٻيو بحث به ٿيو ته هندستان سان پاڻين بابت ٿيل ٺاهه ۾ جيڪو پاڻي هندستان کي وڪيو ويو ان ۾ 6 سيڪڙو کن سن
جناح بئراج جناح بئراج 1947ع ۾ ٺهي. ڪالاباغ جي جابلو سلسلي جي توڙ کانپوءِ آزاد سنڌوءَ تي هيءَ پهرين ڇاٻ آهي، جنهن سنڌوءَ کي نستو ڪري ڇڏيو آهي. جناح بئراج کان اتر پاسي سنڌو ندي، سمنڊ وانگر اٿاهه آهي پر هيٺانهينءَ طرف سنڌوءَ جو منظر ڏسي دل اداس ٿي وئي. ساڳيو ڄامشوري وارو منظر هو ... درياهه جي پيٽ ۾ سڪي ٻيلاٽيون ٿيل سنڌو، جنهن جي هڪ پاسي کان سنڌوءَ جو وهڪرو ڦليليءَ کان ڪجهه وڏو هو.
چشمه جهلم لنڪ ڪئنال جي ضرورت ان ڪري پيش آئي جو ڀارت مان ايندڙ درياهن جو پاڻي ٻن ملڪن وچ ۾ تڪرار جو سبب بڻجي ويو. اپ کنڊ جي ورهاڱي کان اڳ پنجاب ۾ بياس، ستلج، راوي چناب ۽ جهلم جي پاڻين تي پوک ٿيندي هئي پر ورهاڱيءَ کانپوءِ 1- اپريل 1948ع تي بياس ستلج ۽ راويءَ جو پاڻي ڀارت بند ڪري ڇڏيو. معاملو وڃي عالمي سطح تي پهتو. اهو جواهر لال نهرو ۽ لياقت علي خان جي حڪومتن جو دور هو. ڳالهيون ٿيون، نتيجي ۾ 4- مئي 1948ع تي درياهن جو پاڻي جاري ٿيو. نيٺ سيپٽمبر 1960ع ۾ سنڌو طاس ٺاهه هيٺ ٽن درياهن جو پاڻي ڀارت کي ڏنو
چشمه جهلم لنڪ ڪئنال جي ضرورت ان ڪري پيش آئي جو ڀارت مان ايندڙ درياهن جو پاڻي ٻن ملڪن وچ ۾ تڪرار جو سبب بڻجي ويو. اپ کنڊ جي ورهاڱي کان اڳ پنجاب ۾ بياس، ستلج، راوي چناب ۽ جهلم جي پاڻين تي پوک ٿيندي هئي پر ورهاڱيءَ کانپوءِ 1- اپريل 1948ع تي بياس ستلج ۽ راويءَ جو پاڻي ڀارت بند ڪري ڇڏيو. معاملو وڃي عالمي سطح تي پهتو. اهو جواهر لال نهرو ۽ لياقت علي خان جي حڪومتن جو دور هو. ڳالهيون ٿيون، نتيجي ۾ 4- مئي 1948ع تي درياهن جو پاڻي جاري ٿيو. نيٺ سيپٽمبر 1960ع ۾ سنڌو طاس ٺاهه هيٺ ٽن درياهن جو پاڻي ڀارت کي ڏنو
ھن پھرين ڪھاڻي ”ھو حر ھو“، 25 سالن جي عمر ۾ 1949ع ۾ لکي، 24 سالن جي عمر ۾ 1948ع کان لاڙڪاڻي ۾ وڪالت شروع ڪيائين. ھو بعد ۾ 1949ع ۾ شھدادڪوٽ جو پوليس پراسيڪيوٽر مقرر ٿيو، جتي 1951ع تائين رھيو. 1952ع ۾ سنڌ پبلڪ سروس ڪميشن جو امتحان پاس ڪري سول جج کپرو مقرر ٿيو، جنھن کان پوءِ ساڳئي حيثيت ۾ سکر، لاڙڪاڻي، خيرپور ميرس، سجاول، ٽنڊي الھيار ۽ حيدرآباد ۾ پنھنجون خدمتون سرانجام ڏيندو رھيو. بعد ۾ کيس سيشن جج جي عھدي تي ترقي ڏني وئي ۽ ترقي ڪندو 1972ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ جو سيڪريٽري مقرر ٿيو ۽ ان عھدي تي 1978ع تائ
1951ع ۾ جڏهن ڪراچيءَ جي آبادي 23 لک ٿي وئي تڏهن سرڪار بهادر اک پٽي ۽ پاڻيءَ جا ٻيا ذريعا ڳوليا.
ھن پھرين ڪھاڻي ”ھو حر ھو“، 25 سالن جي عمر ۾ 1949ع ۾ لکي، 24 سالن جي عمر ۾ 1948ع کان لاڙڪاڻي ۾ وڪالت شروع ڪيائين. ھو بعد ۾ 1949ع ۾ شھدادڪوٽ جو پوليس پراسيڪيوٽر مقرر ٿيو، جتي 1951ع تائين رھيو. 1952ع ۾ سنڌ پبلڪ سروس ڪميشن جو امتحان پاس ڪري سول جج کپرو مقرر ٿيو، جنھن کان پوءِ ساڳئي حيثيت ۾ سکر، لاڙڪاڻي، خيرپور ميرس، سجاول، ٽنڊي الھيار ۽ حيدرآباد ۾ پنھنجون خدمتون سرانجام ڏيندو رھيو. بعد ۾ کيس سيشن جج جي عھدي تي ترقي ڏني وئي ۽ ترقي ڪندو 1972ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ جو سيڪريٽري مقرر ٿيو ۽ ان عھدي تي 1978ع تائ
بروهي صاحب ته مارشل لا کان اڳ ئي گورنر جنرل غلام محمد جو غلام ٿي خواجه ناظم الدين خلاف سازش ۾ ٻٽ رهيو. 17 اپريل 1953ع تي جمع ڏينهن شام جو 4 وڳي غلام محمد، وزيراعظم خواجه ناظم الدين جي وزارت کي ڊسمس ڪيو، تنهن وقت جو انچارج ڪئبينيٽ سيڪريٽري قمرالاسلام لکي ٿو ته، ”غلام محمد کيس گهرائي پڇيو ته هو ائين ڪري سگهي ٿو يا نه؟“ کيس ٻڌايو ويو ته ”آزاديءَ ائڪٽ 1947ع ۾ اهو فقرو موجود آهي ته وزير ۽ وزارت گورنر جنرل جي مرضي مطابق رکي يا ڪڍي سگهجن ٿا“
ابڙو ، بدر: برک ڪهاڻيڪار جمال ابڙي جي فرزند ۽ علامه علي خان ابڙي جي پوٽي نامياري ليکڪ ، صحافي ، لغت نويس ۽ محقق بدر ابڙي جي پئدائش 19 ڊسمبر 1953 تي لاڙڪاڻي ۾ ٿي
علي خان صاحب 1945ع ڌاري قرآن پاڪ جو تفسير ۽ ترجمو لکڻ شروع ڪيو ۽ جُون 1954ع ۾ مڪمل ڪيائين. اهو ”تفسير المنير“ اٽڪل 1200 صفحن تي مشتمل آهي، جيڪو 1998ع ۾ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچيءَ پاران شايع ٿيو، علي خان ابڙو صاحب تاريخ 16 جولاءِ 1954ع تي لاڙڪاڻي ۾ دل جي عارضي سبب انتقال ڪري ويو. سندس آخري آرامگاهه لاڙڪاڻي شهر ۾ درگاهه قائم شاهه بخاري لڳ قبرستان ۾ آهي. سندس اولاد ۾ شمس الدين ابڙو وڪيل لاڙڪاڻي جي مشهور ۽ قانوندان شخصيت ٿي رهيو، ٻيو نمبر پٽ ناميارو ليکڪ جمال ابڙو عدليه جي شعبي سان وابسته رهيو ۽ ٽيون نمب
نيٺ، 65 - 1958 ۾ ايف اي خان جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان آرڪيالاجي کاتي اهو ذهن ٺاهي کوٽايون ڪرايون ته ڀنڀور ئي ديبل ٿي سگهي ٿو. ڊاڪٽر ايف اي خان چيو ته ، ”اهڙي سخت چئلينج جي صورت ۾ ، جو ديبل جي ڀنڀور سان شناخت ڪرڻي هئي، محڪمه آثار قديمه 65 - 1958 ۾ نئين سر اڀياس ڪيو.“ نيٺ اهو ئي نتيجو ڪڍي پيش ڪيو ويو.
تونسه، چشمه بئراج کانپوءِ پهريون بئراج آهي. ٻنهي بئراجن جي وچ ۾ اٽڪل ڏيڍ سؤ ميلن جو پنڌ آهي. چشمه کان هيٺ پهريون بئراج سنڌ جي حدن ۾ گڊو بئراج آهي جنهن جو پنڌ پڻ هتان لڳ ڀڳ ڏيڍ سؤ ميل ٿيندو. تونسه بئراج جي اڏاوت جي پهرين تجويز 1936ع ۾ ڏني وئي جڏهن ته 1958ع ڌاري جڙي راس ٿيو. 3 مارچ 1959ع تي ايوب خان پل جو افتتاح ڪيو.
1960ع ۾ سنڌو طاس ٺاهه کانپوءِ پاڪستان ٽن درياهن جي پاڻيءَ کان محروم ٿيو ۽ پاڪستان ۾ پاڻيءَ جي کوٽ ٿي. آباديءَ ۾ واڌ ۽ صنعتي ترقيءَ سبب بجليءَ جو بحران وڌيو. نتيجي ۾ سنڌوءَ تي بند ٻڌا ويا. بئراجون پيون ۽ سنڌوءَ جو پاڻي جڪڙجي ويو.
چشمه جهلم لنڪ ڪئنال جي ضرورت ان ڪري پيش آئي جو ڀارت مان ايندڙ درياهن جو پاڻي ٻن ملڪن وچ ۾ تڪرار جو سبب بڻجي ويو. اپ کنڊ جي ورهاڱي کان اڳ پنجاب ۾ بياس، ستلج، راوي چناب ۽ جهلم جي پاڻين تي پوک ٿيندي هئي پر ورهاڱيءَ کانپوءِ 1- اپريل 1948ع تي بياس ستلج ۽ راويءَ جو پاڻي ڀارت بند ڪري ڇڏيو. معاملو وڃي عالمي سطح تي پهتو. اهو جواهر لال نهرو ۽ لياقت علي خان جي حڪومتن جو دور هو. ڳالهيون ٿيون، نتيجي ۾ 4- مئي 1948ع تي درياهن جو پاڻي جاري ٿيو. نيٺ سيپٽمبر 1960ع ۾ سنڌو طاس ٺاهه هيٺ ٽن درياهن جو پاڻي ڀارت کي ڏنو
لئنسڊائون پل جهوني ٿي ته هڪ ٻي پل جي ضرورت محسوس ٿي. نئين پل جو نالو ايوب پل (1962ع) رکيو ويو، جنهن جي ڊزائين ڊي. بي. اسٽينمئن نالي هڪ ڪمپنيءَ ٺاهي. هيءَ ڊزائين بلڪل اهڙي آهي جهڙي هڪ سؤ سال اڳ لئنسڊائون پل ٺاهڻ وقت ويچار هيٺ آئي هئي. تنهن وقت ۾ اها ڊزائين ان ڪري منظور نه ڪئي وئي ڇو جو ان ۾ ٻه طرفي ريلوي اچ وڃ جو انتظام هو جڏهن ته ضرورت هڪ پٽڙيءَ جي هئي. ايوب پل جو مٿيون حصو ڪمان جهڙو آهي، جنهن ۾ فولادي رسا آهن، جيڪي پل جو وزن کڻي بيهن ٿا. هن پل جي اڏاوت تي لڳ ڀڳ ٻه ڪروڙ رپيا خرچ آيو. علي احمد بر
رضا علي عابدي جنهن بي بي سي لاءِ ”شير دريا“ جي عنوان هيٺ دستاويزي رپورٽ تيار ڪئي آهي، پڻ ساڳي ڳالهه جي تصديق ڪندي وڌيڪ چوي ٿو ته 1964ع ۾ ٺاهيل اريگيشن اسڪيم به مفاد پرست طبقي جي زمينن کي آباد ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي، جنهن ڪري عام ماڻهوءَ کي ڪو به فائدو نه مليو. عابديءَ ڪالاباغ بابت رپورٽ ۾ پنجاب جي جاگيردارن جي مفادن جو ذڪر به ڪيو آهي جنهن موجب ڪالاباغ کي سرحد صوبي جي قدرتي حدن ۾ رکڻ بدران 1901ع ۾ پنجاب جي حدن ۾ شامل ڪيو ويو.
مون مٿي لکيو آهي ته 16 آڪٽوبر 1965ع تي ٽنڊي الهيار مان بدلي ٿي مون حيدرآباد ۾ سول ۽ ائڊيشنل سٽي مئجسٽريٽ طور چارج ورتي. حيدرآباد م قيام دوران، شيخ اياز صاحب سان ملاقات جا وڌيڪ موقعا مليا. اهڙا موقعا روح رهاڻ جي نسبت سان حميد سنڌي صاحب به گهڻا پيدا ڪيا. شيخ صاحب سان نجي ملاقاتون منهنجي گهر ۽ منهنجي ڀاءُ ڪمال جي گهر ۾ به اڪثر ٿينديون هيون. اهڙي هڪ ملاقات ۾ شيخ صاحب مونکي خلاصگائيءَ ۾ چيو، ”جمال مونکي سنڌ چڱي طرح ڏيکار، جيستائين سنڌ ڏٺي نه اٿم تيستائين سنڌ تي ڪيئن لکي سگهندس!“
ويسٽ پاڪستان واٽر اينڊ پاور ڊولپمينٽ اٿارٽيءَ پاران 1966ع ۾ ڇپيل رپورٽ موجب آبي ذخيرا حمل ڍنڍ، منڇر، ڪينجهر ۽ سانگهڙ طرف چوٽياري ڍنڍ ۾ جمع ڪرڻ جا وڏا امڪان آهن. حمل ڍنڍ جو ذخيرو اضافي پاڻي کڻي، منڇر ڀري سگهي ٿو. منڇر لاءِ پاڻي نارا ويلي ڊرين يا وارهه ڪئنال سان ممڪن ٿي سگهي ٿو.
1970 وارين چونڊن بابت چئي سگهجي ٿو
1970ع وارو عوامي فيصلو پوئتي ٿيڻو ناهي.
تاريخ کان اڳ جا آثار: نل بازار تي، ڳوٺ الهڏنو وٽ، مُهين جي دڙي جا همعصر آثار ظاهر ٿيا آهن. جتان مڻيا، سوراخ دار ٺڪري ۽ هڪ سڱي ڍڳي جي مهر ملي آهي. اهو دڙو هن وقت زمين کان ٽي چار ميٽر مٿي آهي. هتي 1973 ۽ 1974ع ۾ ٻه ڀيرا 10 کان 18 فوٽ هيٺ کوٽايون ٿيون آهن. شهر ۾ گهرن جي اڏاوت پٿر جي بلاڪن سان ٿيل آهي.
مئٽرڪ ماڊل اسڪول حيدرآباد مان 1969ع ۾ ڪيائين ۽ انٽر کان پوءِ ڪراچيءَ مان بي ڪام جي ڊگري حاصل ڪيائين. ادبي گهراڻي سان تعلق سبب 1973ع کان مختصر ڪهاڻيون لکڻ سان آغاز ڪندي، سنڌي ادبي سنگت ڪراچيءَ جي گڏجاڻين ۾ دلچسپي سان شريڪ ٿيندو رهيو. ان دور ۾ انور پيرزادو، فقير محمد لاشاري، عبدالرحمان نقاش، مشتاق باگاڻي، بيدل مسرور، هدايت بلوچ ۽ ٻيا دوست سنگت ۾ سرگرم هئا، تاج بلوچ، شمشير الحيدري، بدر قريشي ۽ تاجل بيوس سندس سينيئر ساٿي هئا.
سرسوتي نديءَ جا ڪيئي نالا آهن جن مان سرسوتي، گهاگهر، هاڪڙو، نارو ۽ ريڻي وڌيڪ مشهور آهن. جتوڻيڪ نديءَ کي خشڪ ٿئي زمانا ٿيا آهن، سندس ٺاهيل وهڪرا اڄ به وڏين ٻوڏن ۾ وهي هلن ٿا. 1973ع ڌاري آيل وڏي ٻوڏ ۾ پنج ند وٽ خانپور شهر ٻڏي ويو هو پر رحيم يار خان بچي ويو، فقط ان ڪري ته اضافي پاڻيءَ هاڪڙي وارو پيٽ ورتو.
1974ع ۾ تربيلا بند مڪمل ٿيو. پنجاب جا بالا عملدار واندا ٿيا ته ڪالاباغ جو اڀياس شروع ڪيائون. 1987ع ڌاري رٿا جي رپورٽ مڪمل ڪري حڪومت کي ڏنائون ۽ سڄي ملڪ ۾ خاص ڪري سنڌ ۾ وڏي بيچينيءَ لاءِ راهه هموار ڪيائون. آبپاشيءَ جي سرشتي جو ڪو ماهر ئي هن بند بابت فني پيچيدگين کي بهتر سمجهي ۽ آخري راءِ ڏيئي سگهي ٿو ته هن رٿا جي پويان اصل ڪهڙا مقصد آهن. پر هڪ صحافيءَ جي حيثيت ۾ مان ڄاڻان ٿو ته سنڌ جا اهي ماڻهو جيڪي ٻهراڙين ۾ رهن ٿا يا سنڌ جي زرعي اقتصاديات تي سٺي نظر رکن ٿا يا وري اهي ماڻهو جيڪي ماحوليات جي حو
ڊي آءِ خان ۾ 1974ع ۾ گومل يونيورسٽي قائم ٿي ته ماڻهو ٽِڙي پيا. هڪ هزار ايڪڙن جي ايراضيءَ تي پکڙيل هن يونيورسٽيءَ مان ماڻهن کي وڏيون اميدون آهن، ان ڪري استاد، شاگرد ۽ شهري وڏي جذبي سان اداري جي ترقي، ساک ۽ مقصد جي ڪمن ۾ جنبي ويا. پاڪستان جي هر يونيورسٽي سياست جو ڳڙهه ٿي چڪي آهي، هر هنڌان خودڪار هٿيارن جا ٺڪاءَ ٻڌا ويا آهن پر گومل يونيورسٽي اڃا تائين بچيل آهي. ڪاش سڀ يونيورسٽيون پرامن تعليمي ادارا بڻجي وڃن.
24- 1923ع ۾ ٿيل کوٽاين ۽ سنڌو تهذيب جي دريافت کانپوءِ سر مارٽيمر وهيلر (Sir Mortimer Wheeler) خيال ڏيکاريو هو ته هڙپا ۽ مُهين جي دڙي جي وچ ۾ ساڳي تهذيب جا ٻيا آثار ملي سگهن ٿا. اهو علائقو سرسوتي يا هاڪڙو ماٿري ٿي سگهيو ٿي. کوجنا جي نتيجي ۾ هندستاني علائقي ۾ هاڪڙي جي ڪنڌيءَ تان سنڌو تهذيب جا سؤ کن ماڳ لڌا ويا. 1974 کان 1977ع جي وچ ۾ ڊاڪٽر رفيق مغل فقط بهاولپور ڊويزن ۾ چار سؤ کن کنڊر رڪارڊ تي آندا جن جا دور چار هزار سال قبل مسيح کان ٻه هزار سال قبل مسيح تائين آهن. اهي کنڊر گهڻو ڪري هاڪڙو ماٿريءَ ج
تاريخ کان اڳ جا آثار: نل بازار تي، ڳوٺ الهڏنو وٽ، مُهين جي دڙي جا همعصر آثار ظاهر ٿيا آهن. جتان مڻيا، سوراخ دار ٺڪري ۽ هڪ سڱي ڍڳي جي مهر ملي آهي. اهو دڙو هن وقت زمين کان ٽي چار ميٽر مٿي آهي. هتي 1973 ۽ 1974ع ۾ ٻه ڀيرا 10 کان 18 فوٽ هيٺ کوٽايون ٿيون آهن. شهر ۾ گهرن جي اڏاوت پٿر جي بلاڪن سان ٿيل آهي.
مون فقير محمد کي 74-1975ع ڌاري سنڌي ادبي سنگت جي گڏجاڻين ۾ ڊاڪٽر ارباب کهاوڙ جي گروپ جي نمائندگي ڪندي ڏٺو
آرڪيالاجي کاتي کي سائٽ101 جي تباھيءَ جي چڱيءَ طرح سُڌ آھي. جڏھن پروفيسر آلچن پنھنجي رپورٽ ڏني ھئي تڏھن 1976) کانپوءِ ( اداري پنھنجي عملدارن کي رپورٽ ڏيڻ لاءِ چيو ھو. جيتوڻيڪ پروفيسر جي رپورٽ کان پوءِ ان جي قطعي ضرورت نه ھئي. نئين رپورٽ جي تياريءَ ۾ دير لڳي وئي تيسين آرڪيالاجي جا عملدار ٿڌا ٿي ويا. ان کان پوءِ 1991 جي مھڙ ۾ آرڪيالاجي کاتي جي ھڪ عملدر پنھنجي ھيڊڪوارٽر کي ھلندڙ تباھيءَ بابت رپورٽ ڏني. آرڪيالاجيءَ جا عملدار ھاڻي دعوا ڪن ٿا ته ھنن ٺٽي ضلعي جي ڊپٽي ڪشنر کي ليٽر موڪليو ھو پر ضلعي انتظاميه قدم نه کنيو. بھرحال، آرڪيالاجي کاتو ھن مھل تائين ليٽر ڏيکاري نه سگھيو آھي.
قدامت جي لحاظ کان ساڳي عمر جو ٻيو ماڳ فقط ’نواب پنجابي‘ آھي جيڪو ڪوٽڏجيءَ جي ڀر پاسي ۾ آھي. ڊاڪٽرآلچن جي اھا رپورٽ نومبر 1976 ۾ جاگرافيڪل جرنل واليوم 142، ڀاڱو – 3 ۾ ڇپي ھئي. ھن اھا تحقيق ڪيمبرج يونيورسٽيءَ جي پاران 76– 1975 ۾ ڪئي ھئي. سندس تحقيق جو موضوع ”سنڌ جي ميدانن ۾ پٿر جي قديم دؤر وارا ماڳ ۽ انھن جا جاگرافيائي لاڳاپا“ ھو.
جڏهن 1977ع وارين عام چونڊن جي نتيجن کي اهو چئي قبول نه ڪيو ويو
24- 1923ع ۾ ٿيل کوٽاين ۽ سنڌو تهذيب جي دريافت کانپوءِ سر مارٽيمر وهيلر (Sir Mortimer Wheeler) خيال ڏيکاريو هو ته هڙپا ۽ مُهين جي دڙي جي وچ ۾ ساڳي تهذيب جا ٻيا آثار ملي سگهن ٿا. اهو علائقو سرسوتي يا هاڪڙو ماٿري ٿي سگهيو ٿي. کوجنا جي نتيجي ۾ هندستاني علائقي ۾ هاڪڙي جي ڪنڌيءَ تان سنڌو تهذيب جا سؤ کن ماڳ لڌا ويا. 1974 کان 1977ع جي وچ ۾ ڊاڪٽر رفيق مغل فقط بهاولپور ڊويزن ۾ چار سؤ کن کنڊر رڪارڊ تي آندا جن جا دور چار هزار سال قبل مسيح کان ٻه هزار سال قبل مسيح تائين آهن. اهي کنڊر گهڻو ڪري هاڪڙو ماٿريءَ ج
مون کي ائين لڳو ته 1979ع کان اڳ ڪالاباغ جا ماڻهو نازين جي ٽارچر ڪئمپ جهڙي حالت ۾ هئا، جنهن ۾ ماڻهو فقط ڦٿڪي، لڇي، بي عزت ٿي ۽ مري سگهيا ٿي پر ٻڙڪ ٻاهر ڪڍي نه ٿي سگهيا هيءُ ايوب خان جي بنيادي جمهوريت جو ڪهڙو نه اگهاڙو م1979ع کي وقت گذري ويو آهي، ”نواب ڪالاباغ“ امير محمد خان جو دور ختم ٿي چڪو آهي، ماڻهو نواب ڪالاباغ جي ظلمن خلاف ڳالهائين ٿا پر ماحول ۾ خوف اڃا جاري آهي، ماڻهو اڃا به سرٻاٽن ۾ ڳالهائين ٿا. نئين نواب جا جاسوس اڃا به ڦِرن ٿا، اها ٻي ڳالهه آهي ته هاڻي 1978ع کان اڳيون دور موٽي نه ايندو.
1979ع ۾ سڄي دنيا ۾ کجيءَ جو ڪل وڪرو 90.96 ملين آمريڪي ڊالر ٿيو. 1983ع ۾ 94.29 ملين آمريڪي ڊالر ٿيو. پاڪستان کان سواءِ عراق، ايران، مصر، سعودي عرب، الجيريا، تيونس، مراڪش، ڪويت، گڏيل عرب عمارتن، عمان، آمريڪا، اسپين، برازيل ۽ ميڪسيڪو ۾ به کجي ٿئي ٿي.
هن وقت سرڪاري رڪارڊ ۾ (81_1980 وارو رڪارڊ جيڪو اڃا تائين بنيادي رڪارڊن طور ڪتب آندو وڃي ٿو) درياهي ٻيلن جي پکيڙ 5.58.000 ايڪڙ آهي. هونئن ڪل پکيڙ 5.95.808 ايڪڙ ليکي وڃي ٿي پر انهن مان ڪن تي قبضا آهن ۽ هوريان هوريان آبادي هيٺ ايندا پيا وڃن. سنڌ ۾ ٻيلن جي شرح سنڌ جي ڪل پکيڙ جي ٻه يا ٽي سيڪڙو مس آهي، جن ۾ ٻيلا، ڪيٽيون ۽ هڙيون سڀ شامل آهن.
1980ع ۾ ضياءَالحق جي مارشل لا واري عرصي ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ خلاف ڪارروائيءَ ٿي ته بدر ابڙو پنهنجي دوستن پروفيسر جمال نقوي، ڪامريڊ امر لال، سهيل سانگيءَ، شبير شر ۽ ڪمال وارثيءَ سميت گرفتار ڪيو ويو .
اخبارن مطابق سنڌ ۾ 1981ع کان هن مهل تائين 25 کوهن مان تيل لڌو ويو(29 آگسٽ 87 اي پي پي). هن کان اڳ ملڪ جي گهڻن حصن مان گئس جا تمام وڏا ذخيرا مليا آهن.
جولاءِ 1982ع جي هڪ رپورٽ موجب بند لاءِ تجويز ٿيل ماڳ تي ڪئمپ لڳي چڪي هئي، زميني ۽ اڏاوتي تجويزن لاءِ لئبارٽريءَ جي بلڊنگ مڪمل هئي ۽ ان ۾ اوزار هنيا پئي ويا. رهائشي عمارتون تيارين ۾ هيون. بند تائين 22 فٽ ويڪرو ۽ 13 ڪلو ميٽر ڊگهو ڪچو روڊتيار ڪيو ويو هو ۽ ان تي 12فٽ ويڪري روڊ جي اڏاوت ٿيڻي باقي هئي. مختلف ڪمن جا ٽينڊر جاري ٿي چڪا هئا، في الحال ٻيڙين ذريعي اچ وڃ جاري هئي. هڪ اندازي موجب ڪالاباغ بند ٺاهڻ لاءِ 30 سالن ۾ هڪ ارب رپيا تحقيق، سروي ۽ ڊوڙ ڊڪ جي ڪمن تي خرچ ڪيا ويا آهن.
1979ع ۾ سڄي دنيا ۾ کجيءَ جو ڪل وڪرو 90.96 ملين آمريڪي ڊالر ٿيو. 1983ع ۾ 94.29 ملين آمريڪي ڊالر ٿيو. پاڪستان کان سواءِ عراق، ايران، مصر، سعودي عرب، الجيريا، تيونس، مراڪش، ڪويت، گڏيل عرب عمارتن، عمان، آمريڪا، اسپين، برازيل ۽ ميڪسيڪو ۾ به کجي ٿئي ٿي.
علي حسن سان منهنجي ملاقات ايم آر ڊي جي ڏينهن ۾ سينٽرل جيل ڪراچيءَ ۾ 1983-84 ۾ ٿي.
سوان ماٿريءَ جي ٻي اهميت اها آهي ته ان مان سڄي پاڪستان ۾ سڀ کان قديم انسان جي موجودگيءَ جا اهڃاڻ مليا آهن. ڪالهه تائين قديم آثارن جا ماهر سوان ماٿريءَ ۾ رهندڙ قديم ماڻهوءَ جي عمر 4 لک سال ۽ پوءِ 10 لک سالن تائين کڻي ويا هئا پر هاڻي 86-1985ع ڌاري راولپنڊي ضلعي مان تمام قديم پٿر جي دور جا ڪي اهڙا اوزار به مليا آهن جن بابت ڪن ماهرن جو خيال آهي ته اهي 20 لک سال پراڻا آهن. انهن اوزارن جي استعمال تي اڪثر محقق متفق ٿيا آهن پر اڃا اهو فيصلو باقي ٿيڻو آهي ته اهي اوزار واقعي قديم انسان ٺاهيا هئا يا محض قد
ڊي آءِ خان ۾ 1974ع ۾ گومل يونيورسٽي قائم ٿي ته ماڻهو ٽِڙي پيا. هڪ هزار ايڪڙن جي ايراضيءَ تي پکڙيل هن يونيورسٽيءَ مان ماڻهن کي وڏيون اميدون آهن، ان ڪري استاد، شاگرد ۽ شهري وڏي جذبي سان اداري جي ترقي، ساک ۽ مقصد جي ڪمن ۾ جنبي ويا. پاڪستان جي هر يونيورسٽي سياست جو ڳڙهه ٿي چڪي آهي، هر هنڌان خودڪار هٿيارن جا ٺڪاءَ ٻڌا ويا آهن پر گومل يونيورسٽي اڃا تائين بچيل آهي. ڪاش سڀ يونيورسٽيون پرامن تعليمي ادارا بڻجي وڃن.
ميهڙ مان لنگهندي اسان کي 1983ع ۽ 1986ع واريون ايمآرڊي تحريڪون ياد اچن ٿيون. انهن تحريڪن جي دوران ميهڙ ۽ خيرپور ناٿن شاهه ۾ ڄڻ جوالا مکي ڦاٽي پيو هو. هتان لنگهندي احساس ٿئي ٿو ته فوج ڪيڏي نه وڏي قوت آهي، جيڪا سياسي مقصدن ۾ ڦاسائي وئي هئي. سچ پچ ته ڌرتيءَ تي فقط ٻه ئي قوتون آهن: عوام جو فيصلو ۽ هٿيار. پر اها به ڪيڏي نه عجيب ڳالهه آهي جو ايمآرڊي واري هلچل دوران ۽ پوءِ به ميهڙ ۽ دادو پوليس کي سرڪاري حڪم ملندو رهيو آهي ته هٿيار جمع ڪرايو! ائين شايد ڪنهن به ٻئي ضلعي جي تاريخ ۾ نه ٿيو آهي.
. 1986ع ۾ بدر ابڙي شاهه لطيف جو خيالي مجسمو پڻ ٺاهيو. سندس زندگيءَ جو هڪ اهم پهلو مهم جوئي پڻ آهي. هن 1989ع ۾ ڪابل نديءَ کان ڪراچيءَ تائين ٻيڙين ذريعي سنڌوءَ جو سفر ڪيو ۽ لڳ ڀڳ سڄو کيرٿر ڏسڻ کان پوءِ ڪتابَ لکيائين .
ھن پھرين ڪھاڻي ”ھو حر ھو“، 25 سالن جي عمر ۾ 1949ع ۾ لکي، 24 سالن جي عمر ۾ 1948ع کان لاڙڪاڻي ۾ وڪالت شروع ڪيائين. ھو بعد ۾ 1949ع ۾ شھدادڪوٽ جو پوليس پراسيڪيوٽر مقرر ٿيو، جتي 1951ع تائين رھيو. 1952ع ۾ سنڌ پبلڪ سروس ڪميشن جو امتحان پاس ڪري سول جج کپرو مقرر ٿيو، جنھن کان پوءِ ساڳئي حيثيت ۾ سکر، لاڙڪاڻي، خيرپور ميرس، سجاول، ٽنڊي الھيار ۽ حيدرآباد ۾ پنھنجون خدمتون سرانجام ڏيندو رھيو. بعد ۾ کيس سيشن جج جي عھدي تي ترقي ڏني وئي ۽ ترقي ڪندو 1972ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ جو سيڪريٽري مقرر ٿيو ۽ ان عھدي تي 1978ع تائ
تربيلا بند جي پاڇاڙ کان، ڇهه ميل هيٺ سنڌوءَ ۽ هارو نئه جي ميلاپ سان غازي ۽ خانو ڳوٺن وٽ، غازي گهڙيالا پن بجلي گهر جي رٿا تي ڪم زور شور سان جاري آهي. رٿا وارن جي دعويٰ آهي ته، ان سان ملڪ نه رڳو ٻارڻ (تيل) بچائي سگهندو، پر ان رٿا سبب اتر پنجاب ۽ پوٺوهار جي علائقن ۾ هزارها ٽيوب ويلن ذريعي وڏيون آباديون ٿي سگهنديون ۽ پنجاب سان گڏوگڏ سرحد صوبي ۾ بجلي جي لوڊشيڊنگ جو خاتمو ايندو. هن رٿا جي شروعات ڪجهه سال اڳ تمام رازداري سان ٿي چڪي آهي. ڪم ۾ واپڊا کي گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام (UNDP) جو ساٿ شامل آه
1974ع ۾ تربيلا بند مڪمل ٿيو. پنجاب جا بالا عملدار واندا ٿيا ته ڪالاباغ جو اڀياس شروع ڪيائون. 1987ع ڌاري رٿا جي رپورٽ مڪمل ڪري حڪومت کي ڏنائون ۽ سڄي ملڪ ۾ خاص ڪري سنڌ ۾ وڏي بيچينيءَ لاءِ راهه هموار ڪيائون. آبپاشيءَ جي سرشتي جو ڪو ماهر ئي هن بند بابت فني پيچيدگين کي بهتر سمجهي ۽ آخري راءِ ڏيئي سگهي ٿو ته هن رٿا جي پويان اصل ڪهڙا مقصد آهن. پر هڪ صحافيءَ جي حيثيت ۾ مان ڄاڻان ٿو ته سنڌ جا اهي ماڻهو جيڪي ٻهراڙين ۾ رهن ٿا يا سنڌ جي زرعي اقتصاديات تي سٺي نظر رکن ٿا يا وري اهي ماڻهو جيڪي ماحوليات جي حو
سنڌ جي ماڻهن جون حسرتون، حسرتون ئي رهيون. ’شيخ‘ شاهد حسين جي جبو پائڻ ۽ مٿي تي نوڙ رکڻ واري خواهش شايد ڪڏهن پوري نه ٿئي.
. 1986ع ۾ بدر ابڙي شاهه لطيف جو خيالي مجسمو پڻ ٺاهيو. سندس زندگيءَ جو هڪ اهم پهلو مهم جوئي پڻ آهي. هن 1989ع ۾ ڪابل نديءَ کان ڪراچيءَ تائين ٻيڙين ذريعي سنڌوءَ جو سفر ڪيو ۽ لڳ ڀڳ سڄو کيرٿر ڏسڻ کان پوءِ ڪتابَ لکيائين .
1989ع ۾ (Indus Expedition) جي نالي سان سنڌوءَ جي مهم جوئي ٿي، جيڪا اٽڪ کان مٿي ڪابل نديءَ جي ڇوڙ وٽان شروع ٿي پورٽ قاسم تي توڙ ٿي. تفصيلي رڪارڊ نوٽ ڪرڻ جي لحاظ کان سنڌوءَ جي پهرين مڪمل مهم جوئي آهي، جيڪا سنڌ جي چونڊ سڄاڻ فردن جي سٿ سان سرانجام ٿي.
خميس 2-نومبر 1989ع رات جا ساڍا نو ٿيا ته جهاز اسلام آباد لاءِ ٻيهر اڏامڻ جي تياري ڪئي. اسان کي منجهند جو 3-وڳي ڌاري بورڊنگ ڪارڊ مليو هو. هنن ساڍن ڇهن ڪلاڪن ۾ گهڻو ڪجهه ٿي ويو هو.
سنڌوءَ جو سفر جيڪو ٻارنهن ماڻهن جي هڪ ٽيم سال 1989ع جي نومبر مهيني ۾ ٽين تاريخ کان چوويهين تاريخ تائين ٻاويهن ڏينهن ۾ اٽڪ کان وٺي ڪراچيءَ تائين مڪمل ڪيو، سا پڻ اهڙي قسم جي هڪ ڪوشش هئي. پر اهو خيال اڳ ۾ ڪنهن کي آيو، ڪنهن اهڙي رٿ رٿي ۽ ان جو خرچ ڪنهن برداشت ڪيو، ان جا سمورا تفصيل نه بدر ابڙي کي معلوم آهن، ۽ نه مون کي اهڙي مڪمل ڄاڻ آهي. ظاهر ۾ اهو پروگرام سنڌ حڪومت جي ثقافت واري کاتي جوڙيو هو، جنهن جي ان وقت جي سيڪريٽري محترمه مهتاب اڪبر راشدي هئي ۽ ڊپٽي سيڪريٽري ڪليم لاشاري هو.
جمعو 3-نومبر 1989ع صبح ٿيو. سڄو ماحول ڌوتل پوتل هو، تازو تازو! تياريون ان مهل کان شروع ٿيون جڏهن اڃا سج ننڊ ۾ هو ۽ اکيون ڪونه پٽيون هئائين. ٻهراڙين ۾ سوير اٿڻو ئي پوندو آهي، اونداهي ماڻهوءَ کي بهتر پڙدو مهيا ڪندي آهي.سج اکيون پٽيون ته ڄڻ اسان جون اکيون پٽجي ويون، اسان کي سنڌ ۽ سرحد جي منظرن وچ ۾ واضح فرق محسوس ٿيو.
ڇنڇر 4- نومبر 1989ع فجر جي ٻانگ سان ڪنهن همراهه جي اک کلي، هلچل ٿي ته ٿڏا ٿاٻا آيا. کنگهه کڙڪو ۽ پوءِ ڳالهائڻ جا آواز- ننڊ پوري نه ٿي هئي، اک نه پئي پٽجي. طوطي خان چلهه ٻاري چانهه چاڙهي ۽ همراهه هڪ هڪ ٿي جهنگ مان موٽيا ته روشني پکڙجي چڪي هئي. ڊرائيور خالد سمون نيرن جي “شڪار” لاءِ ڀر واري شهر ويل هو. نيرن آئي ۽ ورهائجي وئي. “اٽينشن جينٽلمين!” هيءَ ڪليم لاشاري هو، مهم جو ليڊر، “اڄوڪو سفر ڊگهو آهي ... پاڻ کي جلدي ڪرڻ گهرجي ... ٻي خاص ڳالهه اها ته ان نيرن کي منجهند جي ماني سمجهيو وڃي ڇاڪاڻ ته واٽ ۾
آچر-5 نومبر 1989ع اسان نئين ڏينهن جي آجيان صبح سوير ڪئي. سج اڀرڻ مهل اسان جيپ ۾ هئاسون. جيپ ڪالاباغ شهر جي سرڪاري عمارتن کان ٿيندي، ننڍڙي چؤواٽي تي بيٺي. چؤواٽي کان درياهه جي ڪنڌي پري ڪونه هئي. شهر اڃا ننڊاکڙو هو. ڪو ڪو دڪان کليل هو. چانهه وارو ، سِيري پُوريءَ جو دڪان، کير وارو، حجم يا اهڙو ڪو ٻيو دڪان. شهر کُلڻ ۾ گهڻي دير ڪونه هئي. ننڍا شهر پورهيت ماڻهن وانگر جلد جاڳندا آهن، ڇو ته ٻهراڙين جا ماڻهو ساجهر اچي ساجهر ئي موٽي ويندا آهن.
سومر-6-نومبر 1989ع صبح ساڻ انور پيرزادي کي هڪ اهڙو ماڻهو مليو جنهن کانپوءِ کيس ناشتو به نٿو وڻي. اسان جي رات، آبپاشي کاتي جي سهڻي ريسٽ هائوس ۾ ڪٽي آهي. ريسٽ هائوس مان اسان کي اهو فائدو آهي ته ڇت ملي وڃي ٿي جنهن ڪري تنبو کوڙڻ ۽ ويڙهڻ کان ڇٽي ٿا پئون. فقط سليپنگ بيگس ۽ چانهه پاڻيءَ جو سامان وين مان لاٿو وڃي ٿو. ماني ڀرپاسي جي ڪنهن آباديءَ مان هوٽل تان آندي وڃي ٿي. چانهه پي، سليپنگ بيگس ۾ گهڙي سڄي ڏينهن جي گڏ ڪيل معلومات جي ڏي وٺ کانپوءِ بيهوشيءَ جهڙي ننڊ ڪيون ٿا. فقط پنج يا ڇهه ڪلاڪ. فجر مهل ڪليم
اڱارو-7 نومبر 1989ع ديري اسماعيل خان کان اٺ ڏهه ميل اتر اولهه ۾ بنون روڊ کان کاٻي پاسي، سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو مرڪز رحمان ٺيڙهي آهي. رحمان ٺيڙهي لڳ ڀڳ هڪ چورس ڪلو ميٽر تي پکڙيل شاندار سائٽ آهي. سنڌو تهذيب جي پکيڙ بابت ماهرن جو چوڻ آهي ته سمورين قديم تهذيبن ۾ پکيڙ جي لحاظ کان سنڌو تهذيب وڏي ۾ وڏي آهي. قديم تهذيبن مان مراد، مصر، عراق، ايران ۽ چين جون قديم تهذيبون آهن، جن جي وسعت مڃيل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جون حدون اتر ۾ افغانستان جي علائقي بدخشان کان وٺي ڏکڻ ۾ لوٿل ڪاٺياواڙ تائين، مڪران بلوچستا
اربع-8 نومبر 1989ع ٽيم ميمبرن ڪالهوڪي ڏينهن ۾ ٻه ڪم ٻيا به ڪيا آهن. رحمان ٺيڙهيءَ تان لڌل ٺڪرين کي صاف ڪري ترتيب سان رکي نوٽس (notes) ٺاهيا آهن ۽ انهن جو ٽرانسپيرنسيون تيار ڪيون ويون آهن. ٻئي پاسي چشمه بئراج وٽ ٻيڙين جي ٿيل عارضي مرمت کي پڪو ڪيو ويو آهي ته جيئن اڄوڪو سفر بهتر ٿئي. ايندڙ منزل ليه آهي جيڪو ديري اسماعيل خان کان 90-95 ڪلو ميٽرن جي پنڌ تي آهي. ٻيڙيون درياهه ۾ لاهڻ کان اڳ، انور ڀٽائي جو بيت ڏنو، درياهه جو وهڪرو ۽ ان جي آرپار لانچن ۽ ترهن ذريعي ماڻهن جي اچ وڃ ڏسي انور جي شاعريءَ واري
خميس 9 نومبر 1989ع صبح جا اَٺ رات گذري، ڏينهن ٿيو. رات ڪنهن به هوٽل تان ماني نه ملي، منجهند به ماني نصيب نه ٿي هئي. رات جو يارهين لڳي ڌاري حق نواز کي دل ۾ رحم پيو، جنهن ڌونئرو ماني کارائي. ناشتي جو به آسرو ڏيئي ويو. صبح جو چانهه جي ٻاڙ لڳي ته قهو ٺاهي پيتوسين ڳوٺ وارن هيل تائين يا ته کير نه ڏڌو آهي يا ته وري فجر سان وڃي وڪڻي ڇڏيو اٿائون. اجهو انتخاب حسين شاهه مايوس موٽيو آهي، چوي ٿو، ”عجيب ماڻهو آهن، رات پڇيوسين ته چيائون صبح جو ملندو ۽ هاڻي پڇون ٿا ته جواب مليو آهي ته کپي ويو ... اسان وٽ سنڌ ۾
جمعو 10- نومبر 1989ع ٻيڙين جو سفر شروع ڪرڻ کان اڳ تونسه شهر ڏسڻ ضروري هو، تنهن ڪري صبح جو 6 لڳي ڌاري جيپ تونسه ڏانهن ڊوڙڻ شروع ڪيو. جيپ تونسه بئراج تي ٺهيل شاندار ريسٽ هائوس ڇڏي بئراج ٽپي الهندي ڪناري تي پهچڻ کانپوءِ سر اُتر طرف وڌي. بانگ اچي چڪي هئي، نمازي نماز پڙهڻ ۾ مصروف هوندا. ٿڌ هئي پر گهٽ. هاڻي اسان انهن پٽن ۽ جبلن کان گهڻو هيٺ هئاسون جيڪي برفاني دور ۾ برف هيٺ دٻيل هئا. اسان کي فقط ٻن ڪلاڪن جو وقت ڏنو ويو. تونسه ڏسڻ، ماڻهن کان حال احوال وٺڻ، فوٽو گرافي ۽ وڊيو ٺاهڻ لاءِ ...پر هڪ ڪلاڪ اسان
ڇنڇر 11-نومبر 1989ع وقت: صبح جا پوڻاست ڊيجي خان جي نئين پل وٽ نئين ڪَيل (Kel) برادري ايڪسپيڊيشن جون پنج جهوپڙيون (تنبو) لڳل آهن. ٽيم جا ميمبر هڪ هڪ ٿي پنهنجي تنبن مان بانبڙا پائي نڪري رهيا آهن. ڪو هٿ منهن پيو ڌوئي، ڪو ڏاڙهي پيو لاهي، ڪو جهنگ ڏانهن منهن ڪري نڪتو آهي ته ڪو سنڌوءَ جي ڪنڌيءَ تان سج اڀرڻ جو منظر ڏسڻ ۾ گم آهي. طوطي خان چانهه ڪاڙهڻ جي انتظامن ۾ آهي، چلهه ٻري چڪي آهي، انتخاب شاهه ڪاٺيون ميڙي طوطي خان کي ڏيئي رهيو آهي. رات بک ڪاٽي اٿئون، ڏسجي ته نيرن نصيب ٿئي ٿي يا نه. انور پيرزادو اڃا ت
آچر 12- نومبر 1989ع سج اکيون پٽيون ته سنڌوءَ جا ڪنارا روشن ٿي ويا. جيڪڏهن پُل نه هجي ها ته مڪمل ويرانو هجي ها. نئين ڏينهن جي سفر جون تياريون اڌ مڪمل آهن. رات مٺڻ ڪوٽ ۾ پوندي ۽ سڀاڻي سنڌ جي اڄوڪين سياسي سرحدن ۾ داخل ٿينداسين.
سومر 13-نومبر 1989ع مٺڻ ڪوٽ پتڻ تي ٽي چار خفتي گڏيا. گوڏ مٿان قميص ۽ مٿي تي پٽڪا. اٺ ڏهه تازي ۽ بلٽري ڪتا ساڻ ڪري پُل ٽپي الهندي ڪناري تي گهڙي سواءِ لاءِ اچي ترسيا. “ڀاءُ ڪيڏانهن ٿا وڃو؟” “وڃون ٿا سوئرن جي شڪار تي.” “خير مان؟ ڪچي ۾ سوئر ۾ گهڻا ٿي ويا آهن ڇا؟” “مڙئي شغل ... !” اڇي ڏاڙهيءَ واري همراهه ڦِڪي مرڪ سان چيو. “پاڻ ڇا ڪيو ... ٻني ٻارو!؟” “هائو! زميندار آهيون ... هوڏانهن رياست ۾ ويٺا آهيون.” “پاڻ ڪير آهيو؟” “ملاڻا!”
سومر، 13 نومبر 1989ع شام ڌاري پنجاب جون حدون ٽپي جيپ سنڌ ۾ داخل ٿي ته سياسي آبهوا ۾ ڦيرو اچي ويو. پهرين نظر ڪشمور جي مکيه چوڪ تي لڳل ڳاڙهن جهنڊن ۾ وچڙي پئي. ڳاڙهن جهنڊن تي ٻه ڪهاڙيون ٻڌائين پيو ته هتي جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن ۽ ان سان لاڳاپيل تنظيمن جو وڏو اثر آهي. پيپلز پارٽيءَ جي شاگرد تنظيم ۽ ممتاز ڀٽي جي سنڌ نيشنل فرنٽ جا جهنڊا به نظر اچن ٿا پر گهڻائي ڳاڙهن جهنڊن جي آهي. رسول بخش پليجي جي تحريڪ به سرگرم نظر اچي ٿي. اسان کي پنجاب ۽ سرحد جي ڪنهن به شهر ۾ ايڏا جهنڊا ۽ سياسي نعرا نظر نه آيا هئا
اربع 15 نومبر 1989ع صبح جو گڊو بئراج وٽ ٻيڙيون سنهي ٿلهي مرمت کانپوءِ درياهه ۾ لاٿيون ويون پر زبير فاروقيءَ جي اٻهرائيءَ ڌڪ ڏيئي وڌو کيس پنهنجي’مهم جُو‘ هجڻ تي وڏو ناز هو. ان ناز ۽ پاڻ تي ضرورت کان وڌيڪ اعتماد سبب کانئس غلطي ٿي وئي. بس هڪ سيڪنڊ لڳو جو ’نوري‘ ٻيڙي ڪنڌيءَ لڳ ڪنهن لوهي شيءِ سان ٽڪر کاڌو ۽ هڪ ٺڪاءُ ٿيو، ٻيڙيءَ جو اڳيون حصو ڦاٽي پيو هو. فُٽ ڏيڍ جو چير ٿي پيو هو سنهو ٿلهو پنچر ڳنڍڻ هڪ ڳالهه آهي فُٽ ڏيڍ جو برسٽ ڳنڍڻ فوري طور تي ناممڪن هو. ٻيڙي ڦاٽڻ جي معنيٰ اها هئي ته اڌ ٽيم درياهه
خميس 16- نومبر 1989ع صبح جا ساڍا ڏهه ٿيا آهن. اسان ٽوڙي بنگلو ڇڏي پتڻ تي بيٺا آهيون. ڪالهه شبير ۽ ٻين نوجوانن رات جو دير تائين محنت ڪري ڦاٽل ٻيڙي جو چير بند ڪيو آهي. صبح جو خشڪيءَ تي هوا ڀري چڪاس ڪئي وئي ته تجربو ڪامياب نظر آيو. ٻيڙين ۾ سامان وڌو پيو وڃي. چؤطرف وڏو ٻيلو پکڙيو پيو آهي، پکي اوچن وڻن تي ٺاهيل آکيرن مان نڪري پنهنجي پنهنجي ڪرت ۾ مصروف ٿي ويا آهن. ٻيلو پکين جي بي شمار مٺڙين ٻولين سان گونجي رهيو آهي.
جمعو، 17 نومبر 1989ع صبح جو 9_لڳي ڌاري لب مهراڻ وٽان مورڙئي کي درياهه مان ڪڍي اٺ گاڏي تي چاڙهي بئراج جي ٻئي ڀر ٽپايو ويو. ڪليم لاشاري، اشتياق انصاري ۽ هڪ ناکئو امام بخش ملاح مُهين جي دڙي تائين سفر لاءِ روانا ٿيا. اڄ وڏي جوکم جو پنڌ آهي تنهنڪري ليڊر ۽ ڊپٽي ليڊر کان سواءِ ڪنهن ٻئي کي درياهي سفر جي موڪل نه ڏني وئي. نوري سکر ۾ ٺهي نه سگهي.
ڇنڇر، 18_ نومبر 1989ع نئون ڏينهن نئون پنڌ. اڄوڪي منزل سيوهڻ آهي. اڄ سڄو قافلو خشڪيءَ تي آهي. ضلعي انتظاميه ڪالهوڪي فائرنگ واري واقعي کانپوءَ ڏاڍي محتاط ٿي وئي آهي. اڄ ڪنهن به قيمت تي ٻيڙي درياهه ۾ لاهڻ جي موڪل نه ملي، البت ايترو ضرور ڪيائون ته پوليس اسڪواڊ گڏ ڏيئي بند وارو رستو وٺڻ جي اجازت ڏنائون، سو به وڏي منٿ ميڙ کان پوءِ. مورڙي کي به نوريءَ سان گڏ ڊاٽسن پڪ اپ ۾ سوار ڪيو ويو، اها گاڏي پڪو روڊ ڏيئي سيوهڻ طرف رواني ٿي وئي. اسان ڳوٺ ٻلهڙيجيءَ کان ويهڙ لاءِ نڪتاسين.
آچر، 19 نومبر 1989ع صبح جو ستين لڳي منڇر جي اولهه واري پاسي، جهانگارن، نُڪي بُٺي، ڪائي ۽ نئنگ لاءِ روانگي رٿي وئي هئي پر، ڪالهوڪي ٿڪ سبب ستين لڳي ڌاري مس مس اکيون پٽجي سگهيون. رات وري ڪافر ڪوٽ جي ريسٽ هائوس ۾ گذارڻي آهي. قافلو سڀاڻي ڏکڻ طرف وڌندو. اڄوڪو پنڌ سيوهڻ کان اولهه ـ ڏکڻ طرف اهو ئي آهي، جيڪو لاهوتي فقير سيوهڻ کان لاهوت ويندي اختيار ڪندا آهن. اها واٽ قديم زماني کان انساني پيرن جي لتڙ ۾ آهي ۽ لاهوت کان اڳتي خضدار بلوچستان ۽ ايران تائين وٺي وڃي ٿي.
اَڙل (مؤج؟) سومر، 20_ نومبر 1989ع قديم تاريخ ۾ مؤج جو ذڪر آهي، جتي محمد بن قاسم جي لشڪر جو سنڌي فوجن سان ٽڪراءُ ٿيو هو. امڪان آهي ته محمد بن قاسم جي وقت ۾ اڙل جو ڇوڙ اڃا ڪي ميل ڏکڻ اوڀر وهڻ بعد سنڌوءَ ۾ ٿيو ٿي.
اڱارو، 21 نومبر 1989ع گڊو بئراج وٽ ڦاٽي پيل ٻيڙي ’نوري‘ جنهن جي مرمت ٽوري بنگلي تي ڪئي وئي هئي، رات ان جي ٻيهر ناڪام مرمت ڪئي. ’مورڙو‘ ٻيڙيءَ اڪيلي سفر جي تياري ڪئي. پر ڄامشوري جي پُل کان ڏکڻ طرف پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به نيڪال نٿو ٿئي. درياهه سڪي ٻيلاٽيون ٿي چڪو آهي. درياهه جي پيٽ ۾ ٻيڙين بدران جيپ لاهي سگهجي ٿي. درياهه ۾ بيٺل پاڻي سائو ٿي چڪو آهي ۽ پاڻيءَ بدران واري اڏامي رهي آهي.
خميس، 23_ نومبر 1989ع اڄ جي، منزل ڪيٽي بندر آهي. اڄ نه رڳو نوري به لٿي آهي وچولي ماپ جو هڪ هڙهو به ڀاڙي تي ڪيو اٿئون. هڙهي جو نالو ”السلطان“ آهي. ملاح هڙهي تي ڪو نه ڪو نالو رکن ٿا، پوءِ ٺهي نه ٺهي، جيئن هن هڙهي جو آهي. هڙهي جو مالڪ ابوبڪر باندل آهي. ڪراچيءَ کان مڇي مارڻ نڪتو هو پر هتي جنگي سر تي مڇي وڪڻي ڇڏيائين.
جمعو، 24_ نومبر 1989ع سمنڊ جي پنهنجي طبيعت هوندي آهي. پر ان طبيعت جو دارومدار هوائن تي هوندو آهي. هوا نه هوندي ته سمنڊ ماٺو هوندو، نه ڇوليون هونديون نه تيزي. ڪالهوڪي تجربي کي آڏو رکي، فيصلو ڪيو ويو ته، ٻيڙيون ساجهر ئي نڪري وڃن ته جيئن سامونڊي هوائون سفر کي اوکو نه ڪن. ڪيٽيءَ کان ڪراچيءَ جو پنڌ هونئن ئي ڊگهو آهي. هر قيمت تي ٻارهين لڳي کان اڳ، ڦِٽي کاريءَ ۾ پورٽ قاسم پهچڻ جي نئين سر هدايت ڪئي وئي. ٻيڙين جو قافلو صبح ستين لڳي روانو ٿي ويو. ڪالهه کان ٿڌيون هوائون محسوس پيون ٿين. خبر ناهي ته اڄوڪي پ
سنڌوءَ جو سفر جيڪو ٻارنهن ماڻهن جي هڪ ٽيم سال 1989ع جي نومبر مهيني ۾ ٽين تاريخ کان چوويهين تاريخ تائين ٻاويهن ڏينهن ۾ اٽڪ کان وٺي ڪراچيءَ تائين مڪمل ڪيو، سا پڻ اهڙي قسم جي هڪ ڪوشش هئي. پر اهو خيال اڳ ۾ ڪنهن کي آيو، ڪنهن اهڙي رٿ رٿي ۽ ان جو خرچ ڪنهن برداشت ڪيو، ان جا سمورا تفصيل نه بدر ابڙي کي معلوم آهن، ۽ نه مون کي اهڙي مڪمل ڄاڻ آهي. ظاهر ۾ اهو پروگرام سنڌ حڪومت جي ثقافت واري کاتي جوڙيو هو، جنهن جي ان وقت جي سيڪريٽري محترمه مهتاب اڪبر راشدي هئي ۽ ڊپٽي سيڪريٽري ڪليم لاشاري هو.
رني ڪوٽ بابت ڪجهه تجويزون ٻئي ڀيري (جنوري 1990ع) ۾ رني ڪوٽ جي تفصيلي پڙتال کانپوءِ ساڳي ٽيم ڪي نتيجا ڪڍيا ۽ ڪي صلاحون سرڪار تائين پهچايون. 1. رني ڪوٽ تائين پهچڻ لاءِ ٻه روڊ ٺاهڻ گهرجن، هڪ هاڻوڪي ٽاڪرو پيچري تي ۽ ٻيو رني ڪوٽ جي اولهه طرف کان. ساڳيو روڊ کيرٿر نيشنل پارڪ رٿا ۾ به تجويز ڪيو ويو آهي. 2. قديم آثارن واري کاتي کي وڌيڪ دلچسپي وٺي قلعي اندر توڙي ڀرپاسي ۾ رستا ٺهرائڻ گهرجن ته جيئن اتي وڌ ۾ وڌ ماڻهو پهچن. قلعي ۾ اندر توڙي ٻاهر ٻيا به قديم آثار آهن جيڪي ماڻهن جي دلچسپيءَ جو سبب ٿي سگهن ٿا
آئون نٿو ڄاڻان. انور به 1991 ۾ عوامي آواز ڇڏي وري انگريزي پريس طرف فري لانس صحافي طور هليو ويو.
1991ع تائين 72 هزار بيرل ٿي ويندو.(پي پي آءِ 30 آگسٽ 1987ع) هاڻي حيدرآباد ۾ به وڏا ذخيرا مليا آهن.
”مونکي موقعو مليو ته هڪ ڀيري وري اچي ڪيريگرن ۽ سون ڪڍڻ جي طريقن بابت تفصيلي معلومات جمع ڪندس.“ اشتياق انصاري ڪيريگرن جي حياتيءَ کان ڏاڍو متاثر پئي لڳو. هُو، هن کان اڳ به ڪيريگرن سان هن ئي قسم جي مهم ۾ ملي چڪو آهي. (هن سچ پچ هڪ تفصيلي دورو ڪري سندن زندگيءَ جي ٻين پهلوئن جو مشاهدو ڪيو جيڪو پوءِ ماهوار پروڙ جي سيپٽمبر-اَڪٽوبر 1991ع واري پرچي ۾ ڇپيو.)
جمال ابڙي پاران ڪتاب ٻوساٽ لاءِ تعارف جوڳيئڙا جھان ۾ لکيو ويو، ڪتاب جو ليکڪ بدر ابڙو
قمر شھباز ڪتاب ٻوساٽَ لاءِ ٻھ اکر تعارف جا جوڳيئڙا جھان ۾ لکيو
انور پيرزادي سنڌوءَ جو سفر ڪتاب لاءِ مھاڳ سنڌوءَ جي زندگي ۽ موت جو سوال لکيو
عبدالحق ولد بچل وقاصي جو ذڪر هلندي مٿيون سڀ ڳالهيون اچي ويون. عجيب فقير منش، سخي مڙد، ڪچهري جو مور ۽ دوستن جو وسيع حلقو رکندڙ شخص هو. جهڙوڪر سڄي ويهين صديءَ تي محيط رهيو. ڏهين آڪٽوبر 1910ع تي تولد ٿيو ۽ ٽين سيپٽمبر 1996 ع تي ٽنڊي آدم ۾ وفات پاتائين ۽ اتيئي انهيءَ هنڌ مدفون آهي جا جاءِ پاڻ پسند ڪري ڏيکاري ويو هو.
سنڌي ادبي سنگت ڪراچي منهنجي ماءُ آهي. اها 1974ع جي ڳالهه آهي جڏهن مون پهرين ڪھاڻي لکي.
(2002ع ۾ انور ابڙي جي ڪهاڻين جي شايع ٿيل ڪتاب ”خودڪشيءَ جو رومانس“ جو مهاڳ)
صبح جا ساڍا پنج ٿي چڪا، وقت جو ڪانٽو پوڻين ڇهين ڏانهن وڌي رهيو هو. اسان ٿاڻي احمد خان ۽ ڪرچات واري پاسي جو پڪو ارادو ڪري، تياري مڪمل ڪري چڪا هئاسون. سحريءَ جو وقت پورو ٿيو ته جان محمد پالاري ڪوٽار علائقي جي سونهين طور پهچي ويو. هاڻي دير جو ڪوبه سبب ڪونه هو. جيئن ته اڄ رات جو واپسي مشڪل هئي ان ڪري مناسب دوائون ۽ پاڻي پاڻ کنيوسون. ناشتي ۾ چانهه، ماني ۽ آمليٽ جيڪي مليو، کائي پورو ڪيوسون، بچيل هڪ اڌ مانيءَ ۽ بيضي جي ڀور ٿيلهي ۾ وجهي ڇڏيم. رمضان ۾ صحرا جو پنڌ هو خبر نه هئي ته فقيرن ۽ مسافرن کي وري ڪٿي ۽ ڪڏهن گرهه نصيب ٿئي! مون کي اڳتي لاءِ بچيل مانيءَ جا ٽڪر ميڙيندو ڏسي بخاري صاحب کي استاد بخاريءَ جو شعر ياد آيو، جنهن جو مرڪزي خيال هو ته دنيا ۾ جيڪي آهي سو هِتي ۽ هينئر آهي.
اڱارو، 26 آڪٽوبر 2004 تؤنگ ۽ گهٽيءَ ڏانهن رات گذري، نئون ڏينهن ٿيو. سحري مهل چانهه ناشتو ڪري پوڻي ڇهين ڌاري اسان روانگيءَ لاءِ تيار هئاسون پر اڃا گائيڊ ڪونه پهتو هو. گائيڊ جي فرمائش هئي ته مون کي سحريءَ مهل گهر مان اچي کڻجو. گاڏي اوڏانهن رواني ڪئي وئي. اسان اڳتي جي امڪاني پروگرام ۽ سائٽن بابت سوچڻ شروع ڪيو. اڄ اسان جو سفر تؤنگ، ٽڪي بارڻ ۽ گهٽي لڪ تائين هو.
سنڌو تهذيب کي ٽن مکيه دورن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو گڏيل عرصو 3880 قبل مسيح کان 1700 قبل مسيح تائين لکيو وڃي ٿو، پر سنڌ ۾ تهذيب جا بنياد اڃا قديم آهن. ڪجهه سال اڳ سبيءَ جي ويجهو مهر ڳڙهه وٽ، ظاهر ٿيل آثار سنڌ جي تهذيبي تاريخ کي ايترو پوئتي کڻي ويا آهن جو، سواءِ فلسطين ۾ جيريڪو آثارن جي (جيڪي سڀ کان پراڻا سمجهيا وڃن ٿا) کان پوءِ ٻئي نمبر تي قديم ليکيا وڃن ٿا. مهر ڳڙهه ثقافت ست هزار سال اڳ ٺڪريءَ جي دور کان به اڳ موجود هئي. رحمان ٺيڙهي کان چار پنج ميل ڏکڻ ۾، گومل ٺيڙهي آهي جيڪا پڻ سنڌو تهذيب جو هڪ
سنڌو تھذيب جي مـُھرن تي ھڪ نظر وجھڻ سان خبر پوي ٿي ته سنڌ ۾ اڄ کان 4500 سال اڳ ھاٿي Elephas maximus ، گينڊو Indian Rhinoceros Unicornis ۽ واڳون Crocodylus porsus ، واگھه شينھن Panthra tigris، نه رڳو موجود ھئا پر انھن کي ديو مالائي حيغيت حاصل ھئي. واگھه ۽ گينڊي جو مرڪب صورتون ٺاھيون ٿي ويون. ممڪن آھي ته موھن جي دڙي وارو تصوراتي ھڪ-سڱي (Unicorn) جانور جو بنيادي طرح گينڊي تان ورتو ويو ھجي! اھي نسل ھاڻي سنڌ مان نابود ٿي چُڪا آھن.
گرونانڪ جي پيدائش پنجاب جي ضلعي شيخو پوره ۾ تلونڊي راءُ پوره نالي ڳوٺ ۾ رهندڙ کتري گهراڻي ۾ 15 اپريل 1469ع تي ٿي. سندس پيءُ جو نالو ڪالو راءُ يا ڪلياڻ چند مهتا هو. ماءُ جو نالو ترپتا ۽ ڀيڻ جو نالو نانڪي هو. 18 ورهين جي ڄمار ۾ سندس شادي ٿي. کيس ٻه پٽ ڄاوا. وڏو پٽ سري چند 1494ع ۾ ڄائو ٻيو پٽ لکميچند 1497ع جي فيبروريءَ ۾ ڄائو. گرونانڪ جو ديهانت 1538ع ۾ ٿيو. سندس اگني سنسڪار راوي نديءَ جي ڪناري ڪيو ويو. روايت آهي ته ديهانت کان اڳ گروءَ هڪ گيت گوڙي راڳ ۾ ڳاتو: